વાયુપુરાણમ્

ભૂતેન્દ્રિયેષુ યુઘપદ્ભૂતાદૌ સંસ્થિતેષુ વૈ। અભિમાનાત્મકો હ્યેષ ભૂતાદિસ્તામસઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૦.

જ્યારે ભૂતાદિ તત્વ અને ઇન્દ્રિયો એકસાથે સ્થિર થાય છે, ત્યારે એ ભૂતાદિ તત્વ અહંકારથી યુક્ત અને તામસ ગણાય છે.

ભૂતાદિં ગ્રસતે ચાપિ મહાન્વૈ બુદ્ધિલક્ષણઃ। મહાનાત્મા તુ વિજ્ઞેયઃ સંકલ્પો વ્યવસાયકઃ ।। ૪૦.

પછી મહત, જે બુદ્ધિનું લક્ષણ ધરાવે છે, તે ભૂતાદિ તત્વને ગ્રહણ કરે છે; મહત એટલે મહાન આત્મા, જેને નિશ્ચય અને સંકલ્પરૂપે ઓળખવું જોઈએ.

બુદ્ધિર્મનશ્ચ લિઙ્ગશ્ચ મહાનક્ષર એવ ચ। પર્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈસ્તમાહુસ્તત્ત્વચિન્તકાઃ ।। ૪૦.

બુદ્ધિ, મન, લિંગ શરીર, મહત અને અક્ષર—આ બધાં શબ્દો તત્વવિચારકોએ પર્યાયરૂપે કહ્યા છે.

સમ્પ્રલીનેષુ ભૂતેષુ ગુણસામ્યે તમોમયે। સ્વાત્મન્યેવ સ્થિતે ચૈવ કારણે લોકકારણે ।। ૪૦.

જ્યારે બધાં જીવાત્માઓ લય પામે છે, ગુણો સમાન અવસ્થામાં અને અંધકારથી ભરેલા હોય છે, ત્યારે માત્ર કારણરૂપ, દુનિયાનો મૂળ સ્ત્રોત, પોતાનામાં જ સ્થિર રહે છે.

વિનિવૃત્તે તદા સર્ગે પ્રકૃત્યાવસ્થિતેન વૈ । તદાદ્યન્તપરોક્ષત્વા દદૃષ્ટત્વાચ્ચ કસ્યચિત્ ।। ૪૦.

એ સમયે સર્જન બંધ થઈ જાય છે, કારણ કે પ્રકૃતિ પોતાની જ અવસ્થામાં રહે છે; તેનું આરંભ કે અંત દેખાતું નથી અને કોઈને પણ તે દેખાતું નથી.

અનાખ્યાનાદબોધત્વાદજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનિનામપિ। આગતાગતિકત્વાચ્ચ ગ્રહણં તન્ન વિદ્યતે ।। ૪૦.

તેનું વર્ણન થતું નથી, તે જાણીતું નથી, જ્ઞાની લોકો માટે પણ અજાણ છે; ન આવવું કે જવું એવું કંઈ નથી, તેથી તેને પકડવું શક્ય નથી.

ભાવગ્રાહ્યાનુમાનાચ્ચ ચિન્તયિત્વેદમુચ્યતે। સ્થિતે તુ કારણે તસ્મિન્નિત્યે સદસદાત્મિકે ।। ૪૦.

પણ જેવું કે કોઈ વસ્તુનું અસ્તિત્વ અનુમાનથી સમજાય છે, તેમ માનવામાં આવે છે કે એ શાશ્વત કારણ, જે સદાસદરૂપ છે, સ્થિર રહે છે.

અનિર્દ્દેશ્યા પ્રવૃત્તિર્વૈ સ્વાત્મિકા કારણે ન તુ। એવં સપ્તાદયોઽભ્યસ્તાત્ક્રમાત્પ્રકૃતયસ્તુ વૈ ।। ૪૦.

એ એવા કારણમાં, જે સદાસદરૂપ અને શાશ્વત છે, કોઈ ચોક્કસ પ્રવૃત્તિ જણાવી શકાતી નથી; આમ, સાત વગેરે તત્વો ક્રમશઃ પ્રકૃતિમાં લય પામે છે.

પ્રત્યાહારે તદા સર્ગે પ્રવિશ્યન્તિ પરસ્પરમ્। યેનેદમાવૃતં સર્વં મણ્ડલન્તુ પ્રલીયતે ।। ૪૦.

પ્રલય સમયે આ તત્વો એકબીજામાં પછડાવા ક્રમથી પ્રવેશે છે; જેના દ્વારા આખું જગત અને સમગ્ર મંડળ આવરીને લય પામે છે.

સપ્તદ્વીપસમુદ્રાન્તં સપ્તલોકં સપર્વતમ્। ઉદકાવરણં યચ્ચ જ્યોતિષાં લીયતે તુ તત્ ।। ૪૦.

સાત દ્વીપો અને સમુદ્રો, સાત લોકો અને પર્વતો, પાણીનું આવરણ અને જે કંઈ તારા-ગ્રહોમાં છે, તે બધું તેમાં લય પામે છે.

યત્તૈજસં ચાવરણમાકાશં ગ્રસતે તુ તત્। યદ્વાયવ્યં ચાવરણમાકાશં ગ્રસતે તુ તત્ ।। ૪૦.

અગ્નિનું આવરણ આકાશમાં લય પામે છે; અને વાયુનું આવરણ પણ આકાશમાં જ લય પામે છે.

આકાશાવરણં યચ્ચ ભૂતાદિર્ગ્રસતે તુ તત્। ભૂતાદિં ગ્રસતે ચાપિ મહાન્વૈ બુદ્ધિ લક્ષણઃ ।। ૪૦.

આકાશનું આવરણ ભૂતાદિમાં લય પામે છે; અને ભૂતાદિ મહત્તત્વમાં, જે બુદ્ધિરૂપ છે, તેમાં લય પામે છે.

મહાન્તં ગ્રસતેઽવ્યક્તં ગુણસામ્યં તતઃ પરમ્। એતૌ સંહારવિસ્તારૌ બ્રહ્માવ્યક્તૌ તતઃ પુનઃ ।। ૪૦.

મહત્તત્વ અવ્યક્તમાં, એટલે કે ગુણોની સમ્યાવસ્થામાં લય પામે છે; આ બંને, બ્રહ્મ અને અવ્યક્ત, પ્રલયનો વિસ્તાર છે.

સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વિકારાન્સર્ગસંયમે। સંહારકાર્યકરણાઃ સંસિદ્ધા જ્ઞાનિનસ્તુ યે ।। ૪૦.

તે સર્જન અને પ્રલયના ચક્રમાં રૂપાંતરોનું સર્જન અને લય કરે છે; અને જે લોકો પ્રલયના કાર્યો જાણે છે, તેઓ જ સાચા જ્ઞાની કહેવાય છે.

ગત્વા જવઞ્જવીભાવે સ્થાનેષ્વેષુ પ્રસંયમાન્। પ્રત્યાહારે વિયુજ્યન્તે ક્ષેત્રજ્ઞાઃ કરણૈઃ પુનઃ ।। ૪૦.

જ્યારે બધા જીવાત્માઓ ઝડપથી પોતાના સ્થાન પર સ્થિર થાય છે, ત્યારે પ્રલય સમયે તેઓ ફરીથી ઇન્દ્રિયો થી અલગ થઈ જાય છે.

અવ્યક્તં ક્ષેત્રમિત્યાહુર્બ્રહ્મ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે। સાધર્મ્યવૈધર્મ્મકૃતસંયોગોઽનાદિમાંસ્તયોઃ ।। ૪૦.

અવ્યક્તને ક્ષેત્ર અને બ્રહ્મને ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવામાં આવે છે; similarity અને dissimilarityથી થયેલો તેમનો સંયોગ અનાદિ છે.

એવં સર્ગેષુ વિજ્ઞેયં ક્ષેત્રજ્ઞેષ્વિહ બ્રાહ્મણાઃ । બ્રહ્મવિચ્ચૈવ વિજ્ઞેયઃ ક્ષેત્રજ્ઞાનાત્પૃથક્પૃથક્ ।। ૪૦.

હે બ્રાહ્મણો, સર્જનોમાં એ જાણવું જોઈએ કે ક્ષેત્રજ્ઞોમાંથી બ્રહ્મ દરેક ક્ષેત્રજ્ઞથી અલગ છે.

વિષયાવિષયત્વઞ્ચ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોઃ સ્મૃતમ્। બ્રહ્મા તુ વિષયો જ્ઞેયોઽવિષયઃ ક્ષેત્રમુચ્યતે ।। ૪૦.

ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ વિશે વિષય અને અવિષયનો ભેદ સમજાવવામાં આવ્યો છે; બ્રહ્મ જાણવાનો વિષય છે, જ્યારે ક્ષેત્ર અવિષય કહેવાય છે.

ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં ક્ષેત્રં ક્ષેત્રજ્ઞાર્થં પ્રચક્ષતે। બહુત્વાચ્ચ શરીરાણાં શરીરી બહુધા સ્મૃતઃ ।। ૪૦.

ક્ષેત્ર, જે ક્ષેત્રજ્ઞના આધારથી ચાલે છે, તે ક્ષેત્રજ્ઞના હિત માટે છે; અનેક શરીરો હોવાથી, આત્માને અનેકરૂપે ઓળખવામાં આવે છે.

અવ્યૂહા શઙ્કરાચ્ચૈવ જ્યોતિર્વચ્ચ વ્યવસ્થિતઃ। યસ્માત્પ્રતિશરીરં હિ સુખદુઃખોપલબ્ધિતા। તસ્માત્પુરુષનાનાત્વં વિજ્ઞેયં તુ વિજાનતા ।। ૪૦.

શંકરથી વિભાજિત ન થઈને, પ્રકાશની જેમ સ્થિર છે; દરેક શરીરમાં સુખ-દુઃખનો અનુભવ થાય છે, તેથી વિવેકી વ્યક્તિએ પુરુષોની વિવિધતા સમજવી જોઈએ.

યદા પ્રવર્ત્તતે ચૈષાં ભેદાનાં ચૈવ સંયમાઃ। સ્વભાવકારિતાઃ સર્વે કાલેન મહતા તદા ।। ૪૦.

જ્યારે આ ભેદોની પ્રવૃત્તિ શરૂ થાય છે, ત્યારે બધું પોતપોતાના સ્વભાવથી અને મહાકાળના પ્રભાવથી થાય છે.

નિવર્ત્તતે તદા તસ્ય સ્થિતિરાગઃ સ્વયમ્ભુવઃ। સહસા યોજ્યકૈઃ સર્વૈર્બ્રહ્મલોક નિવાસિભિઃ ।। ૪૦.

ત્યારે સ્વયંભૂના જીવન પ્રત્યેનો મમત્વ સહેજે જ બ્રહ્મલોકના બધા નિવાસીઓના પ્રયાસથી દૂર થઈ જાય છે.

વિનિવૃત્તે તદા રાગે સ્થિતાવાત્મનિવાસિનામ્। તત્કાલવાસિનાં તેષાં તદા તદ્દોષદર્શિનામ્ ।। ૪૦.

જ્યારે એ મમત્વ દૂર થાય છે, ત્યારે આત્મામાં સ્થિર રહેનારા, એ સમયે ત્યાં રહેનારા અને એ દોષને ઓળખનારા સૌની સ્થિરતા પણ સમાપ્ત થાય છે.

ઉત્પદ્યતેઽથ વૈરાગ્યમાત્મવાદ પ્રણાશનમ્। ભોજ્યભોક્તૃત્વનાનાત્વે તેષાં તદ્ભવદર્શિનામ્ ।। ૪૦.

પછી વૈરાગ્ય જન્મે છે, જે આત્માવાદને નાશ પામે છે; ભોગવનારા અને ભોગ્યની ભિન્નતા જોનારા માટે એ સમજ પણ નાશ પામે છે.

પૃથગ્જ્ઞાનેન ક્ષેત્રજ્ઞાસ્તતસ્તે બ્રહ્મલૌકિકાઃ। પ્રકૃતૌ કરણા નીતાઃ સર્વે નાનાપ્રદર્શિનઃ ।। ૪૦.

પૃથક્ જ્ઞાનથી બ્રહ્મલોકના ક્ષેત્રજ્ઞો અને વિવિધ રૂપ દર્શાવનારા સૌ પોતાના સાધનો સાથે પ્રકૃતિમાં લીન થઈ જાય છે.

સ્વાત્મન્યેવાવતિષ્ઠન્તે પ્રશાન્તા દર્શનાત્મકાઃ। શુદ્ધા નિરઞ્જનાઃ સર્વે ચેતનાચેતનાસ્તથા ।। ૪૦.

બધા શાંત, દર્શનસ્વરૂપ, શુદ્ધ અને નિર્દોષ બનીને પોતાના આત્મામાં જ સ્થિર રહે છે; ચેતન અને અચેતન સર્વે માટે પણ આવું જ છે.

તત્રૈવ પરિનિર્વાણાઃ સ્મૃતા નાગામિનસ્તુ તે। નિર્ગુણત્વાનિરાત્માનઃ પ્રકૃત્યન્તે વ્યતિક્રમાત્ ।। ૪૦.

ત્યાં જ તેઓ પૂર્ણ મુક્ત ગણાય છે, ફરી પાછા આવતાં નથી; ગુણરહિત અને નિરાત્મા બનીને તેઓ પ્રકૃતિમાં લીન થઈ જાય છે.

ઇત્યેવં પ્રાકૃતઃ પ્રોક્તઃ પ્રતિસર્ગઃ સ્વયમ્ભુવઃ। ભિદ્યન્તે સર્વભૂતાનાં કરણાનિ પ્રસંયમે ।। ૪૦.

આ રીતે સ્વયંભૂના પ્રાકૃતિક પ્રલયનું વર્ણન થયું; સર્વ જીવના સાધનો સંયમમાં વિઘટિત થઈ જાય છે.

ઇત્યેષ સંયમશ્ચૈવ તત્ત્વાનાં કરણૈઃ સહ। તત્ત્વપ્રસંયમો હ્યેષ સ્મૃતો હ્યાવર્ત્તકો દ્વિજાઃ ।। ૪૦.

આ રીતે તત્ત્વો અને સાધનોનો સંયમ કહેવાય છે; તત્ત્વોનો આ સંયમ આવર્તક પ્રલય તરીકે ઓળખાય છે, હે દ્વિજો.