વાયુપુરાણમ્

યત્તૈજસં ચાવરણમાકાશં ગ્રસતે તુ તત્। યદ્વાયવ્યં ચાવરણમાકાશં ગ્રસતે તુ તત્ ।। ૪૦.

અગ્નિનું આવરણ આકાશમાં લય પામે છે; અને વાયુનું આવરણ પણ આકાશમાં જ લય પામે છે.

આકાશાવરણં યચ્ચ ભૂતાદિર્ગ્રસતે તુ તત્। ભૂતાદિં ગ્રસતે ચાપિ મહાન્વૈ બુદ્ધિ લક્ષણઃ ।। ૪૦.

આકાશનું આવરણ ભૂતાદિમાં લય પામે છે; અને ભૂતાદિ મહત્તત્વમાં, જે બુદ્ધિરૂપ છે, તેમાં લય પામે છે.

મહાન્તં ગ્રસતેઽવ્યક્તં ગુણસામ્યં તતઃ પરમ્। એતૌ સંહારવિસ્તારૌ બ્રહ્માવ્યક્તૌ તતઃ પુનઃ ।। ૪૦.

મહત્તત્વ અવ્યક્તમાં, એટલે કે ગુણોની સમ્યાવસ્થામાં લય પામે છે; આ બંને, બ્રહ્મ અને અવ્યક્ત, પ્રલયનો વિસ્તાર છે.

સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વિકારાન્સર્ગસંયમે। સંહારકાર્યકરણાઃ સંસિદ્ધા જ્ઞાનિનસ્તુ યે ।। ૪૦.

તે સર્જન અને પ્રલયના ચક્રમાં રૂપાંતરોનું સર્જન અને લય કરે છે; અને જે લોકો પ્રલયના કાર્યો જાણે છે, તેઓ જ સાચા જ્ઞાની કહેવાય છે.

ગત્વા જવઞ્જવીભાવે સ્થાનેષ્વેષુ પ્રસંયમાન્। પ્રત્યાહારે વિયુજ્યન્તે ક્ષેત્રજ્ઞાઃ કરણૈઃ પુનઃ ।। ૪૦.

જ્યારે બધા જીવાત્માઓ ઝડપથી પોતાના સ્થાન પર સ્થિર થાય છે, ત્યારે પ્રલય સમયે તેઓ ફરીથી ઇન્દ્રિયો થી અલગ થઈ જાય છે.

અવ્યક્તં ક્ષેત્રમિત્યાહુર્બ્રહ્મ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે। સાધર્મ્યવૈધર્મ્મકૃતસંયોગોઽનાદિમાંસ્તયોઃ ।। ૪૦.

અવ્યક્તને ક્ષેત્ર અને બ્રહ્મને ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવામાં આવે છે; similarity અને dissimilarityથી થયેલો તેમનો સંયોગ અનાદિ છે.

એવં સર્ગેષુ વિજ્ઞેયં ક્ષેત્રજ્ઞેષ્વિહ બ્રાહ્મણાઃ । બ્રહ્મવિચ્ચૈવ વિજ્ઞેયઃ ક્ષેત્રજ્ઞાનાત્પૃથક્પૃથક્ ।। ૪૦.

હે બ્રાહ્મણો, સર્જનોમાં એ જાણવું જોઈએ કે ક્ષેત્રજ્ઞોમાંથી બ્રહ્મ દરેક ક્ષેત્રજ્ઞથી અલગ છે.

વિષયાવિષયત્વઞ્ચ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોઃ સ્મૃતમ્। બ્રહ્મા તુ વિષયો જ્ઞેયોઽવિષયઃ ક્ષેત્રમુચ્યતે ।। ૪૦.

ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ વિશે વિષય અને અવિષયનો ભેદ સમજાવવામાં આવ્યો છે; બ્રહ્મ જાણવાનો વિષય છે, જ્યારે ક્ષેત્ર અવિષય કહેવાય છે.

ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં ક્ષેત્રં ક્ષેત્રજ્ઞાર્થં પ્રચક્ષતે। બહુત્વાચ્ચ શરીરાણાં શરીરી બહુધા સ્મૃતઃ ।। ૪૦.

ક્ષેત્ર, જે ક્ષેત્રજ્ઞના આધારથી ચાલે છે, તે ક્ષેત્રજ્ઞના હિત માટે છે; અનેક શરીરો હોવાથી, આત્માને અનેકરૂપે ઓળખવામાં આવે છે.

અવ્યૂહા શઙ્કરાચ્ચૈવ જ્યોતિર્વચ્ચ વ્યવસ્થિતઃ। યસ્માત્પ્રતિશરીરં હિ સુખદુઃખોપલબ્ધિતા। તસ્માત્પુરુષનાનાત્વં વિજ્ઞેયં તુ વિજાનતા ।। ૪૦.

શંકરથી વિભાજિત ન થઈને, પ્રકાશની જેમ સ્થિર છે; દરેક શરીરમાં સુખ-દુઃખનો અનુભવ થાય છે, તેથી વિવેકી વ્યક્તિએ પુરુષોની વિવિધતા સમજવી જોઈએ.

યદા પ્રવર્ત્તતે ચૈષાં ભેદાનાં ચૈવ સંયમાઃ। સ્વભાવકારિતાઃ સર્વે કાલેન મહતા તદા ।। ૪૦.

જ્યારે આ ભેદોની પ્રવૃત્તિ શરૂ થાય છે, ત્યારે બધું પોતપોતાના સ્વભાવથી અને મહાકાળના પ્રભાવથી થાય છે.

નિવર્ત્તતે તદા તસ્ય સ્થિતિરાગઃ સ્વયમ્ભુવઃ। સહસા યોજ્યકૈઃ સર્વૈર્બ્રહ્મલોક નિવાસિભિઃ ।। ૪૦.

ત્યારે સ્વયંભૂના જીવન પ્રત્યેનો મમત્વ સહેજે જ બ્રહ્મલોકના બધા નિવાસીઓના પ્રયાસથી દૂર થઈ જાય છે.

વિનિવૃત્તે તદા રાગે સ્થિતાવાત્મનિવાસિનામ્। તત્કાલવાસિનાં તેષાં તદા તદ્દોષદર્શિનામ્ ।। ૪૦.

જ્યારે એ મમત્વ દૂર થાય છે, ત્યારે આત્મામાં સ્થિર રહેનારા, એ સમયે ત્યાં રહેનારા અને એ દોષને ઓળખનારા સૌની સ્થિરતા પણ સમાપ્ત થાય છે.

ઉત્પદ્યતેઽથ વૈરાગ્યમાત્મવાદ પ્રણાશનમ્। ભોજ્યભોક્તૃત્વનાનાત્વે તેષાં તદ્ભવદર્શિનામ્ ।। ૪૦.

પછી વૈરાગ્ય જન્મે છે, જે આત્માવાદને નાશ પામે છે; ભોગવનારા અને ભોગ્યની ભિન્નતા જોનારા માટે એ સમજ પણ નાશ પામે છે.

પૃથગ્જ્ઞાનેન ક્ષેત્રજ્ઞાસ્તતસ્તે બ્રહ્મલૌકિકાઃ। પ્રકૃતૌ કરણા નીતાઃ સર્વે નાનાપ્રદર્શિનઃ ।। ૪૦.

પૃથક્ જ્ઞાનથી બ્રહ્મલોકના ક્ષેત્રજ્ઞો અને વિવિધ રૂપ દર્શાવનારા સૌ પોતાના સાધનો સાથે પ્રકૃતિમાં લીન થઈ જાય છે.

સ્વાત્મન્યેવાવતિષ્ઠન્તે પ્રશાન્તા દર્શનાત્મકાઃ। શુદ્ધા નિરઞ્જનાઃ સર્વે ચેતનાચેતનાસ્તથા ।। ૪૦.

બધા શાંત, દર્શનસ્વરૂપ, શુદ્ધ અને નિર્દોષ બનીને પોતાના આત્મામાં જ સ્થિર રહે છે; ચેતન અને અચેતન સર્વે માટે પણ આવું જ છે.

તત્રૈવ પરિનિર્વાણાઃ સ્મૃતા નાગામિનસ્તુ તે। નિર્ગુણત્વાનિરાત્માનઃ પ્રકૃત્યન્તે વ્યતિક્રમાત્ ।। ૪૦.

ત્યાં જ તેઓ પૂર્ણ મુક્ત ગણાય છે, ફરી પાછા આવતાં નથી; ગુણરહિત અને નિરાત્મા બનીને તેઓ પ્રકૃતિમાં લીન થઈ જાય છે.

ઇત્યેવં પ્રાકૃતઃ પ્રોક્તઃ પ્રતિસર્ગઃ સ્વયમ્ભુવઃ। ભિદ્યન્તે સર્વભૂતાનાં કરણાનિ પ્રસંયમે ।। ૪૦.

આ રીતે સ્વયંભૂના પ્રાકૃતિક પ્રલયનું વર્ણન થયું; સર્વ જીવના સાધનો સંયમમાં વિઘટિત થઈ જાય છે.

ઇત્યેષ સંયમશ્ચૈવ તત્ત્વાનાં કરણૈઃ સહ। તત્ત્વપ્રસંયમો હ્યેષ સ્મૃતો હ્યાવર્ત્તકો દ્વિજાઃ ।। ૪૦.

આ રીતે તત્ત્વો અને સાધનોનો સંયમ કહેવાય છે; તત્ત્વોનો આ સંયમ આવર્તક પ્રલય તરીકે ઓળખાય છે, હે દ્વિજો.

સૂત ઉવાચ।। ધર્માધર્મૌ તપો જ્ઞાનં શુભે સત્યાનૃતે તથા। ઊર્દ્ધ્વ ભાવો હ્યધોભાવો સુખદુઃખે પ્રિયાપ્રિયે ।। ૪૦.

સૂતજીએ કહ્યું: ધર્મ, અધર્મ, તપ, જ્ઞાન, શુભ-અશુભ, સત્ય-અસત્ય, ઊર્ધ્વગતિ-અધોગતિ, સુખ-દુઃખ, પ્રિય અને અપ્રિય—

સર્વમેતત્પ્રયાતસ્ય ગુણમાત્રાત્મકં સ્મૃતમ્। નિરિન્દ્રિયાણાં ચ તદા જ્ઞાનિનાં યચ્છુભાશુભમ્ ।। ૪૦.

આ બધું, જે વિદાય પામે છે તેના માટે માત્ર ગુણરૂપ માનવામાં આવે છે; અને જે જ્ઞાની ઇન્દ્રિયવિહિન છે, તેમના માટે પણ શુભ કે અશુભ બધું એ જ છે.

પ્રકૃત્યાં ચૈવ તત્સર્વં પુણ્યં પાપં પ્રતિષ્ઠતિ। યોન્યવસ્થા સ્વભાવે ચ દેહિનાં તુ નિષિચ્યતે ।। ૪૦.

આ બધું પુણ્ય અને પાપ પ્રકૃતિમાં જ સ્થિર રહે છે; અને યોનિની સ્થિતિ તથા સ્વભાવ અનુસાર તે દેહધારી જીવને ફાળવાય છે.

જન્તૂનાં પાપપુણ્યન્તુ પ્રકૃતૌ યત્પ્રતિષ્ઠિતમ્ । અવ્યક્ત સ્થાનિ તાન્યેવ પુણ્યપાપાનિ જન્તવઃ। યે જયન્તિ પુનર્દેહે દેહાન્યત્વે તથૈવ ચ ।। ૪૦.

પ્રાણીઓનું પુણ્ય અને પાપ, જે પ્રકૃતિમાં સ્થિર છે, તે અવ્યક્તમાં રહે છે; અને એ જ પુણ્યપાપ નવા દેહમાં જન્મેલા જીવને મળે છે.

ધર્માધર્મૌ તુ જન્તૂનાં ગુણમાત્રાત્મકાવુભૌ । કરણૈઃ સ્વૈઃ પ્રચીયેતે કાયત્વેનેહ જન્તુભિઃ ।। ૪૦.

પ્રાણીઓના ધર્મ અને અધર્મ, જે માત્ર ગુણરૂપ છે, તે દરેક પોતાના સાધનો વડે, દેહરૂપે અહીં સંચય કરે છે.

સુચેતનાઃ પ્રલીયન્તે ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતા ગુણાઃ। સર્ગે ચ પ્રતિસર્ગે ચ સંસારે ચૈવ જન્તવઃ। સંયુજ્યન્તે વિયુજ્યન્તે કરણૈઃ સઞ્ચરન્તિ ચ ।। ૪૦.

સુચેતન ગુણો, ક્ષેત્રજ્ઞના અધિષ્ઠાન હેઠળ, વિલય પામે છે; સર્જન, પ્રલય અને સંસારમાં જીવો પોતાના સાધનો સાથે જોડાય છે, વિયુક્ત થાય છે અને ફરી સંચરે છે.

રાજસી તામસી ચૈવ સાત્વિકી ચૈવ વૃત્તયઃ। ગુણમાત્રાઃ પ્રવર્ત્તન્તે પુરુષાધિષ્ઠિતાસ્ત્રિધા ।। ૪૦.

રાજસ, તામસ અને સાત્વિક એવી ત્રણ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ, જે માત્ર ગુણરૂપ છે, પુરુષના અધિષ્ઠાન હેઠળ કાર્યરત રહે છે.

ઊર્દ્ધ્વં દેવાત્મકં સત્ત્વમધોભાગાત્મકં તમઃ। તયોઃ પ્રવર્ત્તકં મદ્યે ઇહૈવાવર્ત્તકં રજઃ ।। ૪૦.

ઉપર દેવસ્વરૂપ સત્વ છે, નીચે તામસ સ્વભાવ છે અને વચ્ચે અહીં રાજસ પ્રવૃત્તિ છે, જે ક્રિયા અને આવર્તનનું કારણ છે.

ઇત્યેવં પરિવર્ત્તન્તે ત્રયઃ સ્રોતોગુણાત્મકાઃ। લોકેષુ સર્વભૂતાનાં તન્ન કાર્યં વિજાનતા ।। ૪૦.

આ રીતે ગુણરૂપ ત્રણ ધારા સર્વ લોકમાં સર્વ જીવોમાં ફરતી રહે છે; જે જાણે છે તેને તેના ફળમાં આસક્ત થવું જોઈએ નહીં.

અવિદ્યાપ્રત્યયારમ્ભા આરભ્યન્તે હિ માનવૈઃ । એતાસ્તુ ગતયસ્તિસ્રઃ શુભાઃ પાપાત્મિકાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૦.

અજ્ઞાન અને તેના કારણોનો આરંભ મનુષ્યો કરે છે; આ ત્રણ ગતિઓ શુભ કે પાપમય સ્વરૂપે જાણી છે.