વાયુપુરાણમ્

પ્રાકૃતેન ચ બન્ધેન તથા વૈકારિકેન ચ। દક્ષિણાભિસ્તૃતીયેન બદ્ધોઽત્યન્તં વિવર્ત્તતે ।। ૪૦.

મૂળ સ્વભાવના બંધનથી, અહંકારના બંધનથી અને ત્રીજા ક્રમમાં કર્મના બંધનથી મનુષ્ય કાયમ બદલાતો રહે છે.

ઇત્યેતે વૈ ત્રયઃ પ્રોક્તા બન્ધા હ્યજ્ઞાનહેતુકાઃ। અનિત્યે નિત્યસંજ્ઞા ચ દુઃખે ચ સુખદર્શનમ્ ।। ૪૦.

આ ત્રણેય બંધનો અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થાય છે: અસ્થાયીને સ્થાયી માનવું, દુઃખમાં સુખ દેખાવું,

અસ્વે સ્વમિતિ ચ જ્ઞાનમશુચૌ શુચિનિશ્ચયઃ। યેષામેતે મનોદોષા જ્ઞાનદોષા વિપર્ય્યયાત્ ।। ૪૦.

જે પોતાનું નથી તેને પોતાનું માનવું, અશુદ્ધને શુદ્ધ માનવું—આ બધું મનના દોષ અને જ્ઞાનની ભૂલ છે, જે ભ્રમથી થાય છે.

રાગદ્વેષનિવૃત્તિશ્ચ તજ્જ્ઞાનં સમુદાહૃતમ્। અજ્ઞાનં તમસો મૂલં કર્મ્મદ્વયફલં રજઃ। કર્મ્મજસ્તુ પુનર્દેહો મહાદુઃખં પ્રવર્ત્તતે ।। ૪૦.

રાગ અને દ્વેષનો અંત જ સાચું જ્ઞાન કહેવાય છે; અજ્ઞાન અંધકારથી થાય છે, કર્મનું ફળ રજોગુણ છે, અને કર્મથી શરીર મળે છે, જે મહાન દુઃખ આપે છે.

શ્રોત્રજા નેત્રજા ચૈવ ત્વગ્જિહ્વાઘ્રાણતસ્તથા। પુનર્ભવકરી દુઃખા કર્મ્મણાં જાયતે તુ સા ।। ૪૦.

કાન, આંખ, ત્વચા, જીભ અને નાકથી જન્મેલી દુઃખો ફરી ફરી કર્મથી થાય છે અને પુનર્જન્મ લાવે છે.

સતૃષ્ણોઽભિહિતો બાલઃ સ્વકૃતૈઃ કર્મ્મણઃ ફલૈઃ। તૈલપાલીકવજ્જીવસ્તત્રૈવ પરિ વર્ત્તતે ।। ૪૦.

જેઓ મોહથી ભરેલા છે, તેઓ પોતાના કર્મના ફળમાં તેલની દીવટ જેવી સતત ફરતા રહે છે.

તસ્માત્સ્થૂલમનર્થાનામજ્ઞાનમુપદિશ્યતે । તં શક્તમવધાર્ય્યૈકં જ્ઞાને યત્નં સમાચરેત્ ।। ૪૦.

મોટા દુઃખનું મૂળ અજ્ઞાન છે; આ સમજીને જ્ઞાન મેળવવા માટે પુરુષાર્થ કરવો જોઈએ.

જ્ઞાનાદ્વિજયતે સર્વં ત્યાગાદ્‌બુદ્ધિર્વિરજ્યતે। વૈરાગ્યાચ્છુદ્ધ્યતે ચાપિ શુદ્ધઃ સત્ત્વેન મુચ્યતે ।। ૪૦.

જ્ઞાનથી બધું જીતાઈ જાય છે; ત્યાગથી બુદ્ધિ શુદ્ધ થાય છે; વૈરાગ્યથી પણ શુદ્ધિ મળે છે અને શુદ્ધ સત્વથી મુક્તિ મળે છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ રાગં ભૂતાપહારિણમ્। અભિષઙ્ગાય યો યસ્માદ્વિષયોઽપ્યવશાત્મનઃ ।। ૪૦.

હવે હું રાગ સમજાવું છું, જે જીવોને વશ કરી લે છે અને ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં ફસાવી દે છે, ભલે મન ન પણ માંગે.

અનિષ્ટમભિષઙ્ગં હિ પ્રીતિતાપવિષાદનમ્। દુઃખલાભે ન તાપઞ્ચ સુખાનુસ્મરણં તથા ।। ૪૦.

અનિચ્છનીય વસ્તુમાં લગાવથી આનંદ, દુઃખ અને નિરાશા થાય છે; દુઃખ મળે ત્યારે મન દુઃખાતું નથી, પણ સુખની યાદ રહે છે.

ઇત્યેષ વૈષયો રાગઃ સમ્ભૂત્યાઃ કારણં સ્મૃતમ્। બ્રહ્માદૌ સ્થાવરાન્તે વૈ સંસારે હ્યાધિભૌતિકે। અજ્ઞાનપૂર્વકં તસ્માદજ્ઞાનન્તુ વિવર્જયેત્ ।। ૪૦.

આ રીતે વિષયોમાં રાગ જ પુનર્જન્મનું કારણ કહેવાય છે; બ્રહ્માથી લઈ વનસ્પતિ સુધીના સંસારમાં, અને તે પહેલાં અજ્ઞાન હોય છે, એટલે અજ્ઞાન છોડવું જોઈએ.

યસ્ય ચાર્ષં ન પ્રમાણં શિષ્ટાચારં તથૈવ ચ। વર્ણાશ્રમવિરોધી યઃ શિષ્ટશાસ્ત્રવિરોધકઃ ।। ૪૦.

જેને ઋષિઓનું પ્રમાણ માન્ય નથી, સજ્જનોની રીત પણ માન્ય નથી, જે વર્ણાશ્રમના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે અને વિદ્વાનોના શાસ્ત્રોને નકારે છે—

એષ માર્ગો હિ નિરધિતિર્યગ્યોનૌ ચ કારણમ્। તિર્યગ્યોનિગતઞ્ચૈવ કારણં સ નિરુચ્યતે ।। ૪૦.

આ માર્ગ મૂળહીન છે અને પશુયોનિમાં જન્મવાનું કારણ છે; પશુયોનિમાં જવાનું કારણ પણ એ જ કહેવાયું છે.

વિવિધા યાતના સ્થાને તિર્યગ્યોનૌ ચ ષડ્વિધે। કારણે વિષયે ચૈવ પ્રતિઘાતસ્તુ સર્વશઃ ।। ૪૦.

પશુયોનિમાં વિવિધ પ્રકારની, છ પ્રકારની યાતનાઓ હોય છે; આ બધામાં સંપૂર્ણ અવરોધ જ હોય છે.

અનૈશ્વર્ય્યન્તુ તત્સર્વં પ્રતિઘાતાત્મકં સ્મૃતમ્ । ઇત્યેષા તામસી વૃત્તિર્ભૂતાદીનાં ચતુર્વિધા ।। ૪૦.

આ બધું શક્તિના અભાવને અવરોધરૂપ માનવામાં આવે છે; આ રીતે, જીવોમાં ચાર પ્રકારની તામસિક વૃત્તિ હોય છે.

સત્ત્વસ્થમાત્રકં ચિત્તં યથા સત્ત્વપ્રદર્શનાત્। તત્ત્વાનાઞ્ચ તથા તત્ત્વં દૃષ્ટ્વા વૈ તત્ત્વદર્શનાત્ ।। ૪૦.

મન જ્યારે શુદ્ધતામાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે શુદ્ધતાનું દર્શન થાય છે; એ જ રીતે તત્ત્વોને સાચી રીતે જોવાથી તેમનું તત્ત્વ સમજાય છે.

સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞનાનાત્વમેતજ્જ્ઞાનાર્થદર્શનમ્। નાનાત્વદર્શનં જ્ઞાનં જ્ઞાનાદ્વૈ યોગમુચ્યતે ।। ૪૦.

શુદ્ધતા અને ક્ષેત્રજ્ઞની વિવિધતા જ જ્ઞાનના હેતુનું દર્શન છે; વિવિધતાનું દર્શન જ જ્ઞાન છે અને જ્ઞાનથી યોગ પ્રાપ્ત થાય છે.

તેન બદ્ધસ્ય વૈ બન્ધો મોક્ષો મુક્તસ્ય તેન ચ । સંસારે વિનિવૃત્તે તુ મુક્તો લિઙ્ગેન મુચ્યતે ।। ૪૦.

એ જ બંધનનું કારણ છે અને એ જ મુક્તિનું કારણ છે. જ્યારે સંસારથી સંપૂર્ણપણે મુક્તિ મળે છે, ત્યારે મુક્ત થયેલો જીવ પણ સૂક્ષ્મ શરીરથી છૂટે છે.

નિઃસમ્બન્ધો હ્યચૈતન્યઃ સ્વાત્મન્યેવાવતિષ્ઠતે। સ્વાત્મવ્યવસ્થિતશ્ચાપિ વિરૂપાખ્યેન લિખ્યતે ।। ૪૦.

જેને કોઈ સંબંધ નથી અને જાગૃતિ પણ નથી, એ પોતાનાં સ્વરૂપમાં જ સ્થિર રહે છે; પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિત એવા જીવને 'રૂપરહિત' કહેવાય છે.

ઇત્યેતલ્લક્ષણં પ્રોક્તં સમાસાજ્જ્ઞાનમોક્ષયો। સ ચાપિ ત્રિવિધઃ પ્રોક્તો મોક્ષો વૈ તત્ત્વદર્શિભિઃ ।। ૪૦.

આ રીતે જ્ઞાન અને મુક્તિનું લક્ષણ સંક્ષિપ્તમાં જણાવાયું છે; અને તત્ત્વજ્ઞાની મહાત્માઓએ મુક્તિને ત્રણ પ્રકારની ગણાવી છે.

પૂર્વં વિયોગો જ્ઞાનેન દ્વિતીયો રાગસંક્ષયાત્। લિઙ્ગાભાવાત્તુ કૈવલ્યં કૈવત્યાત્તુ નિરઞ્જનમ્ ।। ૪૦.

પ્રથમ વિયોગ જ્ઞાનથી થાય છે, બીજું આસક્તિના નાશથી થાય છે; અને સૂક્ષ્મ શરીર ના અભાવથી વૈરાગ્ય મળે છે, એ વૈરાગ્યથી નિર્મળ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે.

નિરઞ્જનત્વાચ્છુદ્ધસ્તુ તતો નેતા ન વિદ્યતે। તૃષ્ણાક્ષયાત્તૃતીયસ્તુ વ્યાખ્યાતં મોક્ષકારણમ્ ।। ૪૦.

નિર્મળ હોવાથી એ શુદ્ધ બને છે; તેથી પછી કોઈ નેતા કે માર્ગદર્શક રહેતો નથી; તૃષ્ણાના નાશને મુક્તિનું ત્રીજું કારણ કહેવાયું છે.

નિમિત્તમપ્રતીઘાતે ઇષ્ટશબ્દાદિલક્ષણે। અષ્ટાવેતાનિ રૂપાણિ પ્રાકૃતાનિ યથાક્રમમ્ ।। ૪૦.

જ્યાં ઇચ્છિત વગેરે શબ્દોથી ઓળખાતા વિષયોમાં અવરોધ ન રહે, એ જ કારણ બને છે; આ આઠ સ્વરૂપો ક્રમશઃ કુદરતી છે.

ક્ષેત્રજ્ઞેષ્વવસજ્યન્તે ગુણમાત્રાત્મકાનિ તુ। અત ઉર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ વૈરાગ્યં દોષદર્શનાત્ ।। ૪૦.

આ ગુણમય સ્વરૂપો ક્ષેત્રજ્ઞોમાં સ્થિર થાય છે; હવે હું દોષના દર્શનથી ઉત્પન્ન થતા વૈરાગ્યનું વર્ણન કરું છું.

દિવ્યે ચ માનુષે ચૈવ વિષયે પઞ્ચલક્ષણે। અપ્રદ્વેષોઽનભિષ્વઙ્ગઃ કર્ત્તવ્યો દોષદર્શનાત્ ।। ૪૦.

દૈવી અને માનવ બંને લોકમાં, પાંચ પ્રકારના વિષયોમાં, deren દોષને જોઈને દ્વેષ અને આસક્તિ રાખવી નહીં, એ જ યોગ્ય છે.

તાપપ્રીતિવિષાદાનાં કાર્ય્યન્તુ પરિવર્જનમ્। એવં વૈરાગ્યમાસ્થાય શરીરી નિર્મમો ભવેત્ ।। ૪૦.

તાપ, આનંદ અને દુઃખનાં પરિણામોને ટાળવા જોઈએ; આવું વૈરાગ્ય અપનાવવાથી શરીરધારી મનુષ્ય નિર્મમ બને છે.

અનિત્યમશિવં દુઃખમિતિ બુદ્ધ્યાનુચિન્ત્ય ચ। વિશુદ્ધં કાર્ય્યકરણં સત્વાભ્યેતિ તરાન્તુ યઃ ।। ૪૦.

આ સર્વે અસ્થિર, અશુભ અને દુઃખરૂપ છે એમ બુદ્ધિથી વિચાર કરીને, જે શુદ્ધ કર્મ અને સાધન તરફ આગળ વધે છે, એ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે.

પરિપવ્કકષાયો હિ કૃત્સ્નાન્દોષાન્પ્રપશ્યતિ। તતઃ પ્રયાણકાલે હિ દોષૈર્નૈમિત્તિકૈસ્તથા ।। ૪૦.

જેનું અંતઃકરણ સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ થઈ જાય છે, એ સર્વ દોષોને સ્પષ્ટ જોઈ શકે છે; તેથી મૃત્યુ સમયે એ દોષોના કારણે કેટલીક પરિસ્થિતિઓ ઊભી થાય છે.

ઊષ્મા પ્રકુપિતઃ કાયે તીવ્રવાયુસમીરિતઃ। સ શરીરમુપાશ્રિત્ય કૃત્સ્નાન્દોષાન્રુણદ્ધિ વૈ ।। ૪૦.

શરીરમાં ઉષ્ણતા અને તીવ્ર વાયુ ઉદભવતાં, એ શરીરને પકડીને સર્વ દોષોને અવરોધે છે.