વાયુપુરાણમ્

અશ્વિની કૃત્તિકા યામ્યા નાગવીથિરિતિ સ્મૃતા । પુષ્યોઽશ્લેષા પુનર્વસૂ વીથિરૈરાવતી મતા। તિસ્રસ્તુ વીથયો હ્યેતા ઉત્તરે માર્ગ ઉચ્યતે ।। ૫.

અશ્વિની, કૃત્તિકા અને યામ્યાને નાગમાર્ગ કહેવાય છે; પુષ્ય, આશ્લેષા અને પુનર્વસુને ઐરાવતી માર્ગ માનવામાં આવે છે; આ ત્રણેય ઉત્તર માર્ગના માર્ગો કહેવાય છે.

પૂર્વોત્તરે ફાલ્ગુન્યૌ ચ મઘા ચૈવાર્યમી સ્મૃતા । હસ્તચિત્રે તથા સ્વાતી ગોવીથીત્યભિશબ્ધિતા ।। ૫.

પૂર્વ અને ઉત્તર ફાલ્ગુની અને મઘાને આર્યમણ માર્ગ કહેવાય છે; હસ્ત, ચિત્રા અને સ્વાતીને ગો માર્ગ કહે છે.

જ્યેષ્ઠા વિશાખાનુરાધા વીથી જારદ્ગવી સ્મૃતા। એતાસ્તુ વીથયસ્તિસ્રો મધ્યમે માર્ગ ઉચ્યતે ।। ૫.

જ્યેષ્ઠા, વિશાખા અને અનુરાધાને જારદગવી માર્ગ કહેવાય છે; આ ત્રણેય મધ્યમ માર્ગના માર્ગો કહેવાય છે.

મૂલઞ્ચાષાઢે દ્વે ચાપિ અજવીથ્યભિશબ્દિતા । શ્રવણઞ્ચ ધનિષ્ઠા ચ ગાર્ગી શતભિષક્તથા ।। ૫.

મૂળ અને બે આશાઢને અજમાર્ગ કહેવાય છે; શ્રવણ, ધનિષ્ઠા, ગાર્ગી અને શતભિષક પણ તેમાં આવે છે.

વૈશ્વાનરી ભાદ્રપદે રેવતી ચૈવ કીર્તિતા। સ્મૃતા વીથ્યસ્તુ તિસ્રસ્તા માર્ગે વૈ દક્ષિણે બુધૈઃ ।। ૫.

વૈશ્વાનરી, ભાદ્રપદ અને રેવતી પણ ઉલ્લેખાય છે; આ ત્રણેય દક્ષિણ માર્ગના માર્ગો તરીકે વિદ્વાનો ઓળખે છે.

સપ્તવિંશત્તુ યાઃ કન્યા દક્ષઃ સોમાય તા દદૌ। સર્વા નક્ષત્રનામ્ન્યસ્તા જ્યોતિષે ચૈવ કીર્ત્તિતાઃ। તાસામપત્યાન્યભવન્ દીપ્તાન્યમિતતેજસા ।। ૫.

દક્ષએ સત્તાવીસ કન્યાઓ ચંદ્રને આપી; એ બધી જ નક્ષત્ર તરીકે જાણીતી છે અને જ્યોતિષમાં પણ ઉલ્લેખાયેલી છે. એમના સંતાનો બહુ તેજસ્વી અને અપરંપાર પ્રકાશવાળા થયા.

યાસ્તુ શેષાસ્તદા કન્યાઃ પ્રતિજગ્રાહ કશ્યપઃ। ચતુર્દશ મહાભાગાઃ સર્વાસ્તા લોકમાતરઃ ।। ૫.

જેટલી કન્યાઓ બચી હતી, એ બધાને કશ્યપએ સ્વીકારી. એ ચૌદ મહાન કન્યાઓ બધા લોકની માતાઓ બની.

અદિતિર્દિતિર્દનુઃ કાલા અરિષ્ટા સુરસા તથા। સુરભિર્વિનતા ચૈવ તામ્રા ક્રોધવશા ઇરા। કદ્રુર્મુનિશ્ચ ધર્મજ્ઞઃ પ્રજાસ્તાસાં નિબોધત ।। ૫.

અદિતિ, દિતિ, દનુ, કાલા, અરીષ્ટા, સુરસા, સુરભિ, વિનતા, તામ્રા, ક્રોધવશા, ઇરા, કદ્રુ અને ધર્મને જાણનારા મુનિ—આ બધાને એમના સંતાન તરીકે ઓળખો.

ચારિષ્ણવેઽન્તરેઽતીતે યે દ્વાદશ પુરોગમાઃ। વૈકુણ્ઠાનામ તે સાત્ર્યા બભૂવુશ્ચાક્ષુષેઽન્તરે ।। ૫.

ચારિષ્ણવ અને ચક્ષુષ મનુ વચ્ચેના સમયગાળામાં, વૈકુંઠ નામના જે બાર મહાન જન્મ્યા, તેઓ એ જ છે.

ઉપસ્થિતેઽન્તરે હ્યસ્મિન્ પુનર્વૈવસ્વતસ્ય હ। આરાધિતા હ્યદિત્યા તે સમેત્યાહુઃ પરસ્પરમ્ ।। ૫.

પછી વૈવસ્વત મનુનો સમય આવ્યો ત્યારે, એ અદિત્યોની પૂજા થઈ હતી; એ બધા ભેગા મળ્યા અને પરસ્પર વાત કરી.

એતામેવ મહાભાગામદિતિં સંપ્રવિશ્ય વૈ। વૈવસ્વતેઽન્તરે હ્યસ્મિન્ યોગાદર્દ્ધેન ચેતસઃ ।। ૫.

એ મહાન અદિતિમાં, આ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં, યોગ દ્વારા અને અડધી ચેતનાથી, તેઓ પ્રવેશ્યા.

ગચ્છામઃ પુત્રતામસ્યાસ્તન્નઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ। અદિત્યાસ્તુ પ્રસૂતાનામાદિત્યત્વં ભવિષ્યતિ ।। ૫.

'ચાલો, આપણે એના પુત્ર બનીએ; એ જ આપણું શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ થશે. અદિતિમાંથી જન્મેલા સૌ અદિત્ય બનશે.'

એવમુક્ત્વા તુ તે સર્વે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ। જજ્ઞિરે દ્વાદશાદિત્યા મારીચાત્ કશ્યપાત્પુનઃ ।। ૫.

આ રીતે કહ્યા પછી, ચક્ષુષ મનુના સમયમાં, બધા બાર અદિત્યો ફરીથી મરીચિના પુત્ર કશ્યપમાંથી જન્મ્યા.

શતક્રતુશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ જજ્ઞાતે પુનરેવ હિ । વૈવસ્વતેઽન્તરે હ્યસ્મિન્ નરનારાયણૌ સુરૌ ।। ૫.

ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુ પણ ફરી જન્મ્યા, અને આ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં દેવરૂપ નર અને નારાયણ પણ અવતર્યા.

તેષામપિ હિ દેવાનાં નિધનોત્પત્તિરુચ્યતે। યથા સૂર્યસ્ય લોકેઽસ્મિન્ ઉદયાસ્તમયાવુભૌ। પ્રજાપતેશ્ચ વિષ્ણોશ્ચ ભવસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।। ૫.

આ દેવતાઓ માટે પણ જન્મ અને અંત કહેવામાં આવ્યા છે, જેમ કે આ દુનિયામાં સૂર્ય ઉગે છે અને અસ્ત જાય છે; એ જ રીતે પ્રજાપતિ, વિષ્ણુ અને મહાત્મા ભવ માટે પણ છે.

શ્રેષ્ઠાનુશ્રવિકે યસ્માચ્છક્તાઃ શબ્દાદિલક્ષણે। અષ્ટાત્મકેઽણિમાદ્યે ચ તસ્માત્તે ચજ્ઞિરે સુરાઃ ।। ૫.

કારણ કે તેઓ શ્રેષ્ઠ શ્રવણવાળા છે, ધ્વનિ વગેરે ગુણોથી યુક્ત છે અને અણિમા વગેરે આઠ પ્રકારની શક્તિ ધરાવે છે, તેથી એ દેવતાઓ જન્મ્યા.

ઇત્યેષ વિષ્યે રાગઃ સમ્ભૂત્યાઃ કારણં સ્મૃતમ્। બ્રહ્મશાપેન સમ્ભૂતા જયાઃ સ્વાયમ્ભુવે જિતાઃ ।। ૫.

આ રીતે, જગતમાં જે આસક્તિ છે, તે જ સર્જનનું કારણ કહેવાય છે. બ્રહ્માના શાપથી જયાઓ સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં જન્મી અને જીતાઈ ગયા.

સ્વારોચિષે વૈ તુષિતાઃ સત્યાશ્ચૈવોત્તમે પુનઃ। તામસે હરયો દેવા જાતાશ્ચારિષ્ણવે તુ વૈ। વૈકુણ્ઠાશ્ચાક્ષુષે સાધ્યા આદિત્યાઃ સામ્પ્રતે પુનઃ ।। ૫.

સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં તેઓ તુષિત બન્યા; ઉત્તમમાં સત્ય, તામસમાં હરિ, ચારિષ્ણવમાં વૈકુંઠ, ચક્ષુષમાં સાધ્ય અને હવે વર્તમાનમાં અદિત્ય તરીકે જન્મ્યા છે.

ધાતાઽર્યમા ચ મિત્રશ્ચ વરુણોંઽશો ભગસ્તથા। ઇન્દ્રો વિવસ્વાન્ પૂષા ચ પર્જન્યો દશમઃ સ્મૃતઃ ।। ૫.

ધાતા, આર્યમા, મિત્ર, વરુણ, અંશ, ભગ, ઇન્દ્ર, વિવસ્વાન, પૂષા અને પરજન્ય—આ દસ અદિત્ય તરીકે ઓળખાય છે.

તતસ્ત્વષ્ટા તતો વિષ્ણુરજઘન્યોઽજઘન્યજઃ। ઇત્યેતે દ્વાદશાદિત્યાઃ કશ્યપસ્ય સુતાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫.

પછી ત્વષ્ટા, પછી વિષ્ણુ, સૌથી નાના અને સૌથી મોટા; આ રીતે બાર અદિત્ય કશ્યપના પુત્ર તરીકે જાણીતા છે.

સુરભી કશ્યપાદ્રુદ્રાનેકાદશ વિજજ્ઞિરે। મહાદેવપ્રસાદેન તપસા ભાવિતા સતી ।। ૫.

સુરભિ અને કશ્યપમાંથી અગિયાર રુદ્રો જન્મ્યા, જેમણે મહાદેવની કૃપા અને પોતાની તપસ્યાથી પવિત્રતા પામી.

અઙ્ગારકં તથા સર્પં નિઋતિં સદસસ્પતિમ્। અજૈકપાદહિર્બુઘ્ન્યમૂર્દ્ધ્વકેતું જ્વરં તથા ।। ૫.

અંગારક, સર્પ, નિૃતિ, સદસસ્પતિ, અજએકપાદ, અહિર્ભુધ્ન્ય, ઊર્ધ્વકેતુ અને જ્વર—

ભુવનઞ્ચેશ્વરં મૃત્યું કપાલઞ્ચૈવ વિશ્રુતમ્। દેવાનેકાદશૈતાંસ્તુ રુદ્રાંસ્ત્રિભુવનેશ્વરાન્। તપસા તેન મહતા સુરભી તાનજીજનત્ ।। ૫.

ભુવનેશ્વર, મૃત્યુ અને પ્રસિદ્ધ કપાલ—આ અગિયાર દેવતાઓ રુદ્ર છે, ત્રણેય લોકના સ્વામી છે; સુરભિએ મોટી તપસ્યાથી તેમને જન્મ આપ્યા.

તતો દુહિતરાવન્યે સુરભી દ્વે વ્યજાયત। રોહિણી ચૈવ રુદ્રાભા ગાન્ધારી ચ યશસ્વિની ।। ૫.

પછી સુરભીમાંથી બે બીજી દીકરીઓ જન્મી: એક રોહિણી, જે રુદ્ર જેવી તેજસ્વી હતી, અને બીજી યશસ્વી ગાંધારી.

રોહિણ્યાં જજ્ઞિરે કન્યાશ્ચતસ્રો લોકવિશ્રુતાઃ। સુરૂપા હંસકીલા ચ ભદ્રા કામદુઘા તથા। સુષુવે કામદુઘા તુ સુરૂપા તનયદ્વયમ્ ।। ૫.

રોહિણીમાંથી ચાર દીકરીઓ જન્મી, જે સમગ્ર લોકમાં પ્રસિદ્ધ હતી: સુંદર રૂપાળી, હંસકીલા, ભદ્રા અને કામદુઘા. કામદુઘાએ પછી સુંદર રૂપાળી અને તનયા નામની બે દીકરીઓને જન્મ આપ્યો.

હંસકીલા નૃપ મૃષીન્ ભદ્રાયાસ્તુ વ્યજાયત। વિશ્રુતાસ્તુ મહાભાગા ગન્ધર્વા વાજિનઃ સુતાઃ ।। ૫.

હંસકીલાએ મૃષિ નામના સંતાનોને જન્મ આપ્યો, અને ભદ્રામાંથી વાજિનના પુત્ર એવા મહાભાગ્યશાળી અને પ્રસિદ્ધ ગાંધર્વો જન્મ્યા.

ઉચ્ચૈઃશ્રવાસ્તદા જાતાઃ ખેચરાસ્તે મનોજવાઃ। શ્વેતાઃ શ્યેનાઃ પિશઙ્ગાશ્ચ સારઙ્ગા હરિતાર્જુનાઃ। રુદ્રા દેવોપબાહ્યાસ્તે ગન્ધર્વયોનયો હયાઃ ।। ૫.

ત્યારે ઉચ્છૈ:શ્રવા નામના, મન જેટલા ઝડપી અને આકાશમાં વિહાર કરતા ઘોડા જન્મ્યા. સફેદ, પીળા, ચિતરાયેલા ઘોડા, હરણ, લીલા અને સફેદ રંગના, આ બધા ગાંધર્વ વંશના ઘોડા દેવો અને રુદ્ર દ્વારા પોષાયેલા હતા.

ભૂયો જજ્ઞે સુરભ્યાસ્તુ શ્રીમાન્ ચન્દ્રાભસુપ્રભઃ। સ્રગ્વી કકુઝી દ્યુતિમાનમૃતાલયસમ્ભવઃ। સુરભ્યનુમતે દત્તો ધ્વજો માહેશ્વરસ્તુ સઃ ।। ૫.

પછી ફરી સુરભીમાંથી શ્રીમંત ચંદ્રાભાસુપ્રભાનો જન્મ થયો, જે માળા ધારણ કરનાર, શિખરવાળો, તેજસ્વી અને અમૃતના નિવાસમાંથી જન્મેલો હતો. સુરભીની કૃપાથી તે મહેશ્વરનો ધ્વજ બન્યો.

ઇત્યેતે કશ્યપસુતા રુદ્રાદિત્યાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। ધર્મપુત્રાઃ સ્મૃતાઃ સાધ્યા વિશ્વે ચ વસવસ્તથા ।। ૫.

આ રીતે કશ્યપના પુત્ર એવા રુદ્રો અને આદિત્યોનું વર્ણન થયું. સાધ્ય, વિશ્વદેવો અને વસુઓ પણ ધર્મના પુત્ર તરીકે જાણીતા છે.