વાયુપુરાણમ્

આભૂત સંપ્લવસ્થાયી હ્યપ્રતીઘાતલક્ષણઃ। ગાણપત્યં સ લભતે સ્થાનં વા સર્વકામિકમ્ ।। ૩૯.

તે જીવોના પ્રલય સુધી અડગ રહેતું, અવરોધરહિત ગણપતિનું સ્થાન કે સર્વ ઇચ્છિત સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે.

મદ્યપો મદ્યપૈઃ સાર્દ્ધં ભૂતસઙ્ઘૈશ્ચ મોદતે। સોઽર્ચ્યમાનો મહીપૃષ્ઠો મર્ત્ત્યાનાં વરદો ભવેત્। ઇતિ હોવાચ ભગવાન્વાયુર્વાક્યમિદં વરઃ ।। ૩૯.

મદ્યપાન કરનાર, બીજા મદ્યપાનીઓ અને ભૂતગણો સાથે આનંદ માણે છે; પૃથ્વી પર પૂજિત થઈ, તે મરતોને વરદાન આપનાર બને છે. આમ ભગવાન વાયુએ આ શ્રેષ્ઠ વચન કહ્યું.

પ્રત્યાહારં પ્રવક્ષ્યામિ પરસ્યાન્તે સ્વયમ્ભુવઃ। બ્રહ્મણઃ સ્થિતિકાલે તુ ક્ષીણે તસ્મિંસ્તદા પ્રભોઃ ।। ૪૦.

હવે હું પરમ સ્વયંભૂ બ્રહ્માના અંતે થતી પ્રત્યાહારની વાત કહું છું; જ્યારે બ્રહ્માનો સમય પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે એ પ્રભુનો સમય આવે છે.

યથેદં કુરુતેઽધ્યાત્મં સુસૂક્ષ્મં વિશ્વમીશ્વરઃ । અવ્યક્તાન્ગ્રસતે વ્યક્તં પ્રત્યાહારે ચ કૃત્સ્નશઃ ।। ૪૦.

જેમ ભગવાન પોતાના અંદર આ સુક્ષ્મ વિશ્વ રચે છે, તેમ સ્પષ્ટ થયેલું બધું અવ્યક્તમાં સમાવી લે છે, અને પ્રત્યાહારમાં બધું પોતાના અંદર ખેંચી લે છે.

પરં તદનુકલ્પાનામપૂર્ણે કલ્પસઙ્ક્ષયે। ઉપસ્થિતે મહાઘોરે હ્યપ્રત્યક્ષે તુ કસ્યચિત્ ।। ૪૦.

તે પરમ અવસ્થા, જ્યારે કલ્પના અંતે મહાભયાનક સમય આવે છે, ત્યારે કોઈને દેખાતી નથી.

અન્તે દ્રુમસ્ય યમ્પ્રાપ્તે પશ્ચિમસ્ય મનોસ્તદા । અન્તે કલિયુગે તસ્મિન્ક્ષીણે સંહાર ઉચ્યતે ।। ૪૦.

જ્યારે વૃક્ષનો અંત આવે છે અને મન પણ અંતિમ અવસ્થાએ પહોંચે છે, કળિયુગ પૂરો થાય છે, ત્યારે તેને વિલય કહેવામાં આવે છે.

સમ્પ્રક્ષાલે તદા વૃત્તે પ્રત્યાહારે હ્યુપસ્થિતે। પ્રત્યાહારે તદા તસ્મિન્ ભૂતતન્માત્રસંક્ષયે ।। ૪૦.

જ્યારે સર્વત્ર ધોવાણ થાય છે અને સર્વે વસ્તુઓ પાછી ખેંચાઈ જાય છે, ત્યારે ભૂત અને તન્માત્રાઓનું ક્ષય થાય છે.

મહદાદેર્વિકારસ્ય વિશેષાન્તસ્ય સંક્ષયે। સ્વભાવકારિતે તસ્મિન્પ્રવૃત્તે પ્રતિસઞ્ચરે ।। ૪૦.

મહતથી લઈને વિશેષ સુધીના બધા રૂપો જ્યારે લય પામે છે અને સ્વભાવથી જ બધું પાછું ખેંચાઈ જાય છે, ત્યારે પ્રત્યાહાર શરૂ થાય છે.

આપો ગ્રસન્તિ વૈ પૂર્વ્વં ભૂમેર્ગન્ધાત્મકં ગુણમ્। આત્તગન્ધા તતો ભૂમિઃ પ્રલયત્વાય કલ્પતે । પ્રવિષ્ટે ગન્ધતન્માત્રે તોયાવસ્થા ધરા ભવેત્ ।। ૪૦.

પછી પાણી પૃથ્વીનો સુગંધરૂપ ગુણ ગ્રહણ કરે છે; જ્યારે પૃથ્વીમાંથી સુગંધ લઈ લે છે, ત્યારે પૃથ્વી વિલય માટે યોગ્ય બને છે; અને જ્યારે સુગંધ તન્માત્રા પાણીમાં મળે છે, ત્યારે પૃથ્વી પાણીરૂપ બની જાય છે.

આપસ્તદા પ્રનષ્ટા વૈ વેગવત્યો મહાસ્વનાઃ। સર્વમાપૂરયિત્વેદં તિષ્ઠન્તિ વિચરન્તિ ચ ।। ૪૦.

પછી પાણી પ્રચંડ ગતિ અને ગર્જના સાથે બધું વ્યાપી લે છે, બધે ફેલાઈ જાય છે અને ફરતી રહે છે.

અપામસ્તિ ગુણો યસ્તુ જ્યોતિષે લીયતે રસઃ। નશ્યન્ત્યાપસ્તદાન્તે ચ રસતન્માત્રસઙ્ક્ષયાત્ ।। ૪૦.

પાણીનો ગુણ એટલે રસ, જે પછી અગ્નિમાં લીન થાય છે; અને જ્યારે પાણી નાશ પામે છે, ત્યારે તે રસ તન્માત્રાના ક્ષયથી થાય છે.

તેજસા સંહૃતરસા જ્યોતિષ્ટ્વં પ્રાપ્નુવન્ત્યુત । ગ્રસ્તે ચ સલિલે તેજઃ સર્વ્વતોમુખમીક્ષ્યતે ।। ૪૦.

પાણીનો રસ અગ્નિ દ્વારા ગ્રહણ થતાં, તે અગ્નિરૂપ બની જાય છે; અને જ્યારે અગ્નિ પાણીને ગ્રસે છે, ત્યારે તે સર્વ દિશામાં પ્રકાશિત થાય છે.

અથાગ્નિઃ સર્વતો વ્યાપ્ત આદત્તે તજ્જલન્તદા। સર્વમાપૂર્ય્યતેઽર્ચિર્ભિસ્તદા જગદિદં શનૈઃ ।। ૪૦.

પછી અગ્નિ સર્વત્ર વ્યાપી જાય છે અને પાણીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું બધું ગ્રહણ કરે છે; પોતાની જ્વાળાઓથી ધીમે ધીમે આખું જગત ભરાઈ જાય છે.

અર્ચિર્ભિઃ સન્તતે તસ્મિંસ્તિર્યગૂર્દ્ધ્વમધસ્તતઃ । જ્યોતિષોઽપિ ગુણં રૂપં વાયુરન્તિ પ્રકાશકમ્। પ્રલીયતે તદા તસ્મિન્દીપાર્ચિરિવ મારુતે ।। ૪૦.

જ્યારે અગ્નિની જ્વાળાઓ ઉપર, નીચે અને ચારે બાજુ ફેલાય છે, ત્યારે અગ્નિનો ગુણ એટલે રૂપ, તે વાયુમાં લીન થાય છે; એ સમયે રૂપ પણ વાયુમાં વિલય પામે છે, જેમ દીવો વાયુમાં બુઝાઈ જાય છે.

પ્રનષ્ટે રૂપતન્માત્રે હૃતરૂપો વિભાવસુઃ। ઉપશામ્યતિ તેજો હિ વાયુના ધૂયતે મહત્ ।। ૪૦.

જ્યારે રૂપ તન્માત્રા નાશ પામે છે, ત્યારે અગ્નિ પણ રૂપ વિનાનું થઈ જાય છે અને બુઝાઈ જાય છે; તેજ વાયુથી ફેલાઈ જાય છે અને ખૂબ શાંત થઈ જાય છે.

નિરાલોકે તદા લોકે વાયુભૂતે ચ તેજસિ। તતસ્તુ મૂલમાસાદ્ય વાયુઃ સમ્ભવમાત્મનઃ ।। ૪૦.

જ્યારે જગતમાં પ્રકાશ રહેતો નથી અને અગ્નિ વાયુરૂપ બની જાય છે, ત્યારે વાયુ પોતાનું મૂળ પામે છે અને પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થાય છે.

ઊર્દ્ધ્વં ચાધશ્ચ તિર્યક્ચ દોધવીતિ દિશો દશ । વાયોરપિ ગુણં સ્પર્શમાકાશં ગ્રસતે ચ તત્ ।। ૪૦.

વાયુ ઉપર, નીચે અને આડેધડ દશ દિશામાં ગતિ કરે છે અને પોતાનો ગુણ એટલે સ્પર્શ, તે આકાશમાં લીન કરે છે.

પ્રશામ્યતિ તદા વાયુઃ ખન્તુ તિષ્ઠત્યનાવૃતમ્। અરૂપમરસસ્પર્ઘમગન્ધં ન ચ મૂર્તિમત્ ।। ૪૦.

પછી વાયુ પણ શાંત થઈ જાય છે અને માત્ર આકાશ જ રહે છે, જેમાં રૂપ, રસ, સ્પર્શ કે સુગંધ કંઈ જ નથી અને કોઈ આકાર પણ નથી.

સર્વમાપૂરયન્નાદૈઃ સુમહત્તત્પ્રકાશતે। પરિમણ્ડલન્તત્સુષિરમાકાશં શબ્દલક્ષણમ્ ।। ૪૦.

આકાશ પોતાના મહાન ધ્વનિથી બધું વ્યાપી લે છે અને તેજથી પ્રકાશિત થાય છે; આકાશ ગોળ અને ખોખલું છે અને તેનું લક્ષણ એટલે ધ્વનિ છે.

શબ્દમાત્રં તદાકાશં સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ। તન્તુ શબ્દગુણન્તસ્ય ભૂતાદિં ગ્રસતે પુનઃ ।। ૪૦.

પછી માત્ર ધ્વનિરૂપ આકાશ બધું ઢાંકી રાખે છે; પછી તેનો ધ્વનિ ગુણ પણ લય પામે છે અને ભૂતાદિ તત્વ ફરીથી ગ્રહણ થાય છે.

ભૂતેન્દ્રિયેષુ યુઘપદ્ભૂતાદૌ સંસ્થિતેષુ વૈ। અભિમાનાત્મકો હ્યેષ ભૂતાદિસ્તામસઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૦.

જ્યારે ભૂતાદિ તત્વ અને ઇન્દ્રિયો એકસાથે સ્થિર થાય છે, ત્યારે એ ભૂતાદિ તત્વ અહંકારથી યુક્ત અને તામસ ગણાય છે.

ભૂતાદિં ગ્રસતે ચાપિ મહાન્વૈ બુદ્ધિલક્ષણઃ। મહાનાત્મા તુ વિજ્ઞેયઃ સંકલ્પો વ્યવસાયકઃ ।। ૪૦.

પછી મહત, જે બુદ્ધિનું લક્ષણ ધરાવે છે, તે ભૂતાદિ તત્વને ગ્રહણ કરે છે; મહત એટલે મહાન આત્મા, જેને નિશ્ચય અને સંકલ્પરૂપે ઓળખવું જોઈએ.

બુદ્ધિર્મનશ્ચ લિઙ્ગશ્ચ મહાનક્ષર એવ ચ। પર્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈસ્તમાહુસ્તત્ત્વચિન્તકાઃ ।। ૪૦.

બુદ્ધિ, મન, લિંગ શરીર, મહત અને અક્ષર—આ બધાં શબ્દો તત્વવિચારકોએ પર્યાયરૂપે કહ્યા છે.

સમ્પ્રલીનેષુ ભૂતેષુ ગુણસામ્યે તમોમયે। સ્વાત્મન્યેવ સ્થિતે ચૈવ કારણે લોકકારણે ।। ૪૦.

જ્યારે બધાં જીવાત્માઓ લય પામે છે, ગુણો સમાન અવસ્થામાં અને અંધકારથી ભરેલા હોય છે, ત્યારે માત્ર કારણરૂપ, દુનિયાનો મૂળ સ્ત્રોત, પોતાનામાં જ સ્થિર રહે છે.

વિનિવૃત્તે તદા સર્ગે પ્રકૃત્યાવસ્થિતેન વૈ । તદાદ્યન્તપરોક્ષત્વા દદૃષ્ટત્વાચ્ચ કસ્યચિત્ ।। ૪૦.

એ સમયે સર્જન બંધ થઈ જાય છે, કારણ કે પ્રકૃતિ પોતાની જ અવસ્થામાં રહે છે; તેનું આરંભ કે અંત દેખાતું નથી અને કોઈને પણ તે દેખાતું નથી.

અનાખ્યાનાદબોધત્વાદજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનિનામપિ। આગતાગતિકત્વાચ્ચ ગ્રહણં તન્ન વિદ્યતે ।। ૪૦.

તેનું વર્ણન થતું નથી, તે જાણીતું નથી, જ્ઞાની લોકો માટે પણ અજાણ છે; ન આવવું કે જવું એવું કંઈ નથી, તેથી તેને પકડવું શક્ય નથી.

ભાવગ્રાહ્યાનુમાનાચ્ચ ચિન્તયિત્વેદમુચ્યતે। સ્થિતે તુ કારણે તસ્મિન્નિત્યે સદસદાત્મિકે ।। ૪૦.

પણ જેવું કે કોઈ વસ્તુનું અસ્તિત્વ અનુમાનથી સમજાય છે, તેમ માનવામાં આવે છે કે એ શાશ્વત કારણ, જે સદાસદરૂપ છે, સ્થિર રહે છે.

અનિર્દ્દેશ્યા પ્રવૃત્તિર્વૈ સ્વાત્મિકા કારણે ન તુ। એવં સપ્તાદયોઽભ્યસ્તાત્ક્રમાત્પ્રકૃતયસ્તુ વૈ ।। ૪૦.

એ એવા કારણમાં, જે સદાસદરૂપ અને શાશ્વત છે, કોઈ ચોક્કસ પ્રવૃત્તિ જણાવી શકાતી નથી; આમ, સાત વગેરે તત્વો ક્રમશઃ પ્રકૃતિમાં લય પામે છે.

પ્રત્યાહારે તદા સર્ગે પ્રવિશ્યન્તિ પરસ્પરમ્। યેનેદમાવૃતં સર્વં મણ્ડલન્તુ પ્રલીયતે ।। ૪૦.

પ્રલય સમયે આ તત્વો એકબીજામાં પછડાવા ક્રમથી પ્રવેશે છે; જેના દ્વારા આખું જગત અને સમગ્ર મંડળ આવરીને લય પામે છે.