વાયુપુરાણમ્

યદા પ્રવર્ત્તતે ચૈષાં ભેદાનાં ચૈવ સંયમાઃ। સ્વભાવકારિતાઃ સર્વે કાલેન મહતા તદા ।। ૪૦.

જ્યારે આ ભેદોની પ્રવૃત્તિ શરૂ થાય છે, ત્યારે બધું પોતપોતાના સ્વભાવથી અને મહાકાળના પ્રભાવથી થાય છે.

નિવર્ત્તતે તદા તસ્ય સ્થિતિરાગઃ સ્વયમ્ભુવઃ। સહસા યોજ્યકૈઃ સર્વૈર્બ્રહ્મલોક નિવાસિભિઃ ।। ૪૦.

ત્યારે સ્વયંભૂના જીવન પ્રત્યેનો મમત્વ સહેજે જ બ્રહ્મલોકના બધા નિવાસીઓના પ્રયાસથી દૂર થઈ જાય છે.

વિનિવૃત્તે તદા રાગે સ્થિતાવાત્મનિવાસિનામ્। તત્કાલવાસિનાં તેષાં તદા તદ્દોષદર્શિનામ્ ।। ૪૦.

જ્યારે એ મમત્વ દૂર થાય છે, ત્યારે આત્મામાં સ્થિર રહેનારા, એ સમયે ત્યાં રહેનારા અને એ દોષને ઓળખનારા સૌની સ્થિરતા પણ સમાપ્ત થાય છે.

ઉત્પદ્યતેઽથ વૈરાગ્યમાત્મવાદ પ્રણાશનમ્। ભોજ્યભોક્તૃત્વનાનાત્વે તેષાં તદ્ભવદર્શિનામ્ ।। ૪૦.

પછી વૈરાગ્ય જન્મે છે, જે આત્માવાદને નાશ પામે છે; ભોગવનારા અને ભોગ્યની ભિન્નતા જોનારા માટે એ સમજ પણ નાશ પામે છે.

પૃથગ્જ્ઞાનેન ક્ષેત્રજ્ઞાસ્તતસ્તે બ્રહ્મલૌકિકાઃ। પ્રકૃતૌ કરણા નીતાઃ સર્વે નાનાપ્રદર્શિનઃ ।। ૪૦.

પૃથક્ જ્ઞાનથી બ્રહ્મલોકના ક્ષેત્રજ્ઞો અને વિવિધ રૂપ દર્શાવનારા સૌ પોતાના સાધનો સાથે પ્રકૃતિમાં લીન થઈ જાય છે.

સ્વાત્મન્યેવાવતિષ્ઠન્તે પ્રશાન્તા દર્શનાત્મકાઃ। શુદ્ધા નિરઞ્જનાઃ સર્વે ચેતનાચેતનાસ્તથા ।। ૪૦.

બધા શાંત, દર્શનસ્વરૂપ, શુદ્ધ અને નિર્દોષ બનીને પોતાના આત્મામાં જ સ્થિર રહે છે; ચેતન અને અચેતન સર્વે માટે પણ આવું જ છે.

તત્રૈવ પરિનિર્વાણાઃ સ્મૃતા નાગામિનસ્તુ તે। નિર્ગુણત્વાનિરાત્માનઃ પ્રકૃત્યન્તે વ્યતિક્રમાત્ ।। ૪૦.

ત્યાં જ તેઓ પૂર્ણ મુક્ત ગણાય છે, ફરી પાછા આવતાં નથી; ગુણરહિત અને નિરાત્મા બનીને તેઓ પ્રકૃતિમાં લીન થઈ જાય છે.

ઇત્યેવં પ્રાકૃતઃ પ્રોક્તઃ પ્રતિસર્ગઃ સ્વયમ્ભુવઃ। ભિદ્યન્તે સર્વભૂતાનાં કરણાનિ પ્રસંયમે ।। ૪૦.

આ રીતે સ્વયંભૂના પ્રાકૃતિક પ્રલયનું વર્ણન થયું; સર્વ જીવના સાધનો સંયમમાં વિઘટિત થઈ જાય છે.

ઇત્યેષ સંયમશ્ચૈવ તત્ત્વાનાં કરણૈઃ સહ। તત્ત્વપ્રસંયમો હ્યેષ સ્મૃતો હ્યાવર્ત્તકો દ્વિજાઃ ।। ૪૦.

આ રીતે તત્ત્વો અને સાધનોનો સંયમ કહેવાય છે; તત્ત્વોનો આ સંયમ આવર્તક પ્રલય તરીકે ઓળખાય છે, હે દ્વિજો.

સૂત ઉવાચ।। ધર્માધર્મૌ તપો જ્ઞાનં શુભે સત્યાનૃતે તથા। ઊર્દ્ધ્વ ભાવો હ્યધોભાવો સુખદુઃખે પ્રિયાપ્રિયે ।। ૪૦.

સૂતજીએ કહ્યું: ધર્મ, અધર્મ, તપ, જ્ઞાન, શુભ-અશુભ, સત્ય-અસત્ય, ઊર્ધ્વગતિ-અધોગતિ, સુખ-દુઃખ, પ્રિય અને અપ્રિય—

સર્વમેતત્પ્રયાતસ્ય ગુણમાત્રાત્મકં સ્મૃતમ્। નિરિન્દ્રિયાણાં ચ તદા જ્ઞાનિનાં યચ્છુભાશુભમ્ ।। ૪૦.

આ બધું, જે વિદાય પામે છે તેના માટે માત્ર ગુણરૂપ માનવામાં આવે છે; અને જે જ્ઞાની ઇન્દ્રિયવિહિન છે, તેમના માટે પણ શુભ કે અશુભ બધું એ જ છે.

પ્રકૃત્યાં ચૈવ તત્સર્વં પુણ્યં પાપં પ્રતિષ્ઠતિ। યોન્યવસ્થા સ્વભાવે ચ દેહિનાં તુ નિષિચ્યતે ।। ૪૦.

આ બધું પુણ્ય અને પાપ પ્રકૃતિમાં જ સ્થિર રહે છે; અને યોનિની સ્થિતિ તથા સ્વભાવ અનુસાર તે દેહધારી જીવને ફાળવાય છે.

જન્તૂનાં પાપપુણ્યન્તુ પ્રકૃતૌ યત્પ્રતિષ્ઠિતમ્ । અવ્યક્ત સ્થાનિ તાન્યેવ પુણ્યપાપાનિ જન્તવઃ। યે જયન્તિ પુનર્દેહે દેહાન્યત્વે તથૈવ ચ ।। ૪૦.

પ્રાણીઓનું પુણ્ય અને પાપ, જે પ્રકૃતિમાં સ્થિર છે, તે અવ્યક્તમાં રહે છે; અને એ જ પુણ્યપાપ નવા દેહમાં જન્મેલા જીવને મળે છે.

ધર્માધર્મૌ તુ જન્તૂનાં ગુણમાત્રાત્મકાવુભૌ । કરણૈઃ સ્વૈઃ પ્રચીયેતે કાયત્વેનેહ જન્તુભિઃ ।। ૪૦.

પ્રાણીઓના ધર્મ અને અધર્મ, જે માત્ર ગુણરૂપ છે, તે દરેક પોતાના સાધનો વડે, દેહરૂપે અહીં સંચય કરે છે.

સુચેતનાઃ પ્રલીયન્તે ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતા ગુણાઃ। સર્ગે ચ પ્રતિસર્ગે ચ સંસારે ચૈવ જન્તવઃ। સંયુજ્યન્તે વિયુજ્યન્તે કરણૈઃ સઞ્ચરન્તિ ચ ।। ૪૦.

સુચેતન ગુણો, ક્ષેત્રજ્ઞના અધિષ્ઠાન હેઠળ, વિલય પામે છે; સર્જન, પ્રલય અને સંસારમાં જીવો પોતાના સાધનો સાથે જોડાય છે, વિયુક્ત થાય છે અને ફરી સંચરે છે.

રાજસી તામસી ચૈવ સાત્વિકી ચૈવ વૃત્તયઃ। ગુણમાત્રાઃ પ્રવર્ત્તન્તે પુરુષાધિષ્ઠિતાસ્ત્રિધા ।। ૪૦.

રાજસ, તામસ અને સાત્વિક એવી ત્રણ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ, જે માત્ર ગુણરૂપ છે, પુરુષના અધિષ્ઠાન હેઠળ કાર્યરત રહે છે.

ઊર્દ્ધ્વં દેવાત્મકં સત્ત્વમધોભાગાત્મકં તમઃ। તયોઃ પ્રવર્ત્તકં મદ્યે ઇહૈવાવર્ત્તકં રજઃ ।। ૪૦.

ઉપર દેવસ્વરૂપ સત્વ છે, નીચે તામસ સ્વભાવ છે અને વચ્ચે અહીં રાજસ પ્રવૃત્તિ છે, જે ક્રિયા અને આવર્તનનું કારણ છે.

ઇત્યેવં પરિવર્ત્તન્તે ત્રયઃ સ્રોતોગુણાત્મકાઃ। લોકેષુ સર્વભૂતાનાં તન્ન કાર્યં વિજાનતા ।। ૪૦.

આ રીતે ગુણરૂપ ત્રણ ધારા સર્વ લોકમાં સર્વ જીવોમાં ફરતી રહે છે; જે જાણે છે તેને તેના ફળમાં આસક્ત થવું જોઈએ નહીં.

અવિદ્યાપ્રત્યયારમ્ભા આરભ્યન્તે હિ માનવૈઃ । એતાસ્તુ ગતયસ્તિસ્રઃ શુભાઃ પાપાત્મિકાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૦.

અજ્ઞાન અને તેના કારણોનો આરંભ મનુષ્યો કરે છે; આ ત્રણ ગતિઓ શુભ કે પાપમય સ્વરૂપે જાણી છે.

તમ સાભિભવાજ્જન્તુર્યાથાતથ્યં ન વિન્દતિ। અતત્દ્દર્શનાત્સોઽથ ત્રિવિધં બધ્યતે તતઃ ।। ૪૦.

જ્યારે મનુષ્ય અંધકારથી ઘેરાઈને વસ્તુઓને સાચી રીતે ઓળખી શકતો નથી, ત્યારે ખોટું જોઈને તે ત્રણ પ્રકારથી બંધાઈ જાય છે.

પ્રાકૃતેન ચ બન્ધેન તથા વૈકારિકેન ચ। દક્ષિણાભિસ્તૃતીયેન બદ્ધોઽત્યન્તં વિવર્ત્તતે ।। ૪૦.

મૂળ સ્વભાવના બંધનથી, અહંકારના બંધનથી અને ત્રીજા ક્રમમાં કર્મના બંધનથી મનુષ્ય કાયમ બદલાતો રહે છે.

ઇત્યેતે વૈ ત્રયઃ પ્રોક્તા બન્ધા હ્યજ્ઞાનહેતુકાઃ। અનિત્યે નિત્યસંજ્ઞા ચ દુઃખે ચ સુખદર્શનમ્ ।। ૪૦.

આ ત્રણેય બંધનો અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થાય છે: અસ્થાયીને સ્થાયી માનવું, દુઃખમાં સુખ દેખાવું,

અસ્વે સ્વમિતિ ચ જ્ઞાનમશુચૌ શુચિનિશ્ચયઃ। યેષામેતે મનોદોષા જ્ઞાનદોષા વિપર્ય્યયાત્ ।। ૪૦.

જે પોતાનું નથી તેને પોતાનું માનવું, અશુદ્ધને શુદ્ધ માનવું—આ બધું મનના દોષ અને જ્ઞાનની ભૂલ છે, જે ભ્રમથી થાય છે.

રાગદ્વેષનિવૃત્તિશ્ચ તજ્જ્ઞાનં સમુદાહૃતમ્। અજ્ઞાનં તમસો મૂલં કર્મ્મદ્વયફલં રજઃ। કર્મ્મજસ્તુ પુનર્દેહો મહાદુઃખં પ્રવર્ત્તતે ।। ૪૦.

રાગ અને દ્વેષનો અંત જ સાચું જ્ઞાન કહેવાય છે; અજ્ઞાન અંધકારથી થાય છે, કર્મનું ફળ રજોગુણ છે, અને કર્મથી શરીર મળે છે, જે મહાન દુઃખ આપે છે.

શ્રોત્રજા નેત્રજા ચૈવ ત્વગ્જિહ્વાઘ્રાણતસ્તથા। પુનર્ભવકરી દુઃખા કર્મ્મણાં જાયતે તુ સા ।। ૪૦.

કાન, આંખ, ત્વચા, જીભ અને નાકથી જન્મેલી દુઃખો ફરી ફરી કર્મથી થાય છે અને પુનર્જન્મ લાવે છે.

સતૃષ્ણોઽભિહિતો બાલઃ સ્વકૃતૈઃ કર્મ્મણઃ ફલૈઃ। તૈલપાલીકવજ્જીવસ્તત્રૈવ પરિ વર્ત્તતે ।। ૪૦.

જેઓ મોહથી ભરેલા છે, તેઓ પોતાના કર્મના ફળમાં તેલની દીવટ જેવી સતત ફરતા રહે છે.

તસ્માત્સ્થૂલમનર્થાનામજ્ઞાનમુપદિશ્યતે । તં શક્તમવધાર્ય્યૈકં જ્ઞાને યત્નં સમાચરેત્ ।। ૪૦.

મોટા દુઃખનું મૂળ અજ્ઞાન છે; આ સમજીને જ્ઞાન મેળવવા માટે પુરુષાર્થ કરવો જોઈએ.

જ્ઞાનાદ્વિજયતે સર્વં ત્યાગાદ્‌બુદ્ધિર્વિરજ્યતે। વૈરાગ્યાચ્છુદ્ધ્યતે ચાપિ શુદ્ધઃ સત્ત્વેન મુચ્યતે ।। ૪૦.

જ્ઞાનથી બધું જીતાઈ જાય છે; ત્યાગથી બુદ્ધિ શુદ્ધ થાય છે; વૈરાગ્યથી પણ શુદ્ધિ મળે છે અને શુદ્ધ સત્વથી મુક્તિ મળે છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ રાગં ભૂતાપહારિણમ્। અભિષઙ્ગાય યો યસ્માદ્વિષયોઽપ્યવશાત્મનઃ ।। ૪૦.

હવે હું રાગ સમજાવું છું, જે જીવોને વશ કરી લે છે અને ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં ફસાવી દે છે, ભલે મન ન પણ માંગે.