વાયુપુરાણમ્

પૂર્વં વિયોગો જ્ઞાનેન દ્વિતીયો રાગસંક્ષયાત્। લિઙ્ગાભાવાત્તુ કૈવલ્યં કૈવત્યાત્તુ નિરઞ્જનમ્ ।। ૪૦.

પ્રથમ વિયોગ જ્ઞાનથી થાય છે, બીજું આસક્તિના નાશથી થાય છે; અને સૂક્ષ્મ શરીર ના અભાવથી વૈરાગ્ય મળે છે, એ વૈરાગ્યથી નિર્મળ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે.

નિરઞ્જનત્વાચ્છુદ્ધસ્તુ તતો નેતા ન વિદ્યતે। તૃષ્ણાક્ષયાત્તૃતીયસ્તુ વ્યાખ્યાતં મોક્ષકારણમ્ ।। ૪૦.

નિર્મળ હોવાથી એ શુદ્ધ બને છે; તેથી પછી કોઈ નેતા કે માર્ગદર્શક રહેતો નથી; તૃષ્ણાના નાશને મુક્તિનું ત્રીજું કારણ કહેવાયું છે.

નિમિત્તમપ્રતીઘાતે ઇષ્ટશબ્દાદિલક્ષણે। અષ્ટાવેતાનિ રૂપાણિ પ્રાકૃતાનિ યથાક્રમમ્ ।। ૪૦.

જ્યાં ઇચ્છિત વગેરે શબ્દોથી ઓળખાતા વિષયોમાં અવરોધ ન રહે, એ જ કારણ બને છે; આ આઠ સ્વરૂપો ક્રમશઃ કુદરતી છે.

ક્ષેત્રજ્ઞેષ્વવસજ્યન્તે ગુણમાત્રાત્મકાનિ તુ। અત ઉર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ વૈરાગ્યં દોષદર્શનાત્ ।। ૪૦.

આ ગુણમય સ્વરૂપો ક્ષેત્રજ્ઞોમાં સ્થિર થાય છે; હવે હું દોષના દર્શનથી ઉત્પન્ન થતા વૈરાગ્યનું વર્ણન કરું છું.

દિવ્યે ચ માનુષે ચૈવ વિષયે પઞ્ચલક્ષણે। અપ્રદ્વેષોઽનભિષ્વઙ્ગઃ કર્ત્તવ્યો દોષદર્શનાત્ ।। ૪૦.

દૈવી અને માનવ બંને લોકમાં, પાંચ પ્રકારના વિષયોમાં, deren દોષને જોઈને દ્વેષ અને આસક્તિ રાખવી નહીં, એ જ યોગ્ય છે.

તાપપ્રીતિવિષાદાનાં કાર્ય્યન્તુ પરિવર્જનમ્। એવં વૈરાગ્યમાસ્થાય શરીરી નિર્મમો ભવેત્ ।। ૪૦.

તાપ, આનંદ અને દુઃખનાં પરિણામોને ટાળવા જોઈએ; આવું વૈરાગ્ય અપનાવવાથી શરીરધારી મનુષ્ય નિર્મમ બને છે.

અનિત્યમશિવં દુઃખમિતિ બુદ્ધ્યાનુચિન્ત્ય ચ। વિશુદ્ધં કાર્ય્યકરણં સત્વાભ્યેતિ તરાન્તુ યઃ ।। ૪૦.

આ સર્વે અસ્થિર, અશુભ અને દુઃખરૂપ છે એમ બુદ્ધિથી વિચાર કરીને, જે શુદ્ધ કર્મ અને સાધન તરફ આગળ વધે છે, એ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે.

પરિપવ્કકષાયો હિ કૃત્સ્નાન્દોષાન્પ્રપશ્યતિ। તતઃ પ્રયાણકાલે હિ દોષૈર્નૈમિત્તિકૈસ્તથા ।। ૪૦.

જેનું અંતઃકરણ સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ થઈ જાય છે, એ સર્વ દોષોને સ્પષ્ટ જોઈ શકે છે; તેથી મૃત્યુ સમયે એ દોષોના કારણે કેટલીક પરિસ્થિતિઓ ઊભી થાય છે.

ઊષ્મા પ્રકુપિતઃ કાયે તીવ્રવાયુસમીરિતઃ। સ શરીરમુપાશ્રિત્ય કૃત્સ્નાન્દોષાન્રુણદ્ધિ વૈ ।। ૪૦.

શરીરમાં ઉષ્ણતા અને તીવ્ર વાયુ ઉદભવતાં, એ શરીરને પકડીને સર્વ દોષોને અવરોધે છે.

પ્રાણસ્થાનાનિ ભિન્દન્હિ છિન્દન્મર્માણ્યતીત્ય ચ। શૈત્યાત્પ્રકુપિતો વાયુરૂર્દ્ધ્વન્તુ ક્રમતે તતઃ ।। ૪૦.

પ્રાણના સ્થાનને તોડી, મર્મસ્થાનોને કાપી અને એમાંથી પસાર થઈ, ઠંડકથી ઉદભવેલો વાયુ પછી ઉપર તરફ જાય છે.

સ ચાયં સર્વભૂતાનાં પ્રાણસ્થાનેષ્વવસ્થિતઃ। સમાસાત્સંવૃતે જ્ઞાને સંવૃતેષુ ચ કર્મ્મસુ ।। ૪૦.

આ જ તત્ત્વ સર્વ જીવોમાં પ્રાણસ્થાનોમાં વસે છે; સંક્ષિપ્તમાં, જ્યારે જ્ઞાન અવરોધાય છે ત્યારે કર્મ પણ અવરોધાય છે.

સ જીવોઽનભ્યધિષ્ટાનઃ કર્મ્મભિઃ સ્વૈઃ પુરાકૃતૈઃ। અષ્ટાઙ્ગપ્રાણવૃત્તીર્વૈ સ વિચ્યાવયતે પુનઃ ।। ૪૦.

એ જીવ, હવે કોઈ આધાર વિના, પોતાના પૂર્વકર્મો દ્વારા ફરીથી આઠ પ્રકારના પ્રાણવાયુઓને હલાવી દે છે.

શરીરં પ્રજહંસો વૈ નિરુચ્છ્વાસસ્તતો ભવેત્। એવં પ્રાણૈઃ પરિત્યક્તો મૃત ઇત્યભિધીયતે ।। ૪૦.

જ્યારે જીવ શરીર છોડી દે છે, ત્યારે શ્વાસ પણ બંધ થઈ જાય છે; આમ, પ્રાણોથી વિયુક્ત થયેલા મનુષ્યને મૃત્યુ પામેલો કહેવાય છે.

યથેહ લોકે ખદ્યોતં નીયમાનમિતસ્તતઃ । રઞ્જનં તદ્વધે યત્તુ નેતા નેતા ન વિદ્યતે ।। ૪૦.

જેમ આ જગતમાં જ્યોતને અહીંથી ત્યાં લઈ જવામાં આવે છે, તેમ રંગ બદલાવાની બાબતમાં પણ કોઈ નેતા કે માર્ગદર્શક રહેતો નથી.

તૃષ્ણાક્ષયસ્તૃતીયસ્તુ વ્યાખ્યાતં મોક્ષલક્ષણમ્। શબ્દાદ્યે વિષયે દોષવિષયે પઞ્ચલક્ષણે ।। ૪૦.

તૃષ્ણાનો નાશ એ મુક્તિનું ત્રીજું લક્ષણ કહેવાયું છે; અને શબ્દાદિ પાંચ વિષયોમાં દોષ રહેલા છે.

અપ્રદ્વેષોઽનભિષ્વઙ્ગઃ પ્રીતિતાપવિવર્જનમ્ । વૈરાગ્યકારણં હ્યેતે પ્રકૃતીનાં લયસ્ય ચ ।। ૪૦.

દ્વેષ ન રાખવો, આસક્તિ ન રાખવી, આનંદ કે દુઃખથી દૂર રહેવું—આ બધું વૈરાગ્યનું અને પ્રકૃતિના લયનું કારણ છે.

અષ્ટૌ પ્રકૃતયો જ્ઞેયાઃ પૂર્વોક્તા વૈ યથાક્રમમ્। અવ્યક્તાદ્યસ્તુ વિજ્ઞેયા ભૂતાન્તાઃ પ્રકૃતેર્લયાઃ ।। ૪૦.

આઠ પ્રકૃતિઓ છે, જે પહેલાં જણાવવામાં આવી છે; અવ્યક્તથી લઈ ભૂત સુધી, તેમનો લય એટલે પ્રકૃતિનો અંત સમજવો.

વર્ણાશ્રમાચારયુક્તાઃ શિષ્ટાઃ શાસ્ત્રાવિરોધિનઃ। વર્ણાશ્રમાણાં ધર્મ્મોઽયં દેવસ્થાનેષુ કારણમ્ ।। ૪૦.

જે લોકો વર્ણ અને આશ્રમના આચારમાં સ્થિર છે, શિષ્ટ છે અને શાસ્ત્રવિરોધી નથી—એમનો ધર્મ દેવસ્થાનોમાં રહેવાનો કારણ છે.

બ્રહ્માદીનિ પિશાચાન્તાન્યષ્ટૌ સ્થાનાનિ દેવતા। ઐશ્વર્ય્યમણિમાદ્યં હિ કારણં હ્યષ્ટલક્ષણમ્ ।। ૪૦.

બ્રહ્માથી લઈ પિશાચ સુધી, આઠ દેવસ્થાનો છે; ઐશ્વર્ય અને અણિમાદિ શક્તિઓ એ આઠ લક્ષણોનું કારણ છે.

નિમિત્તમપ્રતીઘાત ઇષ્ટે શબ્દાદિલક્ષણે। અષ્ટાવેતાનિ રૂપાણિ પ્રાકૃતાનિ યથાક્રમમ્ ।। ૪૦.

ઇચ્છિત ગુણો જેમ કે ધ્વનિ વગેરેમાં કારણ અવરોધ વિના કાર્ય કરે છે; આ આઠ સ્વરૂપો ક્રમશઃ પ્રાકૃતિક છે.

ક્ષેત્રજ્ઞેષ્વનુસજ્યન્તે ગણમાત્રાત્મકાનિ તુ। પ્રાવૃટ્‌કાલે પૃથક્ત્વેન પશ્યન્તીહ ન ચક્ષુષા ।। ૪૦.

આ બધું ક્ષેત્રજ્ઞમાં માત્ર સમૂહરૂપે જોડાય છે; વરસાદના સમયમાં, આંખે અલગથી દેખાતું નથી.

પશ્યન્ત્યેવંવિધં સિદ્ધા જીવં દિવ્યેન ચક્ષુષા। શ્વાવિતિ શ્વાનપાનશ્ચ યોનીઃ પ્રવિશતસ્તથા ।। ૪૦.

પરંતુ સિદ્ધ લોકો દિવ્ય દ્રષ્ટિથી આવા જીવને જોઈ શકે છે; તેમ જ, શ્વાન કે શ્વાનખાદક તરીકે, વિવિધ યોનિમાં પ્રવેશ કરે છે.

તિર્ય્યગૂર્દ્ધ્વમધસ્તાચ્ચ ધાવતોઽપિ યથાક્રમમ્। જીવપ્રાણાસ્તથા લિઙ્ગં કારણઞ્ચ ચતુષ્ટયમ્ ।।. ૪૦.

જીવના પ્રાણ, લિંગશરીર અને ચાર કારણો, એ બધું આકાશ, ઉપર અને નીચે—બધા દિશામાં ફરતું રહે છે.

પર્ય્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈરેકાર્થૈઃ સોઽભિલિખ્યતે। વ્યક્તાવ્યક્તે પ્રમાણોઽયં સ વૈ રૂપં તુ કૃત્સ્નશઃ ।। ૪૦.

તેને એક અર્થ દર્શાવતાં પર્યાયવાચક શબ્દોથી વર્ણવવામાં આવે છે; વ્યક્ત અને અવ્યક્તમાં, એ જ માપદંડ છે અને એ જ સંપૂર્ણ સ્વરૂપ છે.

અવ્યક્તાન્ત ગૃહીતં ચ ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતઞ્ચ યત્ । એવં જ્ઞાત્વા શુચિર્ભૂત્ત્વા જ્ઞાનાદ્વૈ વિપ્રમુચ્યતે ।। ૪૦.

અવ્યક્ત સુધી grasp થયેલું અને ક્ષેત્રજ્ઞ દ્વારા નિયંત્રિત—આ રીતે જાણીને, શુદ્ધ બની, સાચો જ્ઞાનવાન કહેવાય છે.

નષ્ટઞ્ચૈવ યથા તત્ત્વં તત્ત્વાનાં તત્ત્વદર્શનમ્। યથેષ્ટં પરિનિર્ય્યાતિ ભિન્ને દેહે સુનિર્વૃતે ।। ૪૦.

જ્યારે તત્વનું જ્ઞાન નષ્ટ થાય છે, ત્યારે તત્વોને તેમ જ જોવામાં આવે છે; ઈચ્છા મુજબ, શરીર તૂટી જાય ત્યારે સંપૂર્ણ મુક્તિ મળે છે.

ભિદ્યતે કરણઞ્ચાપિ હ્યવ્યક્તાજ્ઞાનિનસ્તતઃ। મુક્તો ગુણશરીરેણ પ્રાણાદ્યેન તુ સર્વશઃ ।। ૪૦.

જેને અવ્યક્તનું જ્ઞાન નથી, તેનું સાધન પણ તૂટી જાય છે; પણ મુક્ત વ્યક્તિ ગુણશરીર અને પ્રાણાદિથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત થઈ જાય છે.

નાન્યચ્છરીરમાદત્તે દગ્ધે બીજે યથાઙ્કુરઃ। જીવિકઃ સર્વસંસારાદ્બીજશારીરમાનસઃ ।। ૪૦.

જેમ બિયું બળી જાય તો અંકુર ઊગતો નથી, તેમ એ બીજ અને મનરૂપ શરીર ધરાવતો જીવ ફરી બીજું શરીર ધારણ કરતો નથી અને સંસારથી મુક્ત થાય છે.

જ્ઞાનાચ્ચતુર્દ્દશાચ્છુદ્ધઃ પ્રકૃતિં સોઽનુવર્ત્તતે। પ્રકૃતિં સત્યમિત્યાહુ ર્વિકારોઽનૃતમુચ્યતે ।। ૪૦.

ચૌદ જ્ઞાનોથી શુદ્ધ થઈ, તે પ્રકૃતિને અનુસરે છે; પ્રકૃતિને સત્ય કહે છે અને તેના પરિવર્તનને અસત્ય કહેવામાં આવે છે.