વાયુપુરાણમ્

સ ચાયં સર્વભૂતાનાં પ્રાણસ્થાનેષ્વવસ્થિતઃ। સમાસાત્સંવૃતે જ્ઞાને સંવૃતેષુ ચ કર્મ્મસુ ।। ૪૦.

આ જ તત્ત્વ સર્વ જીવોમાં પ્રાણસ્થાનોમાં વસે છે; સંક્ષિપ્તમાં, જ્યારે જ્ઞાન અવરોધાય છે ત્યારે કર્મ પણ અવરોધાય છે.

સ જીવોઽનભ્યધિષ્ટાનઃ કર્મ્મભિઃ સ્વૈઃ પુરાકૃતૈઃ। અષ્ટાઙ્ગપ્રાણવૃત્તીર્વૈ સ વિચ્યાવયતે પુનઃ ।। ૪૦.

એ જીવ, હવે કોઈ આધાર વિના, પોતાના પૂર્વકર્મો દ્વારા ફરીથી આઠ પ્રકારના પ્રાણવાયુઓને હલાવી દે છે.

શરીરં પ્રજહંસો વૈ નિરુચ્છ્વાસસ્તતો ભવેત્। એવં પ્રાણૈઃ પરિત્યક્તો મૃત ઇત્યભિધીયતે ।। ૪૦.

જ્યારે જીવ શરીર છોડી દે છે, ત્યારે શ્વાસ પણ બંધ થઈ જાય છે; આમ, પ્રાણોથી વિયુક્ત થયેલા મનુષ્યને મૃત્યુ પામેલો કહેવાય છે.

યથેહ લોકે ખદ્યોતં નીયમાનમિતસ્તતઃ । રઞ્જનં તદ્વધે યત્તુ નેતા નેતા ન વિદ્યતે ।। ૪૦.

જેમ આ જગતમાં જ્યોતને અહીંથી ત્યાં લઈ જવામાં આવે છે, તેમ રંગ બદલાવાની બાબતમાં પણ કોઈ નેતા કે માર્ગદર્શક રહેતો નથી.

તૃષ્ણાક્ષયસ્તૃતીયસ્તુ વ્યાખ્યાતં મોક્ષલક્ષણમ્। શબ્દાદ્યે વિષયે દોષવિષયે પઞ્ચલક્ષણે ।। ૪૦.

તૃષ્ણાનો નાશ એ મુક્તિનું ત્રીજું લક્ષણ કહેવાયું છે; અને શબ્દાદિ પાંચ વિષયોમાં દોષ રહેલા છે.

અપ્રદ્વેષોઽનભિષ્વઙ્ગઃ પ્રીતિતાપવિવર્જનમ્ । વૈરાગ્યકારણં હ્યેતે પ્રકૃતીનાં લયસ્ય ચ ।। ૪૦.

દ્વેષ ન રાખવો, આસક્તિ ન રાખવી, આનંદ કે દુઃખથી દૂર રહેવું—આ બધું વૈરાગ્યનું અને પ્રકૃતિના લયનું કારણ છે.

અષ્ટૌ પ્રકૃતયો જ્ઞેયાઃ પૂર્વોક્તા વૈ યથાક્રમમ્। અવ્યક્તાદ્યસ્તુ વિજ્ઞેયા ભૂતાન્તાઃ પ્રકૃતેર્લયાઃ ।। ૪૦.

આઠ પ્રકૃતિઓ છે, જે પહેલાં જણાવવામાં આવી છે; અવ્યક્તથી લઈ ભૂત સુધી, તેમનો લય એટલે પ્રકૃતિનો અંત સમજવો.

વર્ણાશ્રમાચારયુક્તાઃ શિષ્ટાઃ શાસ્ત્રાવિરોધિનઃ। વર્ણાશ્રમાણાં ધર્મ્મોઽયં દેવસ્થાનેષુ કારણમ્ ।। ૪૦.

જે લોકો વર્ણ અને આશ્રમના આચારમાં સ્થિર છે, શિષ્ટ છે અને શાસ્ત્રવિરોધી નથી—એમનો ધર્મ દેવસ્થાનોમાં રહેવાનો કારણ છે.

બ્રહ્માદીનિ પિશાચાન્તાન્યષ્ટૌ સ્થાનાનિ દેવતા। ઐશ્વર્ય્યમણિમાદ્યં હિ કારણં હ્યષ્ટલક્ષણમ્ ।। ૪૦.

બ્રહ્માથી લઈ પિશાચ સુધી, આઠ દેવસ્થાનો છે; ઐશ્વર્ય અને અણિમાદિ શક્તિઓ એ આઠ લક્ષણોનું કારણ છે.

નિમિત્તમપ્રતીઘાત ઇષ્ટે શબ્દાદિલક્ષણે। અષ્ટાવેતાનિ રૂપાણિ પ્રાકૃતાનિ યથાક્રમમ્ ।। ૪૦.

ઇચ્છિત ગુણો જેમ કે ધ્વનિ વગેરેમાં કારણ અવરોધ વિના કાર્ય કરે છે; આ આઠ સ્વરૂપો ક્રમશઃ પ્રાકૃતિક છે.

ક્ષેત્રજ્ઞેષ્વનુસજ્યન્તે ગણમાત્રાત્મકાનિ તુ। પ્રાવૃટ્‌કાલે પૃથક્ત્વેન પશ્યન્તીહ ન ચક્ષુષા ।। ૪૦.

આ બધું ક્ષેત્રજ્ઞમાં માત્ર સમૂહરૂપે જોડાય છે; વરસાદના સમયમાં, આંખે અલગથી દેખાતું નથી.

પશ્યન્ત્યેવંવિધં સિદ્ધા જીવં દિવ્યેન ચક્ષુષા। શ્વાવિતિ શ્વાનપાનશ્ચ યોનીઃ પ્રવિશતસ્તથા ।। ૪૦.

પરંતુ સિદ્ધ લોકો દિવ્ય દ્રષ્ટિથી આવા જીવને જોઈ શકે છે; તેમ જ, શ્વાન કે શ્વાનખાદક તરીકે, વિવિધ યોનિમાં પ્રવેશ કરે છે.

તિર્ય્યગૂર્દ્ધ્વમધસ્તાચ્ચ ધાવતોઽપિ યથાક્રમમ્। જીવપ્રાણાસ્તથા લિઙ્ગં કારણઞ્ચ ચતુષ્ટયમ્ ।।. ૪૦.

જીવના પ્રાણ, લિંગશરીર અને ચાર કારણો, એ બધું આકાશ, ઉપર અને નીચે—બધા દિશામાં ફરતું રહે છે.

પર્ય્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈરેકાર્થૈઃ સોઽભિલિખ્યતે। વ્યક્તાવ્યક્તે પ્રમાણોઽયં સ વૈ રૂપં તુ કૃત્સ્નશઃ ।। ૪૦.

તેને એક અર્થ દર્શાવતાં પર્યાયવાચક શબ્દોથી વર્ણવવામાં આવે છે; વ્યક્ત અને અવ્યક્તમાં, એ જ માપદંડ છે અને એ જ સંપૂર્ણ સ્વરૂપ છે.

અવ્યક્તાન્ત ગૃહીતં ચ ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતઞ્ચ યત્ । એવં જ્ઞાત્વા શુચિર્ભૂત્ત્વા જ્ઞાનાદ્વૈ વિપ્રમુચ્યતે ।। ૪૦.

અવ્યક્ત સુધી grasp થયેલું અને ક્ષેત્રજ્ઞ દ્વારા નિયંત્રિત—આ રીતે જાણીને, શુદ્ધ બની, સાચો જ્ઞાનવાન કહેવાય છે.

નષ્ટઞ્ચૈવ યથા તત્ત્વં તત્ત્વાનાં તત્ત્વદર્શનમ્। યથેષ્ટં પરિનિર્ય્યાતિ ભિન્ને દેહે સુનિર્વૃતે ।। ૪૦.

જ્યારે તત્વનું જ્ઞાન નષ્ટ થાય છે, ત્યારે તત્વોને તેમ જ જોવામાં આવે છે; ઈચ્છા મુજબ, શરીર તૂટી જાય ત્યારે સંપૂર્ણ મુક્તિ મળે છે.

ભિદ્યતે કરણઞ્ચાપિ હ્યવ્યક્તાજ્ઞાનિનસ્તતઃ। મુક્તો ગુણશરીરેણ પ્રાણાદ્યેન તુ સર્વશઃ ।। ૪૦.

જેને અવ્યક્તનું જ્ઞાન નથી, તેનું સાધન પણ તૂટી જાય છે; પણ મુક્ત વ્યક્તિ ગુણશરીર અને પ્રાણાદિથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત થઈ જાય છે.

નાન્યચ્છરીરમાદત્તે દગ્ધે બીજે યથાઙ્કુરઃ। જીવિકઃ સર્વસંસારાદ્બીજશારીરમાનસઃ ।। ૪૦.

જેમ બિયું બળી જાય તો અંકુર ઊગતો નથી, તેમ એ બીજ અને મનરૂપ શરીર ધરાવતો જીવ ફરી બીજું શરીર ધારણ કરતો નથી અને સંસારથી મુક્ત થાય છે.

જ્ઞાનાચ્ચતુર્દ્દશાચ્છુદ્ધઃ પ્રકૃતિં સોઽનુવર્ત્તતે। પ્રકૃતિં સત્યમિત્યાહુ ર્વિકારોઽનૃતમુચ્યતે ।। ૪૦.

ચૌદ જ્ઞાનોથી શુદ્ધ થઈ, તે પ્રકૃતિને અનુસરે છે; પ્રકૃતિને સત્ય કહે છે અને તેના પરિવર્તનને અસત્ય કહેવામાં આવે છે.

તત્સદ્ભાવોઽનૃતં જ્ઞેયં સદ્ભાવઃ સત્યમુચ્યતે। અનામરૂપક્ષેત્રજ્ઞનામરૂપં પ્રચક્ષતે ।। ૪૦.

તે પરિવર્તનનું અસ્તિત્વ અસત્ય છે, અને સાચું અસ્તિત્વ એ જ સત્ય છે. નામ અને રૂપથી રહિત ક્ષેત્રજ્ઞને પણ નામ-રૂપથી રહિત કહેવાય છે.

યસ્માત્ક્ષેત્રં વિજાનાતિ તસ્માત્ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે। ક્ષેત્રપ્રત્યયતો યસ્માત્ક્ષેત્રજ્ઞઃ શુભ ઉચ્યતે ।। ૪૦.

કારણ કે તે ક્ષેત્રને જાણે છે, તેથી તેને ક્ષેત્રજ્ઞ કહે છે; ક્ષેત્રના જ્ઞાનથી, ક્ષેત્રજ્ઞને શુભ કહેવાય છે.

ક્ષેત્રજ્ઞઃ સ્મર્ય્યતે તસ્માત્ક્ષેત્રં તજ્જ્ઞૈર્વિભાષ્યતે। ક્ષેત્રત્વપ્રત્યયં દૃષ્ટં ક્ષેત્રજ્ઞઃ પ્રત્યયી સદા ।। ૪૦.

આથી તેને ક્ષેત્રજ્ઞ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે અને ક્ષેત્રને જ્ઞાતાઓ દ્વારા સમજાવવામાં આવે છે; ક્ષેત્રપણું જોવામાં આવે છે અને ક્ષેત્રજ્ઞ હંમેશા જાણનાર છે.

ક્ષયણાત્ કરણાચ્ચૈવ ક્ષતત્રાણાત્તથૈવ ચ। ભોજ્યત્વાદ્વિષયત્વાચ્ચ ક્ષેત્રં ક્ષેત્રવિદો વિદુઃ ।। ૪૦.

ક્ષય, સાધન, નુકસાન અને રક્ષણ, ભોગ્ય અને વિષય—આ બધાં કારણે ક્ષેત્રને ક્ષેત્રજ્ઞો એ રીતે ઓળખે છે.

મહદાદ્યં વિશેષાન્તં સવૈરૂપ્યં વિલક્ષણમ્। વિકારલક્ષણં તદ્વૈ સાક્ષરક્ષરમેવ ચ ।। ૪૦.

મહત્તત્વથી લઈને વિશેષ સુધી, દરેક વસ્તુ પોતપોતાના સ્વરૂપ અને ભિન્નતા સાથે, બદલાવ પામે છે; એ બધું જ નાશવાન અને અનાશવાન કહેવાય છે.

તમેવ ચ વિકારન્તુ યસ્માદ્વૈ ક્ષરતે પુનઃ। તસ્માચ્ચ કારણાચ્ચૈવ ક્ષરમિત્યભિધીયતે ।। ૪૦.

આ બદલાવને નાશવાન કહેવાય છે, કારણ કે એ ફરીથી નાશ પામે છે; અને એના કારણથી તેને નાશવાન કહેવાય છે.

સુખદુઃખમોહભાવા ભોજ્યમિત્યભિધીયતે। અચેતત્વાદ્ધિ વિષયસ્તદ્ધિ ધર્મ્મવિભુઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૦.

સુખ, દુઃખ અને મોહ—આ બધું ભોગ્ય કહેવાય છે; કારણ કે એ જડ છે, એ વિષય ગુણોથી વ્યાપ્ત છે એમ કહેવાય છે.

ન ક્ષીયતે ન ક્ષરતિ વિકારપ્રસૃતન્તુ તત્। અક્ષરં તેન ચાપ્યુક્તમક્ષીણત્વાત્તથૈવ ચ ।। ૪૦.

જે ન તો ઘટે છે, ન તો નાશ પામે છે, પણ જેમાંથી બદલાવ ઉત્પન્ન થાય છે, તેને અનાશવાન કહેવામાં આવે છે, કારણ કે એ કદી નાશ પામતું નથી.

યસ્માત્પુર્ય્યનુશેતે ચ તસ્માત્પુરુષ ઉચ્યતે। પુરપ્રત્યયિકો યસ્માત્પૂરુષેત્યભિધીયતે ।। ૪૦.

કારણ કે એ શરીરરૂપ પુરમાં વસે છે, તેથી તેને પુરુષ કહેવામાં આવે છે; અને પુર સાથે જોડાયેલો હોવાથી પણ તેને પુરુષ કહેવાય છે.

પુરુષં કથયસ્વાથ કથન્તજ્જ્ઞૈર્વિભાષ્યતે। શુદ્ધો નિરઞ્જનાભાસો જ્ઞાનાજ્ઞાનવિવર્જિતઃ ।। ૪૦.

હવે એ પુરુષ વિશે કહો—જ્ઞાની લોકો તેને કેવી રીતે વર્ણવે છે? એ શુદ્ધ છે, નિર્મળ છે, ગુણરહિત દેખાય છે, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન બંનેથી રહિત છે.