વાયુપુરાણમ્

અપામસ્તિ ગુણો યસ્તુ જ્યોતિષે લીયતે રસઃ। નશ્યન્ત્યાપસ્તદાન્તે ચ રસતન્માત્રસઙ્ક્ષયાત્ ।। ૪૦.

પાણીનો ગુણ એટલે રસ, જે પછી અગ્નિમાં લીન થાય છે; અને જ્યારે પાણી નાશ પામે છે, ત્યારે તે રસ તન્માત્રાના ક્ષયથી થાય છે.

તેજસા સંહૃતરસા જ્યોતિષ્ટ્વં પ્રાપ્નુવન્ત્યુત । ગ્રસ્તે ચ સલિલે તેજઃ સર્વ્વતોમુખમીક્ષ્યતે ।। ૪૦.

પાણીનો રસ અગ્નિ દ્વારા ગ્રહણ થતાં, તે અગ્નિરૂપ બની જાય છે; અને જ્યારે અગ્નિ પાણીને ગ્રસે છે, ત્યારે તે સર્વ દિશામાં પ્રકાશિત થાય છે.

અથાગ્નિઃ સર્વતો વ્યાપ્ત આદત્તે તજ્જલન્તદા। સર્વમાપૂર્ય્યતેઽર્ચિર્ભિસ્તદા જગદિદં શનૈઃ ।। ૪૦.

પછી અગ્નિ સર્વત્ર વ્યાપી જાય છે અને પાણીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું બધું ગ્રહણ કરે છે; પોતાની જ્વાળાઓથી ધીમે ધીમે આખું જગત ભરાઈ જાય છે.

અર્ચિર્ભિઃ સન્તતે તસ્મિંસ્તિર્યગૂર્દ્ધ્વમધસ્તતઃ । જ્યોતિષોઽપિ ગુણં રૂપં વાયુરન્તિ પ્રકાશકમ્। પ્રલીયતે તદા તસ્મિન્દીપાર્ચિરિવ મારુતે ।। ૪૦.

જ્યારે અગ્નિની જ્વાળાઓ ઉપર, નીચે અને ચારે બાજુ ફેલાય છે, ત્યારે અગ્નિનો ગુણ એટલે રૂપ, તે વાયુમાં લીન થાય છે; એ સમયે રૂપ પણ વાયુમાં વિલય પામે છે, જેમ દીવો વાયુમાં બુઝાઈ જાય છે.

પ્રનષ્ટે રૂપતન્માત્રે હૃતરૂપો વિભાવસુઃ। ઉપશામ્યતિ તેજો હિ વાયુના ધૂયતે મહત્ ।। ૪૦.

જ્યારે રૂપ તન્માત્રા નાશ પામે છે, ત્યારે અગ્નિ પણ રૂપ વિનાનું થઈ જાય છે અને બુઝાઈ જાય છે; તેજ વાયુથી ફેલાઈ જાય છે અને ખૂબ શાંત થઈ જાય છે.

નિરાલોકે તદા લોકે વાયુભૂતે ચ તેજસિ। તતસ્તુ મૂલમાસાદ્ય વાયુઃ સમ્ભવમાત્મનઃ ।। ૪૦.

જ્યારે જગતમાં પ્રકાશ રહેતો નથી અને અગ્નિ વાયુરૂપ બની જાય છે, ત્યારે વાયુ પોતાનું મૂળ પામે છે અને પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થાય છે.

ઊર્દ્ધ્વં ચાધશ્ચ તિર્યક્ચ દોધવીતિ દિશો દશ । વાયોરપિ ગુણં સ્પર્શમાકાશં ગ્રસતે ચ તત્ ।। ૪૦.

વાયુ ઉપર, નીચે અને આડેધડ દશ દિશામાં ગતિ કરે છે અને પોતાનો ગુણ એટલે સ્પર્શ, તે આકાશમાં લીન કરે છે.

પ્રશામ્યતિ તદા વાયુઃ ખન્તુ તિષ્ઠત્યનાવૃતમ્। અરૂપમરસસ્પર્ઘમગન્ધં ન ચ મૂર્તિમત્ ।। ૪૦.

પછી વાયુ પણ શાંત થઈ જાય છે અને માત્ર આકાશ જ રહે છે, જેમાં રૂપ, રસ, સ્પર્શ કે સુગંધ કંઈ જ નથી અને કોઈ આકાર પણ નથી.

સર્વમાપૂરયન્નાદૈઃ સુમહત્તત્પ્રકાશતે। પરિમણ્ડલન્તત્સુષિરમાકાશં શબ્દલક્ષણમ્ ।। ૪૦.

આકાશ પોતાના મહાન ધ્વનિથી બધું વ્યાપી લે છે અને તેજથી પ્રકાશિત થાય છે; આકાશ ગોળ અને ખોખલું છે અને તેનું લક્ષણ એટલે ધ્વનિ છે.

શબ્દમાત્રં તદાકાશં સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ। તન્તુ શબ્દગુણન્તસ્ય ભૂતાદિં ગ્રસતે પુનઃ ।। ૪૦.

પછી માત્ર ધ્વનિરૂપ આકાશ બધું ઢાંકી રાખે છે; પછી તેનો ધ્વનિ ગુણ પણ લય પામે છે અને ભૂતાદિ તત્વ ફરીથી ગ્રહણ થાય છે.

ભૂતેન્દ્રિયેષુ યુઘપદ્ભૂતાદૌ સંસ્થિતેષુ વૈ। અભિમાનાત્મકો હ્યેષ ભૂતાદિસ્તામસઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૦.

જ્યારે ભૂતાદિ તત્વ અને ઇન્દ્રિયો એકસાથે સ્થિર થાય છે, ત્યારે એ ભૂતાદિ તત્વ અહંકારથી યુક્ત અને તામસ ગણાય છે.

ભૂતાદિં ગ્રસતે ચાપિ મહાન્વૈ બુદ્ધિલક્ષણઃ। મહાનાત્મા તુ વિજ્ઞેયઃ સંકલ્પો વ્યવસાયકઃ ।। ૪૦.

પછી મહત, જે બુદ્ધિનું લક્ષણ ધરાવે છે, તે ભૂતાદિ તત્વને ગ્રહણ કરે છે; મહત એટલે મહાન આત્મા, જેને નિશ્ચય અને સંકલ્પરૂપે ઓળખવું જોઈએ.

બુદ્ધિર્મનશ્ચ લિઙ્ગશ્ચ મહાનક્ષર એવ ચ। પર્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈસ્તમાહુસ્તત્ત્વચિન્તકાઃ ।। ૪૦.

બુદ્ધિ, મન, લિંગ શરીર, મહત અને અક્ષર—આ બધાં શબ્દો તત્વવિચારકોએ પર્યાયરૂપે કહ્યા છે.

સમ્પ્રલીનેષુ ભૂતેષુ ગુણસામ્યે તમોમયે। સ્વાત્મન્યેવ સ્થિતે ચૈવ કારણે લોકકારણે ।। ૪૦.

જ્યારે બધાં જીવાત્માઓ લય પામે છે, ગુણો સમાન અવસ્થામાં અને અંધકારથી ભરેલા હોય છે, ત્યારે માત્ર કારણરૂપ, દુનિયાનો મૂળ સ્ત્રોત, પોતાનામાં જ સ્થિર રહે છે.

વિનિવૃત્તે તદા સર્ગે પ્રકૃત્યાવસ્થિતેન વૈ । તદાદ્યન્તપરોક્ષત્વા દદૃષ્ટત્વાચ્ચ કસ્યચિત્ ।। ૪૦.

એ સમયે સર્જન બંધ થઈ જાય છે, કારણ કે પ્રકૃતિ પોતાની જ અવસ્થામાં રહે છે; તેનું આરંભ કે અંત દેખાતું નથી અને કોઈને પણ તે દેખાતું નથી.

અનાખ્યાનાદબોધત્વાદજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનિનામપિ। આગતાગતિકત્વાચ્ચ ગ્રહણં તન્ન વિદ્યતે ।। ૪૦.

તેનું વર્ણન થતું નથી, તે જાણીતું નથી, જ્ઞાની લોકો માટે પણ અજાણ છે; ન આવવું કે જવું એવું કંઈ નથી, તેથી તેને પકડવું શક્ય નથી.

ભાવગ્રાહ્યાનુમાનાચ્ચ ચિન્તયિત્વેદમુચ્યતે। સ્થિતે તુ કારણે તસ્મિન્નિત્યે સદસદાત્મિકે ।। ૪૦.

પણ જેવું કે કોઈ વસ્તુનું અસ્તિત્વ અનુમાનથી સમજાય છે, તેમ માનવામાં આવે છે કે એ શાશ્વત કારણ, જે સદાસદરૂપ છે, સ્થિર રહે છે.

અનિર્દ્દેશ્યા પ્રવૃત્તિર્વૈ સ્વાત્મિકા કારણે ન તુ। એવં સપ્તાદયોઽભ્યસ્તાત્ક્રમાત્પ્રકૃતયસ્તુ વૈ ।। ૪૦.

એ એવા કારણમાં, જે સદાસદરૂપ અને શાશ્વત છે, કોઈ ચોક્કસ પ્રવૃત્તિ જણાવી શકાતી નથી; આમ, સાત વગેરે તત્વો ક્રમશઃ પ્રકૃતિમાં લય પામે છે.

પ્રત્યાહારે તદા સર્ગે પ્રવિશ્યન્તિ પરસ્પરમ્। યેનેદમાવૃતં સર્વં મણ્ડલન્તુ પ્રલીયતે ।। ૪૦.

પ્રલય સમયે આ તત્વો એકબીજામાં પછડાવા ક્રમથી પ્રવેશે છે; જેના દ્વારા આખું જગત અને સમગ્ર મંડળ આવરીને લય પામે છે.

સપ્તદ્વીપસમુદ્રાન્તં સપ્તલોકં સપર્વતમ્। ઉદકાવરણં યચ્ચ જ્યોતિષાં લીયતે તુ તત્ ।। ૪૦.

સાત દ્વીપો અને સમુદ્રો, સાત લોકો અને પર્વતો, પાણીનું આવરણ અને જે કંઈ તારા-ગ્રહોમાં છે, તે બધું તેમાં લય પામે છે.

યત્તૈજસં ચાવરણમાકાશં ગ્રસતે તુ તત્। યદ્વાયવ્યં ચાવરણમાકાશં ગ્રસતે તુ તત્ ।। ૪૦.

અગ્નિનું આવરણ આકાશમાં લય પામે છે; અને વાયુનું આવરણ પણ આકાશમાં જ લય પામે છે.

આકાશાવરણં યચ્ચ ભૂતાદિર્ગ્રસતે તુ તત્। ભૂતાદિં ગ્રસતે ચાપિ મહાન્વૈ બુદ્ધિ લક્ષણઃ ।। ૪૦.

આકાશનું આવરણ ભૂતાદિમાં લય પામે છે; અને ભૂતાદિ મહત્તત્વમાં, જે બુદ્ધિરૂપ છે, તેમાં લય પામે છે.

મહાન્તં ગ્રસતેઽવ્યક્તં ગુણસામ્યં તતઃ પરમ્। એતૌ સંહારવિસ્તારૌ બ્રહ્માવ્યક્તૌ તતઃ પુનઃ ।। ૪૦.

મહત્તત્વ અવ્યક્તમાં, એટલે કે ગુણોની સમ્યાવસ્થામાં લય પામે છે; આ બંને, બ્રહ્મ અને અવ્યક્ત, પ્રલયનો વિસ્તાર છે.

સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વિકારાન્સર્ગસંયમે। સંહારકાર્યકરણાઃ સંસિદ્ધા જ્ઞાનિનસ્તુ યે ।। ૪૦.

તે સર્જન અને પ્રલયના ચક્રમાં રૂપાંતરોનું સર્જન અને લય કરે છે; અને જે લોકો પ્રલયના કાર્યો જાણે છે, તેઓ જ સાચા જ્ઞાની કહેવાય છે.

ગત્વા જવઞ્જવીભાવે સ્થાનેષ્વેષુ પ્રસંયમાન્। પ્રત્યાહારે વિયુજ્યન્તે ક્ષેત્રજ્ઞાઃ કરણૈઃ પુનઃ ।। ૪૦.

જ્યારે બધા જીવાત્માઓ ઝડપથી પોતાના સ્થાન પર સ્થિર થાય છે, ત્યારે પ્રલય સમયે તેઓ ફરીથી ઇન્દ્રિયો થી અલગ થઈ જાય છે.

અવ્યક્તં ક્ષેત્રમિત્યાહુર્બ્રહ્મ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે। સાધર્મ્યવૈધર્મ્મકૃતસંયોગોઽનાદિમાંસ્તયોઃ ।। ૪૦.

અવ્યક્તને ક્ષેત્ર અને બ્રહ્મને ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવામાં આવે છે; similarity અને dissimilarityથી થયેલો તેમનો સંયોગ અનાદિ છે.

એવં સર્ગેષુ વિજ્ઞેયં ક્ષેત્રજ્ઞેષ્વિહ બ્રાહ્મણાઃ । બ્રહ્મવિચ્ચૈવ વિજ્ઞેયઃ ક્ષેત્રજ્ઞાનાત્પૃથક્પૃથક્ ।। ૪૦.

હે બ્રાહ્મણો, સર્જનોમાં એ જાણવું જોઈએ કે ક્ષેત્રજ્ઞોમાંથી બ્રહ્મ દરેક ક્ષેત્રજ્ઞથી અલગ છે.

વિષયાવિષયત્વઞ્ચ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોઃ સ્મૃતમ્। બ્રહ્મા તુ વિષયો જ્ઞેયોઽવિષયઃ ક્ષેત્રમુચ્યતે ।। ૪૦.

ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ વિશે વિષય અને અવિષયનો ભેદ સમજાવવામાં આવ્યો છે; બ્રહ્મ જાણવાનો વિષય છે, જ્યારે ક્ષેત્ર અવિષય કહેવાય છે.

ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં ક્ષેત્રં ક્ષેત્રજ્ઞાર્થં પ્રચક્ષતે। બહુત્વાચ્ચ શરીરાણાં શરીરી બહુધા સ્મૃતઃ ।। ૪૦.

ક્ષેત્ર, જે ક્ષેત્રજ્ઞના આધારથી ચાલે છે, તે ક્ષેત્રજ્ઞના હિત માટે છે; અનેક શરીરો હોવાથી, આત્માને અનેકરૂપે ઓળખવામાં આવે છે.