વાયુપુરાણમ્

ઇત્યેષ વૈષયો રાગઃ સમ્ભૂત્યાઃ કારણં સ્મૃતમ્। બ્રહ્માદૌ સ્થાવરાન્તે વૈ સંસારે હ્યાધિભૌતિકે। અજ્ઞાનપૂર્વકં તસ્માદજ્ઞાનન્તુ વિવર્જયેત્ ।। ૪૦.

આ રીતે વિષયોમાં રાગ જ પુનર્જન્મનું કારણ કહેવાય છે; બ્રહ્માથી લઈ વનસ્પતિ સુધીના સંસારમાં, અને તે પહેલાં અજ્ઞાન હોય છે, એટલે અજ્ઞાન છોડવું જોઈએ.

યસ્ય ચાર્ષં ન પ્રમાણં શિષ્ટાચારં તથૈવ ચ। વર્ણાશ્રમવિરોધી યઃ શિષ્ટશાસ્ત્રવિરોધકઃ ।। ૪૦.

જેને ઋષિઓનું પ્રમાણ માન્ય નથી, સજ્જનોની રીત પણ માન્ય નથી, જે વર્ણાશ્રમના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે અને વિદ્વાનોના શાસ્ત્રોને નકારે છે—

એષ માર્ગો હિ નિરધિતિર્યગ્યોનૌ ચ કારણમ્। તિર્યગ્યોનિગતઞ્ચૈવ કારણં સ નિરુચ્યતે ।। ૪૦.

આ માર્ગ મૂળહીન છે અને પશુયોનિમાં જન્મવાનું કારણ છે; પશુયોનિમાં જવાનું કારણ પણ એ જ કહેવાયું છે.

વિવિધા યાતના સ્થાને તિર્યગ્યોનૌ ચ ષડ્વિધે। કારણે વિષયે ચૈવ પ્રતિઘાતસ્તુ સર્વશઃ ।। ૪૦.

પશુયોનિમાં વિવિધ પ્રકારની, છ પ્રકારની યાતનાઓ હોય છે; આ બધામાં સંપૂર્ણ અવરોધ જ હોય છે.

અનૈશ્વર્ય્યન્તુ તત્સર્વં પ્રતિઘાતાત્મકં સ્મૃતમ્ । ઇત્યેષા તામસી વૃત્તિર્ભૂતાદીનાં ચતુર્વિધા ।। ૪૦.

આ બધું શક્તિના અભાવને અવરોધરૂપ માનવામાં આવે છે; આ રીતે, જીવોમાં ચાર પ્રકારની તામસિક વૃત્તિ હોય છે.

સત્ત્વસ્થમાત્રકં ચિત્તં યથા સત્ત્વપ્રદર્શનાત્। તત્ત્વાનાઞ્ચ તથા તત્ત્વં દૃષ્ટ્વા વૈ તત્ત્વદર્શનાત્ ।। ૪૦.

મન જ્યારે શુદ્ધતામાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે શુદ્ધતાનું દર્શન થાય છે; એ જ રીતે તત્ત્વોને સાચી રીતે જોવાથી તેમનું તત્ત્વ સમજાય છે.

સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞનાનાત્વમેતજ્જ્ઞાનાર્થદર્શનમ્। નાનાત્વદર્શનં જ્ઞાનં જ્ઞાનાદ્વૈ યોગમુચ્યતે ।। ૪૦.

શુદ્ધતા અને ક્ષેત્રજ્ઞની વિવિધતા જ જ્ઞાનના હેતુનું દર્શન છે; વિવિધતાનું દર્શન જ જ્ઞાન છે અને જ્ઞાનથી યોગ પ્રાપ્ત થાય છે.

તેન બદ્ધસ્ય વૈ બન્ધો મોક્ષો મુક્તસ્ય તેન ચ । સંસારે વિનિવૃત્તે તુ મુક્તો લિઙ્ગેન મુચ્યતે ।। ૪૦.

એ જ બંધનનું કારણ છે અને એ જ મુક્તિનું કારણ છે. જ્યારે સંસારથી સંપૂર્ણપણે મુક્તિ મળે છે, ત્યારે મુક્ત થયેલો જીવ પણ સૂક્ષ્મ શરીરથી છૂટે છે.

નિઃસમ્બન્ધો હ્યચૈતન્યઃ સ્વાત્મન્યેવાવતિષ્ઠતે। સ્વાત્મવ્યવસ્થિતશ્ચાપિ વિરૂપાખ્યેન લિખ્યતે ।। ૪૦.

જેને કોઈ સંબંધ નથી અને જાગૃતિ પણ નથી, એ પોતાનાં સ્વરૂપમાં જ સ્થિર રહે છે; પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિત એવા જીવને 'રૂપરહિત' કહેવાય છે.

ઇત્યેતલ્લક્ષણં પ્રોક્તં સમાસાજ્જ્ઞાનમોક્ષયો। સ ચાપિ ત્રિવિધઃ પ્રોક્તો મોક્ષો વૈ તત્ત્વદર્શિભિઃ ।। ૪૦.

આ રીતે જ્ઞાન અને મુક્તિનું લક્ષણ સંક્ષિપ્તમાં જણાવાયું છે; અને તત્ત્વજ્ઞાની મહાત્માઓએ મુક્તિને ત્રણ પ્રકારની ગણાવી છે.

પૂર્વં વિયોગો જ્ઞાનેન દ્વિતીયો રાગસંક્ષયાત્। લિઙ્ગાભાવાત્તુ કૈવલ્યં કૈવત્યાત્તુ નિરઞ્જનમ્ ।। ૪૦.

પ્રથમ વિયોગ જ્ઞાનથી થાય છે, બીજું આસક્તિના નાશથી થાય છે; અને સૂક્ષ્મ શરીર ના અભાવથી વૈરાગ્ય મળે છે, એ વૈરાગ્યથી નિર્મળ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે.

નિરઞ્જનત્વાચ્છુદ્ધસ્તુ તતો નેતા ન વિદ્યતે। તૃષ્ણાક્ષયાત્તૃતીયસ્તુ વ્યાખ્યાતં મોક્ષકારણમ્ ।। ૪૦.

નિર્મળ હોવાથી એ શુદ્ધ બને છે; તેથી પછી કોઈ નેતા કે માર્ગદર્શક રહેતો નથી; તૃષ્ણાના નાશને મુક્તિનું ત્રીજું કારણ કહેવાયું છે.

નિમિત્તમપ્રતીઘાતે ઇષ્ટશબ્દાદિલક્ષણે। અષ્ટાવેતાનિ રૂપાણિ પ્રાકૃતાનિ યથાક્રમમ્ ।। ૪૦.

જ્યાં ઇચ્છિત વગેરે શબ્દોથી ઓળખાતા વિષયોમાં અવરોધ ન રહે, એ જ કારણ બને છે; આ આઠ સ્વરૂપો ક્રમશઃ કુદરતી છે.

ક્ષેત્રજ્ઞેષ્વવસજ્યન્તે ગુણમાત્રાત્મકાનિ તુ। અત ઉર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ વૈરાગ્યં દોષદર્શનાત્ ।। ૪૦.

આ ગુણમય સ્વરૂપો ક્ષેત્રજ્ઞોમાં સ્થિર થાય છે; હવે હું દોષના દર્શનથી ઉત્પન્ન થતા વૈરાગ્યનું વર્ણન કરું છું.

દિવ્યે ચ માનુષે ચૈવ વિષયે પઞ્ચલક્ષણે। અપ્રદ્વેષોઽનભિષ્વઙ્ગઃ કર્ત્તવ્યો દોષદર્શનાત્ ।। ૪૦.

દૈવી અને માનવ બંને લોકમાં, પાંચ પ્રકારના વિષયોમાં, deren દોષને જોઈને દ્વેષ અને આસક્તિ રાખવી નહીં, એ જ યોગ્ય છે.

તાપપ્રીતિવિષાદાનાં કાર્ય્યન્તુ પરિવર્જનમ્। એવં વૈરાગ્યમાસ્થાય શરીરી નિર્મમો ભવેત્ ।। ૪૦.

તાપ, આનંદ અને દુઃખનાં પરિણામોને ટાળવા જોઈએ; આવું વૈરાગ્ય અપનાવવાથી શરીરધારી મનુષ્ય નિર્મમ બને છે.

અનિત્યમશિવં દુઃખમિતિ બુદ્ધ્યાનુચિન્ત્ય ચ। વિશુદ્ધં કાર્ય્યકરણં સત્વાભ્યેતિ તરાન્તુ યઃ ।। ૪૦.

આ સર્વે અસ્થિર, અશુભ અને દુઃખરૂપ છે એમ બુદ્ધિથી વિચાર કરીને, જે શુદ્ધ કર્મ અને સાધન તરફ આગળ વધે છે, એ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે.

પરિપવ્કકષાયો હિ કૃત્સ્નાન્દોષાન્પ્રપશ્યતિ। તતઃ પ્રયાણકાલે હિ દોષૈર્નૈમિત્તિકૈસ્તથા ।। ૪૦.

જેનું અંતઃકરણ સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ થઈ જાય છે, એ સર્વ દોષોને સ્પષ્ટ જોઈ શકે છે; તેથી મૃત્યુ સમયે એ દોષોના કારણે કેટલીક પરિસ્થિતિઓ ઊભી થાય છે.

ઊષ્મા પ્રકુપિતઃ કાયે તીવ્રવાયુસમીરિતઃ। સ શરીરમુપાશ્રિત્ય કૃત્સ્નાન્દોષાન્રુણદ્ધિ વૈ ।। ૪૦.

શરીરમાં ઉષ્ણતા અને તીવ્ર વાયુ ઉદભવતાં, એ શરીરને પકડીને સર્વ દોષોને અવરોધે છે.

પ્રાણસ્થાનાનિ ભિન્દન્હિ છિન્દન્મર્માણ્યતીત્ય ચ। શૈત્યાત્પ્રકુપિતો વાયુરૂર્દ્ધ્વન્તુ ક્રમતે તતઃ ।। ૪૦.

પ્રાણના સ્થાનને તોડી, મર્મસ્થાનોને કાપી અને એમાંથી પસાર થઈ, ઠંડકથી ઉદભવેલો વાયુ પછી ઉપર તરફ જાય છે.

સ ચાયં સર્વભૂતાનાં પ્રાણસ્થાનેષ્વવસ્થિતઃ। સમાસાત્સંવૃતે જ્ઞાને સંવૃતેષુ ચ કર્મ્મસુ ।। ૪૦.

આ જ તત્ત્વ સર્વ જીવોમાં પ્રાણસ્થાનોમાં વસે છે; સંક્ષિપ્તમાં, જ્યારે જ્ઞાન અવરોધાય છે ત્યારે કર્મ પણ અવરોધાય છે.

સ જીવોઽનભ્યધિષ્ટાનઃ કર્મ્મભિઃ સ્વૈઃ પુરાકૃતૈઃ। અષ્ટાઙ્ગપ્રાણવૃત્તીર્વૈ સ વિચ્યાવયતે પુનઃ ।। ૪૦.

એ જીવ, હવે કોઈ આધાર વિના, પોતાના પૂર્વકર્મો દ્વારા ફરીથી આઠ પ્રકારના પ્રાણવાયુઓને હલાવી દે છે.

શરીરં પ્રજહંસો વૈ નિરુચ્છ્વાસસ્તતો ભવેત્। એવં પ્રાણૈઃ પરિત્યક્તો મૃત ઇત્યભિધીયતે ।। ૪૦.

જ્યારે જીવ શરીર છોડી દે છે, ત્યારે શ્વાસ પણ બંધ થઈ જાય છે; આમ, પ્રાણોથી વિયુક્ત થયેલા મનુષ્યને મૃત્યુ પામેલો કહેવાય છે.

યથેહ લોકે ખદ્યોતં નીયમાનમિતસ્તતઃ । રઞ્જનં તદ્વધે યત્તુ નેતા નેતા ન વિદ્યતે ।। ૪૦.

જેમ આ જગતમાં જ્યોતને અહીંથી ત્યાં લઈ જવામાં આવે છે, તેમ રંગ બદલાવાની બાબતમાં પણ કોઈ નેતા કે માર્ગદર્શક રહેતો નથી.

તૃષ્ણાક્ષયસ્તૃતીયસ્તુ વ્યાખ્યાતં મોક્ષલક્ષણમ્। શબ્દાદ્યે વિષયે દોષવિષયે પઞ્ચલક્ષણે ।। ૪૦.

તૃષ્ણાનો નાશ એ મુક્તિનું ત્રીજું લક્ષણ કહેવાયું છે; અને શબ્દાદિ પાંચ વિષયોમાં દોષ રહેલા છે.

અપ્રદ્વેષોઽનભિષ્વઙ્ગઃ પ્રીતિતાપવિવર્જનમ્ । વૈરાગ્યકારણં હ્યેતે પ્રકૃતીનાં લયસ્ય ચ ।। ૪૦.

દ્વેષ ન રાખવો, આસક્તિ ન રાખવી, આનંદ કે દુઃખથી દૂર રહેવું—આ બધું વૈરાગ્યનું અને પ્રકૃતિના લયનું કારણ છે.

અષ્ટૌ પ્રકૃતયો જ્ઞેયાઃ પૂર્વોક્તા વૈ યથાક્રમમ્। અવ્યક્તાદ્યસ્તુ વિજ્ઞેયા ભૂતાન્તાઃ પ્રકૃતેર્લયાઃ ।। ૪૦.

આઠ પ્રકૃતિઓ છે, જે પહેલાં જણાવવામાં આવી છે; અવ્યક્તથી લઈ ભૂત સુધી, તેમનો લય એટલે પ્રકૃતિનો અંત સમજવો.

વર્ણાશ્રમાચારયુક્તાઃ શિષ્ટાઃ શાસ્ત્રાવિરોધિનઃ। વર્ણાશ્રમાણાં ધર્મ્મોઽયં દેવસ્થાનેષુ કારણમ્ ।। ૪૦.

જે લોકો વર્ણ અને આશ્રમના આચારમાં સ્થિર છે, શિષ્ટ છે અને શાસ્ત્રવિરોધી નથી—એમનો ધર્મ દેવસ્થાનોમાં રહેવાનો કારણ છે.

બ્રહ્માદીનિ પિશાચાન્તાન્યષ્ટૌ સ્થાનાનિ દેવતા। ઐશ્વર્ય્યમણિમાદ્યં હિ કારણં હ્યષ્ટલક્ષણમ્ ।। ૪૦.

બ્રહ્માથી લઈ પિશાચ સુધી, આઠ દેવસ્થાનો છે; ઐશ્વર્ય અને અણિમાદિ શક્તિઓ એ આઠ લક્ષણોનું કારણ છે.