વાયુપુરાણમ્

સર્વમેતત્પ્રયાતસ્ય ગુણમાત્રાત્મકં સ્મૃતમ્। નિરિન્દ્રિયાણાં ચ તદા જ્ઞાનિનાં યચ્છુભાશુભમ્ ।। ૪૦.

આ બધું, જે વિદાય પામે છે તેના માટે માત્ર ગુણરૂપ માનવામાં આવે છે; અને જે જ્ઞાની ઇન્દ્રિયવિહિન છે, તેમના માટે પણ શુભ કે અશુભ બધું એ જ છે.

પ્રકૃત્યાં ચૈવ તત્સર્વં પુણ્યં પાપં પ્રતિષ્ઠતિ। યોન્યવસ્થા સ્વભાવે ચ દેહિનાં તુ નિષિચ્યતે ।। ૪૦.

આ બધું પુણ્ય અને પાપ પ્રકૃતિમાં જ સ્થિર રહે છે; અને યોનિની સ્થિતિ તથા સ્વભાવ અનુસાર તે દેહધારી જીવને ફાળવાય છે.

જન્તૂનાં પાપપુણ્યન્તુ પ્રકૃતૌ યત્પ્રતિષ્ઠિતમ્ । અવ્યક્ત સ્થાનિ તાન્યેવ પુણ્યપાપાનિ જન્તવઃ। યે જયન્તિ પુનર્દેહે દેહાન્યત્વે તથૈવ ચ ।। ૪૦.

પ્રાણીઓનું પુણ્ય અને પાપ, જે પ્રકૃતિમાં સ્થિર છે, તે અવ્યક્તમાં રહે છે; અને એ જ પુણ્યપાપ નવા દેહમાં જન્મેલા જીવને મળે છે.

ધર્માધર્મૌ તુ જન્તૂનાં ગુણમાત્રાત્મકાવુભૌ । કરણૈઃ સ્વૈઃ પ્રચીયેતે કાયત્વેનેહ જન્તુભિઃ ।। ૪૦.

પ્રાણીઓના ધર્મ અને અધર્મ, જે માત્ર ગુણરૂપ છે, તે દરેક પોતાના સાધનો વડે, દેહરૂપે અહીં સંચય કરે છે.

સુચેતનાઃ પ્રલીયન્તે ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતા ગુણાઃ। સર્ગે ચ પ્રતિસર્ગે ચ સંસારે ચૈવ જન્તવઃ। સંયુજ્યન્તે વિયુજ્યન્તે કરણૈઃ સઞ્ચરન્તિ ચ ।। ૪૦.

સુચેતન ગુણો, ક્ષેત્રજ્ઞના અધિષ્ઠાન હેઠળ, વિલય પામે છે; સર્જન, પ્રલય અને સંસારમાં જીવો પોતાના સાધનો સાથે જોડાય છે, વિયુક્ત થાય છે અને ફરી સંચરે છે.

રાજસી તામસી ચૈવ સાત્વિકી ચૈવ વૃત્તયઃ। ગુણમાત્રાઃ પ્રવર્ત્તન્તે પુરુષાધિષ્ઠિતાસ્ત્રિધા ।। ૪૦.

રાજસ, તામસ અને સાત્વિક એવી ત્રણ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ, જે માત્ર ગુણરૂપ છે, પુરુષના અધિષ્ઠાન હેઠળ કાર્યરત રહે છે.

ઊર્દ્ધ્વં દેવાત્મકં સત્ત્વમધોભાગાત્મકં તમઃ। તયોઃ પ્રવર્ત્તકં મદ્યે ઇહૈવાવર્ત્તકં રજઃ ।। ૪૦.

ઉપર દેવસ્વરૂપ સત્વ છે, નીચે તામસ સ્વભાવ છે અને વચ્ચે અહીં રાજસ પ્રવૃત્તિ છે, જે ક્રિયા અને આવર્તનનું કારણ છે.

ઇત્યેવં પરિવર્ત્તન્તે ત્રયઃ સ્રોતોગુણાત્મકાઃ। લોકેષુ સર્વભૂતાનાં તન્ન કાર્યં વિજાનતા ।। ૪૦.

આ રીતે ગુણરૂપ ત્રણ ધારા સર્વ લોકમાં સર્વ જીવોમાં ફરતી રહે છે; જે જાણે છે તેને તેના ફળમાં આસક્ત થવું જોઈએ નહીં.

અવિદ્યાપ્રત્યયારમ્ભા આરભ્યન્તે હિ માનવૈઃ । એતાસ્તુ ગતયસ્તિસ્રઃ શુભાઃ પાપાત્મિકાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૦.

અજ્ઞાન અને તેના કારણોનો આરંભ મનુષ્યો કરે છે; આ ત્રણ ગતિઓ શુભ કે પાપમય સ્વરૂપે જાણી છે.

તમ સાભિભવાજ્જન્તુર્યાથાતથ્યં ન વિન્દતિ। અતત્દ્દર્શનાત્સોઽથ ત્રિવિધં બધ્યતે તતઃ ।। ૪૦.

જ્યારે મનુષ્ય અંધકારથી ઘેરાઈને વસ્તુઓને સાચી રીતે ઓળખી શકતો નથી, ત્યારે ખોટું જોઈને તે ત્રણ પ્રકારથી બંધાઈ જાય છે.

પ્રાકૃતેન ચ બન્ધેન તથા વૈકારિકેન ચ। દક્ષિણાભિસ્તૃતીયેન બદ્ધોઽત્યન્તં વિવર્ત્તતે ।। ૪૦.

મૂળ સ્વભાવના બંધનથી, અહંકારના બંધનથી અને ત્રીજા ક્રમમાં કર્મના બંધનથી મનુષ્ય કાયમ બદલાતો રહે છે.

ઇત્યેતે વૈ ત્રયઃ પ્રોક્તા બન્ધા હ્યજ્ઞાનહેતુકાઃ। અનિત્યે નિત્યસંજ્ઞા ચ દુઃખે ચ સુખદર્શનમ્ ।। ૪૦.

આ ત્રણેય બંધનો અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થાય છે: અસ્થાયીને સ્થાયી માનવું, દુઃખમાં સુખ દેખાવું,

અસ્વે સ્વમિતિ ચ જ્ઞાનમશુચૌ શુચિનિશ્ચયઃ। યેષામેતે મનોદોષા જ્ઞાનદોષા વિપર્ય્યયાત્ ।। ૪૦.

જે પોતાનું નથી તેને પોતાનું માનવું, અશુદ્ધને શુદ્ધ માનવું—આ બધું મનના દોષ અને જ્ઞાનની ભૂલ છે, જે ભ્રમથી થાય છે.

રાગદ્વેષનિવૃત્તિશ્ચ તજ્જ્ઞાનં સમુદાહૃતમ્। અજ્ઞાનં તમસો મૂલં કર્મ્મદ્વયફલં રજઃ। કર્મ્મજસ્તુ પુનર્દેહો મહાદુઃખં પ્રવર્ત્તતે ।। ૪૦.

રાગ અને દ્વેષનો અંત જ સાચું જ્ઞાન કહેવાય છે; અજ્ઞાન અંધકારથી થાય છે, કર્મનું ફળ રજોગુણ છે, અને કર્મથી શરીર મળે છે, જે મહાન દુઃખ આપે છે.

શ્રોત્રજા નેત્રજા ચૈવ ત્વગ્જિહ્વાઘ્રાણતસ્તથા। પુનર્ભવકરી દુઃખા કર્મ્મણાં જાયતે તુ સા ।। ૪૦.

કાન, આંખ, ત્વચા, જીભ અને નાકથી જન્મેલી દુઃખો ફરી ફરી કર્મથી થાય છે અને પુનર્જન્મ લાવે છે.

સતૃષ્ણોઽભિહિતો બાલઃ સ્વકૃતૈઃ કર્મ્મણઃ ફલૈઃ। તૈલપાલીકવજ્જીવસ્તત્રૈવ પરિ વર્ત્તતે ।। ૪૦.

જેઓ મોહથી ભરેલા છે, તેઓ પોતાના કર્મના ફળમાં તેલની દીવટ જેવી સતત ફરતા રહે છે.

તસ્માત્સ્થૂલમનર્થાનામજ્ઞાનમુપદિશ્યતે । તં શક્તમવધાર્ય્યૈકં જ્ઞાને યત્નં સમાચરેત્ ।। ૪૦.

મોટા દુઃખનું મૂળ અજ્ઞાન છે; આ સમજીને જ્ઞાન મેળવવા માટે પુરુષાર્થ કરવો જોઈએ.

જ્ઞાનાદ્વિજયતે સર્વં ત્યાગાદ્‌બુદ્ધિર્વિરજ્યતે। વૈરાગ્યાચ્છુદ્ધ્યતે ચાપિ શુદ્ધઃ સત્ત્વેન મુચ્યતે ।। ૪૦.

જ્ઞાનથી બધું જીતાઈ જાય છે; ત્યાગથી બુદ્ધિ શુદ્ધ થાય છે; વૈરાગ્યથી પણ શુદ્ધિ મળે છે અને શુદ્ધ સત્વથી મુક્તિ મળે છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ રાગં ભૂતાપહારિણમ્। અભિષઙ્ગાય યો યસ્માદ્વિષયોઽપ્યવશાત્મનઃ ।। ૪૦.

હવે હું રાગ સમજાવું છું, જે જીવોને વશ કરી લે છે અને ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં ફસાવી દે છે, ભલે મન ન પણ માંગે.

અનિષ્ટમભિષઙ્ગં હિ પ્રીતિતાપવિષાદનમ્। દુઃખલાભે ન તાપઞ્ચ સુખાનુસ્મરણં તથા ।। ૪૦.

અનિચ્છનીય વસ્તુમાં લગાવથી આનંદ, દુઃખ અને નિરાશા થાય છે; દુઃખ મળે ત્યારે મન દુઃખાતું નથી, પણ સુખની યાદ રહે છે.

ઇત્યેષ વૈષયો રાગઃ સમ્ભૂત્યાઃ કારણં સ્મૃતમ્। બ્રહ્માદૌ સ્થાવરાન્તે વૈ સંસારે હ્યાધિભૌતિકે। અજ્ઞાનપૂર્વકં તસ્માદજ્ઞાનન્તુ વિવર્જયેત્ ।। ૪૦.

આ રીતે વિષયોમાં રાગ જ પુનર્જન્મનું કારણ કહેવાય છે; બ્રહ્માથી લઈ વનસ્પતિ સુધીના સંસારમાં, અને તે પહેલાં અજ્ઞાન હોય છે, એટલે અજ્ઞાન છોડવું જોઈએ.

યસ્ય ચાર્ષં ન પ્રમાણં શિષ્ટાચારં તથૈવ ચ। વર્ણાશ્રમવિરોધી યઃ શિષ્ટશાસ્ત્રવિરોધકઃ ।। ૪૦.

જેને ઋષિઓનું પ્રમાણ માન્ય નથી, સજ્જનોની રીત પણ માન્ય નથી, જે વર્ણાશ્રમના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે અને વિદ્વાનોના શાસ્ત્રોને નકારે છે—

એષ માર્ગો હિ નિરધિતિર્યગ્યોનૌ ચ કારણમ્। તિર્યગ્યોનિગતઞ્ચૈવ કારણં સ નિરુચ્યતે ।। ૪૦.

આ માર્ગ મૂળહીન છે અને પશુયોનિમાં જન્મવાનું કારણ છે; પશુયોનિમાં જવાનું કારણ પણ એ જ કહેવાયું છે.

વિવિધા યાતના સ્થાને તિર્યગ્યોનૌ ચ ષડ્વિધે। કારણે વિષયે ચૈવ પ્રતિઘાતસ્તુ સર્વશઃ ।। ૪૦.

પશુયોનિમાં વિવિધ પ્રકારની, છ પ્રકારની યાતનાઓ હોય છે; આ બધામાં સંપૂર્ણ અવરોધ જ હોય છે.

અનૈશ્વર્ય્યન્તુ તત્સર્વં પ્રતિઘાતાત્મકં સ્મૃતમ્ । ઇત્યેષા તામસી વૃત્તિર્ભૂતાદીનાં ચતુર્વિધા ।। ૪૦.

આ બધું શક્તિના અભાવને અવરોધરૂપ માનવામાં આવે છે; આ રીતે, જીવોમાં ચાર પ્રકારની તામસિક વૃત્તિ હોય છે.

સત્ત્વસ્થમાત્રકં ચિત્તં યથા સત્ત્વપ્રદર્શનાત્। તત્ત્વાનાઞ્ચ તથા તત્ત્વં દૃષ્ટ્વા વૈ તત્ત્વદર્શનાત્ ।। ૪૦.

મન જ્યારે શુદ્ધતામાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે શુદ્ધતાનું દર્શન થાય છે; એ જ રીતે તત્ત્વોને સાચી રીતે જોવાથી તેમનું તત્ત્વ સમજાય છે.

સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞનાનાત્વમેતજ્જ્ઞાનાર્થદર્શનમ્। નાનાત્વદર્શનં જ્ઞાનં જ્ઞાનાદ્વૈ યોગમુચ્યતે ।। ૪૦.

શુદ્ધતા અને ક્ષેત્રજ્ઞની વિવિધતા જ જ્ઞાનના હેતુનું દર્શન છે; વિવિધતાનું દર્શન જ જ્ઞાન છે અને જ્ઞાનથી યોગ પ્રાપ્ત થાય છે.

તેન બદ્ધસ્ય વૈ બન્ધો મોક્ષો મુક્તસ્ય તેન ચ । સંસારે વિનિવૃત્તે તુ મુક્તો લિઙ્ગેન મુચ્યતે ।। ૪૦.

એ જ બંધનનું કારણ છે અને એ જ મુક્તિનું કારણ છે. જ્યારે સંસારથી સંપૂર્ણપણે મુક્તિ મળે છે, ત્યારે મુક્ત થયેલો જીવ પણ સૂક્ષ્મ શરીરથી છૂટે છે.

નિઃસમ્બન્ધો હ્યચૈતન્યઃ સ્વાત્મન્યેવાવતિષ્ઠતે। સ્વાત્મવ્યવસ્થિતશ્ચાપિ વિરૂપાખ્યેન લિખ્યતે ।। ૪૦.

જેને કોઈ સંબંધ નથી અને જાગૃતિ પણ નથી, એ પોતાનાં સ્વરૂપમાં જ સ્થિર રહે છે; પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિત એવા જીવને 'રૂપરહિત' કહેવાય છે.