વાયુપુરાણમ્

અહોરાત્રકલાનાન્તુ ષટ્‌શતીત્યધિકા સ્મૃતા। રવેર્ગતિવિશેષેણ સર્વેષુ ઋતુમિચ્છતઃ ।। ૫.

દિવસ અને રાત્રિના વિભાગો છસો કરતાં વધુ ગણાય છે; જે બધા ઋતુઓ જાણવા ઇચ્છે છે, તેને સૂર્યના વિશેષ ગતિ અનુસાર આ વિભાગો સમજવા.

તતો વેદવિદશ્ચૈતાં તિથિમિચ્છન્તિ પર્વસુ। અવિશેષેષુ કાલેષુ યોજ્યઃ સ પિતૃદાનતઃ ।। ૫.

માટે, જે વેદ જાણે છે તેઓ પર્વદિને આ તિથિ ઇચ્છે છે; જ્યારે સમયમાં વિશેષ ભેદ ન હોય ત્યારે તે પિતૃઓને દાન માટે જોડાય છે.

રૌદ્રઃ સાર્વસ્તથા મૈત્રઃ પિણ્ડ્યવાસવ એવ ચ। આપ્યોઽથ વૈશ્વદેવશ્ચ બ્રાહ્મો મધ્યાહ્નસંશ્રિતઃ ।। ૫.

રૌદ્ર, સર્વ, મૈત્ર, પિંડ્યવાસવ, આપ્ય, વૈશ્વદેવ, બ્રાહ્મ અને મધ્યાહ્ન સાથે સંકળાયેલો—આ બધા મુહૂર્તોના નામ છે.

પ્રાજાપત્યસ્તથા ઐન્દ્રસ્તથેન્દ્રો નિઋતિસ્તથા। વારુણશ્ચ તથાર્યમ્ણો ભાગાશ્ચાપિ દિનાશ્રિતાઃ ।। ૫.

પ્રજાપત્ય, ઐન્દ્ર, ઇન્દ્ર, નિૃતિ, વારુણ અને આર્યમણના ભાગ પણ દિવસે જોડાયેલા ગણાય છે.

એતે દિનમુહૂર્ત્તાશ્ચ દિવાકરવિનિર્મિતાઃ। શઙ્કુચ્છાયાનિશેષેણ વોદેતવ્યાઃ પ્રમાણતઃ ।। ૫.

આ બધા દિવસના મુહૂર્તો સૂર્યથી સર્જાયેલા છે; શંકુછાયાના માપથી યોગ્ય રીતે જાણી શકાય છે.

અજાસ્તથાહિર્બુધ્ન્યશ્ચ પૂષા હિ યમદેવતાઃ। આગ્નેયશ્ચાપિ વિજ્ઞેયઃ પ્રાજાપત્યસ્તથૈવ ચ ।। ૫.

અજા, અહિબુધ્ન્ય, પૂષા, યમ, અગ્નેય અને પ્રજાપત્ય—આ દેવતાઓ પણ જાણી લેવા યોગ્ય છે.

બ્રહ્મસૌમ્યસ્તથાદિત્યો બાર્હસ્પત્યોઽથ વૈષ્ણવઃ। સાવિત્રોઽથ તથા ત્વાષ્ટ્રો વાયવ્યશ્ચેતિ સંગ્રહઃ ।। ૫.

બ્રહ્મસૌમ્ય, આદિત્ય, બાર્હસ્પત્ય, વૈષ્ણવ, સાવિત્ર, ત્વષ્ટ્ર અને વાયવ્ય—આ મુહૂર્તોના દેવતાઓનો સમૂહ છે.

એકરાત્રિમુહૂર્ત્તાઃ સ્યુઃ ક્રમોક્તા દશ પઞ્ચ ચ। ઇન્દોર્ગત્યુદયા જ્ઞેયા નાલિકાઃ પાદિકાસ્તથા। કાલાવસ્થાસ્વિગાસ્ત્વેતે મુહૂર્તા દેવતાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫.

એક રાત્રિમાં ક્રમશઃ પંદર મુહૂર્તો ગણાય છે; ચંદ્રની ગતિ અને ઉદયથી નાળિકા અને પાદિકા જાણી શકાય છે; આ સમય વિભાગોમાં આ મુહૂર્તોના દેવતાઓ ગણાય છે.

સર્વગ્રહાણાં ત્રીણ્યેવ સ્થાનાનિ વિહિતાનિ ચ। દક્ષિણોત્તરમધ્યાનિ તાનિ વિદ્યાદ્યથાક્રમમ્ ।। ૫.

બધા ગ્રહો માટે ત્રણ સ્થાન નક્કી કરાયા છે: દક્ષિણ, ઉત્તર અને મધ્ય—આ ક્રમ પ્રમાણે જાણી લેવા.

સ્થાનં જારદ્ગવં મધ્યે તથૈરાવતમુત્તરમ્। વૈશ્વાનરં દક્ષિણતો નિર્દ્દિષ્ટમિહ તત્ત્વતઃ ।। ૫.

મધ્ય સ્થાનને જારદગવ કહે છે, ઉત્તરને ઐરાવત અને દક્ષિણને વૈશ્વાનર કહેવામાં આવ્યું છે—આ રીતે અહીં સાચું વર્ણન છે.

અશ્વિની કૃત્તિકા યામ્યા નાગવીથિરિતિ સ્મૃતા । પુષ્યોઽશ્લેષા પુનર્વસૂ વીથિરૈરાવતી મતા। તિસ્રસ્તુ વીથયો હ્યેતા ઉત્તરે માર્ગ ઉચ્યતે ।। ૫.

અશ્વિની, કૃત્તિકા અને યામ્યાને નાગમાર્ગ કહેવાય છે; પુષ્ય, આશ્લેષા અને પુનર્વસુને ઐરાવતી માર્ગ માનવામાં આવે છે; આ ત્રણેય ઉત્તર માર્ગના માર્ગો કહેવાય છે.

પૂર્વોત્તરે ફાલ્ગુન્યૌ ચ મઘા ચૈવાર્યમી સ્મૃતા । હસ્તચિત્રે તથા સ્વાતી ગોવીથીત્યભિશબ્ધિતા ।। ૫.

પૂર્વ અને ઉત્તર ફાલ્ગુની અને મઘાને આર્યમણ માર્ગ કહેવાય છે; હસ્ત, ચિત્રા અને સ્વાતીને ગો માર્ગ કહે છે.

જ્યેષ્ઠા વિશાખાનુરાધા વીથી જારદ્ગવી સ્મૃતા। એતાસ્તુ વીથયસ્તિસ્રો મધ્યમે માર્ગ ઉચ્યતે ।। ૫.

જ્યેષ્ઠા, વિશાખા અને અનુરાધાને જારદગવી માર્ગ કહેવાય છે; આ ત્રણેય મધ્યમ માર્ગના માર્ગો કહેવાય છે.

મૂલઞ્ચાષાઢે દ્વે ચાપિ અજવીથ્યભિશબ્દિતા । શ્રવણઞ્ચ ધનિષ્ઠા ચ ગાર્ગી શતભિષક્તથા ।। ૫.

મૂળ અને બે આશાઢને અજમાર્ગ કહેવાય છે; શ્રવણ, ધનિષ્ઠા, ગાર્ગી અને શતભિષક પણ તેમાં આવે છે.

વૈશ્વાનરી ભાદ્રપદે રેવતી ચૈવ કીર્તિતા। સ્મૃતા વીથ્યસ્તુ તિસ્રસ્તા માર્ગે વૈ દક્ષિણે બુધૈઃ ।। ૫.

વૈશ્વાનરી, ભાદ્રપદ અને રેવતી પણ ઉલ્લેખાય છે; આ ત્રણેય દક્ષિણ માર્ગના માર્ગો તરીકે વિદ્વાનો ઓળખે છે.

સપ્તવિંશત્તુ યાઃ કન્યા દક્ષઃ સોમાય તા દદૌ। સર્વા નક્ષત્રનામ્ન્યસ્તા જ્યોતિષે ચૈવ કીર્ત્તિતાઃ। તાસામપત્યાન્યભવન્ દીપ્તાન્યમિતતેજસા ।। ૫.

દક્ષએ સત્તાવીસ કન્યાઓ ચંદ્રને આપી; એ બધી જ નક્ષત્ર તરીકે જાણીતી છે અને જ્યોતિષમાં પણ ઉલ્લેખાયેલી છે. એમના સંતાનો બહુ તેજસ્વી અને અપરંપાર પ્રકાશવાળા થયા.

યાસ્તુ શેષાસ્તદા કન્યાઃ પ્રતિજગ્રાહ કશ્યપઃ। ચતુર્દશ મહાભાગાઃ સર્વાસ્તા લોકમાતરઃ ।। ૫.

જેટલી કન્યાઓ બચી હતી, એ બધાને કશ્યપએ સ્વીકારી. એ ચૌદ મહાન કન્યાઓ બધા લોકની માતાઓ બની.

અદિતિર્દિતિર્દનુઃ કાલા અરિષ્ટા સુરસા તથા। સુરભિર્વિનતા ચૈવ તામ્રા ક્રોધવશા ઇરા। કદ્રુર્મુનિશ્ચ ધર્મજ્ઞઃ પ્રજાસ્તાસાં નિબોધત ।। ૫.

અદિતિ, દિતિ, દનુ, કાલા, અરીષ્ટા, સુરસા, સુરભિ, વિનતા, તામ્રા, ક્રોધવશા, ઇરા, કદ્રુ અને ધર્મને જાણનારા મુનિ—આ બધાને એમના સંતાન તરીકે ઓળખો.

ચારિષ્ણવેઽન્તરેઽતીતે યે દ્વાદશ પુરોગમાઃ। વૈકુણ્ઠાનામ તે સાત્ર્યા બભૂવુશ્ચાક્ષુષેઽન્તરે ।। ૫.

ચારિષ્ણવ અને ચક્ષુષ મનુ વચ્ચેના સમયગાળામાં, વૈકુંઠ નામના જે બાર મહાન જન્મ્યા, તેઓ એ જ છે.

ઉપસ્થિતેઽન્તરે હ્યસ્મિન્ પુનર્વૈવસ્વતસ્ય હ। આરાધિતા હ્યદિત્યા તે સમેત્યાહુઃ પરસ્પરમ્ ।। ૫.

પછી વૈવસ્વત મનુનો સમય આવ્યો ત્યારે, એ અદિત્યોની પૂજા થઈ હતી; એ બધા ભેગા મળ્યા અને પરસ્પર વાત કરી.

એતામેવ મહાભાગામદિતિં સંપ્રવિશ્ય વૈ। વૈવસ્વતેઽન્તરે હ્યસ્મિન્ યોગાદર્દ્ધેન ચેતસઃ ।। ૫.

એ મહાન અદિતિમાં, આ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં, યોગ દ્વારા અને અડધી ચેતનાથી, તેઓ પ્રવેશ્યા.

ગચ્છામઃ પુત્રતામસ્યાસ્તન્નઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ। અદિત્યાસ્તુ પ્રસૂતાનામાદિત્યત્વં ભવિષ્યતિ ।। ૫.

'ચાલો, આપણે એના પુત્ર બનીએ; એ જ આપણું શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ થશે. અદિતિમાંથી જન્મેલા સૌ અદિત્ય બનશે.'

એવમુક્ત્વા તુ તે સર્વે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ। જજ્ઞિરે દ્વાદશાદિત્યા મારીચાત્ કશ્યપાત્પુનઃ ।। ૫.

આ રીતે કહ્યા પછી, ચક્ષુષ મનુના સમયમાં, બધા બાર અદિત્યો ફરીથી મરીચિના પુત્ર કશ્યપમાંથી જન્મ્યા.

શતક્રતુશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ જજ્ઞાતે પુનરેવ હિ । વૈવસ્વતેઽન્તરે હ્યસ્મિન્ નરનારાયણૌ સુરૌ ।। ૫.

ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુ પણ ફરી જન્મ્યા, અને આ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં દેવરૂપ નર અને નારાયણ પણ અવતર્યા.

તેષામપિ હિ દેવાનાં નિધનોત્પત્તિરુચ્યતે। યથા સૂર્યસ્ય લોકેઽસ્મિન્ ઉદયાસ્તમયાવુભૌ। પ્રજાપતેશ્ચ વિષ્ણોશ્ચ ભવસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।। ૫.

આ દેવતાઓ માટે પણ જન્મ અને અંત કહેવામાં આવ્યા છે, જેમ કે આ દુનિયામાં સૂર્ય ઉગે છે અને અસ્ત જાય છે; એ જ રીતે પ્રજાપતિ, વિષ્ણુ અને મહાત્મા ભવ માટે પણ છે.

શ્રેષ્ઠાનુશ્રવિકે યસ્માચ્છક્તાઃ શબ્દાદિલક્ષણે। અષ્ટાત્મકેઽણિમાદ્યે ચ તસ્માત્તે ચજ્ઞિરે સુરાઃ ।। ૫.

કારણ કે તેઓ શ્રેષ્ઠ શ્રવણવાળા છે, ધ્વનિ વગેરે ગુણોથી યુક્ત છે અને અણિમા વગેરે આઠ પ્રકારની શક્તિ ધરાવે છે, તેથી એ દેવતાઓ જન્મ્યા.

ઇત્યેષ વિષ્યે રાગઃ સમ્ભૂત્યાઃ કારણં સ્મૃતમ્। બ્રહ્મશાપેન સમ્ભૂતા જયાઃ સ્વાયમ્ભુવે જિતાઃ ।। ૫.

આ રીતે, જગતમાં જે આસક્તિ છે, તે જ સર્જનનું કારણ કહેવાય છે. બ્રહ્માના શાપથી જયાઓ સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં જન્મી અને જીતાઈ ગયા.

સ્વારોચિષે વૈ તુષિતાઃ સત્યાશ્ચૈવોત્તમે પુનઃ। તામસે હરયો દેવા જાતાશ્ચારિષ્ણવે તુ વૈ। વૈકુણ્ઠાશ્ચાક્ષુષે સાધ્યા આદિત્યાઃ સામ્પ્રતે પુનઃ ।। ૫.

સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં તેઓ તુષિત બન્યા; ઉત્તમમાં સત્ય, તામસમાં હરિ, ચારિષ્ણવમાં વૈકુંઠ, ચક્ષુષમાં સાધ્ય અને હવે વર્તમાનમાં અદિત્ય તરીકે જન્મ્યા છે.

ધાતાઽર્યમા ચ મિત્રશ્ચ વરુણોંઽશો ભગસ્તથા। ઇન્દ્રો વિવસ્વાન્ પૂષા ચ પર્જન્યો દશમઃ સ્મૃતઃ ।। ૫.

ધાતા, આર્યમા, મિત્ર, વરુણ, અંશ, ભગ, ઇન્દ્ર, વિવસ્વાન, પૂષા અને પરજન્ય—આ દસ અદિત્ય તરીકે ઓળખાય છે.