વાયુપુરાણમ્

યત્તત્સહસ્રં સિંહાનામાદિત્યાનાં તથૈવ ચ। વૈશ્વાનરભૂતભવ્યવ્યાઘ્રાશ્ચૈવાનુગામિનઃ ।। ૩૯.

એ જ હજાર સિંહો છે, એ જ રીતે આદિત્યો છે; અગ્નિરૂપ ભૂત, ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય અને તેમને અનુસરતા વાઘો પણ છે.

આવેશ્યાત્મનિ તાન્સર્વાન્સંખ્યાયોપદ્રવાંસ્તથા। લોકાન્ સપ્ત ઇમાન્સર્વ્વાન્મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ ।। ૩૯.

પછી તે બધાને—અનગણિત દુઃખો, સાત લોક અને પાંચ મહાભૂત—પોતામાં સમાવી લે છે.

વિષ્ણુના સહ સંયુક્તં કરોતિ વિકરોતિ ચ। સ રુદ્રો યઃ સામમયસ્તથૈવ ચ યજુર્મયઃ ।। ૩૯.

વિષ્ણુ સાથે જોડાઈને, તે કરે છે અને બદલાવે છે; એ જ રુદ્ર છે, જે સામવેદ અને યજુરવેદથી બનેલો છે.

સ એષ ઓતઃ પ્રોતશ્ચ બહિરન્તશ્ચ નિશ્ચયાત્। એકો હિ ભગવાન્નાથો હ્યનાદિશ્ચાન્તકૃદ્દ્વિજાઃ ।। ૩૯.

એ ભગવાન અંદર અને બહાર સર્વત્ર વ્યાપેલા છે; એ એકમાત્ર સ્વામી, અનાદિ અને અંત આપનાર છે, હે દ્વિજો.

તતસ્તે ઋષયઃ સર્વે દિવાકરસમપ્રભાઃ। સ્વંસ્વમાશ્રમસંવાસમારોપ્યાગ્નિં તથાત્મનિ ।। ૩૯.

પછી બધા ઋષિઓ, સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતા, પોતાના આશ્રમમાં પોતાનો અગ્નિ પોતાના અંદર સ્થાપે છે.

કર્મણા મનસા વાચા વિશુદ્ધેનાન્તરાત્મના । અનન્યમનસો ભૂત્વા પ્રપદ્યન્તે મહેશ્વરમ્ ।। ૩૯.

કર્મ, મન, વાણી અને શુદ્ધ અંતઃકરણથી, એકાગ્ર બનીને, તેઓ મહાદેવને શરણ જાય છે.

વ્રતોપવાસનિરતાઃ સર્વભૂતદયાપરાઃ। યોગં હ્યનુપમન્દિવ્યં પ્રાપ્તં તૈશ્છિન્નસંશયૈઃ ।। ૩૯.

વ્રત અને ઉપવાસમાં તત્પર, સર્વ જીવો પર દયા ધરાવતા, તેઓ અનન્ય, દિવ્ય યોગ પ્રાપ્ત કરે છે, અને તેમના તમામ સંશયો દૂર થઈ જાય છે.

પ્રપદ્ય પરયા ભક્ત્યા જ્ઞાનયુક્તેન ચેતસા। તૈર્લબ્ધં રુદ્રસાલોક્યં શાશ્વતં પદમવ્યયમ્ ।। ૩૯.

પરમ ભક્તિ અને જ્ઞાનથી ભરપૂર મનથી શરણ જઈ, તેઓ રુદ્રનું સાક્ષાત્કાર, એ શાશ્વત અને અવિનાશી સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે.

યઃ પઠેત્તપસા યુક્તો વાયુપ્રોક્તામિમાં સ્તુતિમ્। બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વાપિ વૈશ્યો વા સ્વક્રિયાપરઃ ।। ૩૯.

જે કોઈ વાયુદેવે કહેલી આ સ્તુતિ તપસ્યા સાથે પઢે છે—બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય કે વૈશ્ય, પોતપોતાના કર્મમાં લાગેલા—

લભતે રુદ્રસાલોક્યં ભક્તિમાન્વિગતજ્વરઃ। અમદ્યપશ્ચ યઃ શૂદ્રો ભવભક્તો જિતેન્દ્રિયઃ ।। ૩૯.

તે રુદ્રનું સાક્ષાત્કાર, ભક્તિ અને નિર્વ્યથાથી પ્રાપ્ત કરે છે; અને જે શૂદ્ર મદ્યપાનથી દૂર રહે છે, શિવભક્ત છે અને ઇન્દ્રિયજિત છે, તે પણ.

આભૂત સંપ્લવસ્થાયી હ્યપ્રતીઘાતલક્ષણઃ। ગાણપત્યં સ લભતે સ્થાનં વા સર્વકામિકમ્ ।। ૩૯.

તે જીવોના પ્રલય સુધી અડગ રહેતું, અવરોધરહિત ગણપતિનું સ્થાન કે સર્વ ઇચ્છિત સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે.

મદ્યપો મદ્યપૈઃ સાર્દ્ધં ભૂતસઙ્ઘૈશ્ચ મોદતે। સોઽર્ચ્યમાનો મહીપૃષ્ઠો મર્ત્ત્યાનાં વરદો ભવેત્। ઇતિ હોવાચ ભગવાન્વાયુર્વાક્યમિદં વરઃ ।। ૩૯.

મદ્યપાન કરનાર, બીજા મદ્યપાનીઓ અને ભૂતગણો સાથે આનંદ માણે છે; પૃથ્વી પર પૂજિત થઈ, તે મરતોને વરદાન આપનાર બને છે. આમ ભગવાન વાયુએ આ શ્રેષ્ઠ વચન કહ્યું.

પ્રત્યાહારં પ્રવક્ષ્યામિ પરસ્યાન્તે સ્વયમ્ભુવઃ। બ્રહ્મણઃ સ્થિતિકાલે તુ ક્ષીણે તસ્મિંસ્તદા પ્રભોઃ ।। ૪૦.

હવે હું પરમ સ્વયંભૂ બ્રહ્માના અંતે થતી પ્રત્યાહારની વાત કહું છું; જ્યારે બ્રહ્માનો સમય પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે એ પ્રભુનો સમય આવે છે.

યથેદં કુરુતેઽધ્યાત્મં સુસૂક્ષ્મં વિશ્વમીશ્વરઃ । અવ્યક્તાન્ગ્રસતે વ્યક્તં પ્રત્યાહારે ચ કૃત્સ્નશઃ ।। ૪૦.

જેમ ભગવાન પોતાના અંદર આ સુક્ષ્મ વિશ્વ રચે છે, તેમ સ્પષ્ટ થયેલું બધું અવ્યક્તમાં સમાવી લે છે, અને પ્રત્યાહારમાં બધું પોતાના અંદર ખેંચી લે છે.

પરં તદનુકલ્પાનામપૂર્ણે કલ્પસઙ્ક્ષયે। ઉપસ્થિતે મહાઘોરે હ્યપ્રત્યક્ષે તુ કસ્યચિત્ ।। ૪૦.

તે પરમ અવસ્થા, જ્યારે કલ્પના અંતે મહાભયાનક સમય આવે છે, ત્યારે કોઈને દેખાતી નથી.

અન્તે દ્રુમસ્ય યમ્પ્રાપ્તે પશ્ચિમસ્ય મનોસ્તદા । અન્તે કલિયુગે તસ્મિન્ક્ષીણે સંહાર ઉચ્યતે ।। ૪૦.

જ્યારે વૃક્ષનો અંત આવે છે અને મન પણ અંતિમ અવસ્થાએ પહોંચે છે, કળિયુગ પૂરો થાય છે, ત્યારે તેને વિલય કહેવામાં આવે છે.

સમ્પ્રક્ષાલે તદા વૃત્તે પ્રત્યાહારે હ્યુપસ્થિતે। પ્રત્યાહારે તદા તસ્મિન્ ભૂતતન્માત્રસંક્ષયે ।। ૪૦.

જ્યારે સર્વત્ર ધોવાણ થાય છે અને સર્વે વસ્તુઓ પાછી ખેંચાઈ જાય છે, ત્યારે ભૂત અને તન્માત્રાઓનું ક્ષય થાય છે.

મહદાદેર્વિકારસ્ય વિશેષાન્તસ્ય સંક્ષયે। સ્વભાવકારિતે તસ્મિન્પ્રવૃત્તે પ્રતિસઞ્ચરે ।। ૪૦.

મહતથી લઈને વિશેષ સુધીના બધા રૂપો જ્યારે લય પામે છે અને સ્વભાવથી જ બધું પાછું ખેંચાઈ જાય છે, ત્યારે પ્રત્યાહાર શરૂ થાય છે.

આપો ગ્રસન્તિ વૈ પૂર્વ્વં ભૂમેર્ગન્ધાત્મકં ગુણમ્। આત્તગન્ધા તતો ભૂમિઃ પ્રલયત્વાય કલ્પતે । પ્રવિષ્ટે ગન્ધતન્માત્રે તોયાવસ્થા ધરા ભવેત્ ।। ૪૦.

પછી પાણી પૃથ્વીનો સુગંધરૂપ ગુણ ગ્રહણ કરે છે; જ્યારે પૃથ્વીમાંથી સુગંધ લઈ લે છે, ત્યારે પૃથ્વી વિલય માટે યોગ્ય બને છે; અને જ્યારે સુગંધ તન્માત્રા પાણીમાં મળે છે, ત્યારે પૃથ્વી પાણીરૂપ બની જાય છે.

આપસ્તદા પ્રનષ્ટા વૈ વેગવત્યો મહાસ્વનાઃ। સર્વમાપૂરયિત્વેદં તિષ્ઠન્તિ વિચરન્તિ ચ ।। ૪૦.

પછી પાણી પ્રચંડ ગતિ અને ગર્જના સાથે બધું વ્યાપી લે છે, બધે ફેલાઈ જાય છે અને ફરતી રહે છે.

અપામસ્તિ ગુણો યસ્તુ જ્યોતિષે લીયતે રસઃ। નશ્યન્ત્યાપસ્તદાન્તે ચ રસતન્માત્રસઙ્ક્ષયાત્ ।। ૪૦.

પાણીનો ગુણ એટલે રસ, જે પછી અગ્નિમાં લીન થાય છે; અને જ્યારે પાણી નાશ પામે છે, ત્યારે તે રસ તન્માત્રાના ક્ષયથી થાય છે.

તેજસા સંહૃતરસા જ્યોતિષ્ટ્વં પ્રાપ્નુવન્ત્યુત । ગ્રસ્તે ચ સલિલે તેજઃ સર્વ્વતોમુખમીક્ષ્યતે ।। ૪૦.

પાણીનો રસ અગ્નિ દ્વારા ગ્રહણ થતાં, તે અગ્નિરૂપ બની જાય છે; અને જ્યારે અગ્નિ પાણીને ગ્રસે છે, ત્યારે તે સર્વ દિશામાં પ્રકાશિત થાય છે.

અથાગ્નિઃ સર્વતો વ્યાપ્ત આદત્તે તજ્જલન્તદા। સર્વમાપૂર્ય્યતેઽર્ચિર્ભિસ્તદા જગદિદં શનૈઃ ।। ૪૦.

પછી અગ્નિ સર્વત્ર વ્યાપી જાય છે અને પાણીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું બધું ગ્રહણ કરે છે; પોતાની જ્વાળાઓથી ધીમે ધીમે આખું જગત ભરાઈ જાય છે.

અર્ચિર્ભિઃ સન્તતે તસ્મિંસ્તિર્યગૂર્દ્ધ્વમધસ્તતઃ । જ્યોતિષોઽપિ ગુણં રૂપં વાયુરન્તિ પ્રકાશકમ્। પ્રલીયતે તદા તસ્મિન્દીપાર્ચિરિવ મારુતે ।। ૪૦.

જ્યારે અગ્નિની જ્વાળાઓ ઉપર, નીચે અને ચારે બાજુ ફેલાય છે, ત્યારે અગ્નિનો ગુણ એટલે રૂપ, તે વાયુમાં લીન થાય છે; એ સમયે રૂપ પણ વાયુમાં વિલય પામે છે, જેમ દીવો વાયુમાં બુઝાઈ જાય છે.

પ્રનષ્ટે રૂપતન્માત્રે હૃતરૂપો વિભાવસુઃ। ઉપશામ્યતિ તેજો હિ વાયુના ધૂયતે મહત્ ।। ૪૦.

જ્યારે રૂપ તન્માત્રા નાશ પામે છે, ત્યારે અગ્નિ પણ રૂપ વિનાનું થઈ જાય છે અને બુઝાઈ જાય છે; તેજ વાયુથી ફેલાઈ જાય છે અને ખૂબ શાંત થઈ જાય છે.

નિરાલોકે તદા લોકે વાયુભૂતે ચ તેજસિ। તતસ્તુ મૂલમાસાદ્ય વાયુઃ સમ્ભવમાત્મનઃ ।। ૪૦.

જ્યારે જગતમાં પ્રકાશ રહેતો નથી અને અગ્નિ વાયુરૂપ બની જાય છે, ત્યારે વાયુ પોતાનું મૂળ પામે છે અને પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થાય છે.

ઊર્દ્ધ્વં ચાધશ્ચ તિર્યક્ચ દોધવીતિ દિશો દશ । વાયોરપિ ગુણં સ્પર્શમાકાશં ગ્રસતે ચ તત્ ।। ૪૦.

વાયુ ઉપર, નીચે અને આડેધડ દશ દિશામાં ગતિ કરે છે અને પોતાનો ગુણ એટલે સ્પર્શ, તે આકાશમાં લીન કરે છે.

પ્રશામ્યતિ તદા વાયુઃ ખન્તુ તિષ્ઠત્યનાવૃતમ્। અરૂપમરસસ્પર્ઘમગન્ધં ન ચ મૂર્તિમત્ ।। ૪૦.

પછી વાયુ પણ શાંત થઈ જાય છે અને માત્ર આકાશ જ રહે છે, જેમાં રૂપ, રસ, સ્પર્શ કે સુગંધ કંઈ જ નથી અને કોઈ આકાર પણ નથી.

સર્વમાપૂરયન્નાદૈઃ સુમહત્તત્પ્રકાશતે। પરિમણ્ડલન્તત્સુષિરમાકાશં શબ્દલક્ષણમ્ ।। ૪૦.

આકાશ પોતાના મહાન ધ્વનિથી બધું વ્યાપી લે છે અને તેજથી પ્રકાશિત થાય છે; આકાશ ગોળ અને ખોખલું છે અને તેનું લક્ષણ એટલે ધ્વનિ છે.