વાયુપુરાણમ્

આભૂતસંપ્લવે ઘોરે સર્વપ્રાણભૃતાં ક્ષયે। કિમવસ્થા ભવન્ત્યેતે તન્નો બ્રૂહિ યથાર્થવત્ ।। ૩૯.

જ્યારે ભયાનક પ્રલયમાં સર્વ જીવધારીઓનો નાશ થાય છે, ત્યારે એ બધાની સ્થિતિ શું થાય છે? એ અમને સાચી રીતે કહો.

એતે યે વૈ ત્વયા પ્રોક્તાઃ સિંહવ્યાઘ્રગણૈઃ સહ। યે ચાન્યે સિદ્ધિસમ્પ્રાપ્તા માતરિશ્વા જગાદ હ ।। ૩૯.

જેને તું કહ્યું, એ સિંહ-વાઘોના સમૂહ અને અન્ય સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરનાર—allને માતરિશ્વાએ વર્ણન કર્યા છે.

ઇદઞ્ચ પરમં તત્ત્વં સમાખ્યાસ્યામિ શ્રૃણ્વતામ્। વિજ્ઞાતેશ્વરસદ્ભાવમવ્યક્તં પ્રભવં તથા ।। ૩૯.

હવે હું શ્રવણ કરતા તમને આ સર્વોચ્ચ તત્વ સમજાવું છું: ભગવાનનું સત્ય સ્વરૂપ, અવ્યક્ત અને તેમનો ઉદ્ભવ.

તત્ર પૂર્વગતાસ્તેષુ કુમારા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ। સનકશ્ચ સનન્દશ્ચ તૃતીયશ્ચ સનાતનઃ ।। ૩૯.

ત્યાં, પૂર્વે આવેલા, બ્રહ્માના પુત્ર કુમારો હતા—સનક, સનંદન અને ત્રીજા સનાતન.

વોઢુશ્ચ કપિલસ્તેષામાસુરિશ્ચ મહાયશાઃ। મુનિઃ પઞ્ચશિખશ્ચૈવ યે ચાન્યેઽપ્યેવમાદયઃ ।। ૩૯.

તેમા કપિલ પણ હતા, પ્રસિદ્ધ આસુરી અને ઋષિ પંચશિખ પણ હતા, અને આવા અન્ય મહાન મુનિઓ પણ હતા.

તતઃ કાલે વ્યતિક્રાન્તે કલ્પાનાં પર્યયે ગતે। મહાભૂતવિનાશાન્તે પ્રલયે પ્રત્યુપસ્થિતે ।। ૩૯.

પછી, સમય પસાર થયો અને કલ્પનો અંત આવ્યો, મહાભૂતોના વિનાશ પછી જ્યારે પ્રલય આવી પહોંચી,

અનેકરુદ્રકોટ્યસ્તુ યાઃ પ્રસન્ના મહેશ્વરી । શબ્દાદીન્વિષયાન્ભોગાન્સત્યસ્યાષ્ટવિધશ્રયાત્ ।। ૩૯.

અનેક કરોડ રુદ્રો અને કૃપાળુ મહેશ્વરી, સત્યના આઠ પ્રકારના આશ્રયથી, ધ્વનિ અને અન્ય વિષયોના આનંદમાં લીન રહે છે.

પ્રવિશ્ય સર્વભૂતાનિ જ્ઞાનયુક્તેન તેજસા। વૈહાયપદમવ્યગ્રં ભૂતાનામનુકમ્પયા ।। ૩૯.

જ્યારે તે જ્ઞાનથી ભરપૂર તેજ સાથે બધા જીવોમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તે નિરાંતે, બધા પ્રાણીઓ પર દયા રાખીને, આકાશીય સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે.

તત્ર યાન્તિ મહાત્માનઃ પરમાણું મહેશ્વરમ્। તરન્તિ સુમહાવર્ત્તાં જન્મમૃત્યૂદકાં નદીમ્ ।। ૩૯.

ત્યાં મહાન આત્માઓ અણુરૂપ મહાદેવને પ્રાપ્ત કરે છે; તેઓ જન્મ અને મૃત્યુના વિશાળ, ભયાનક પ્રવાહને પાર કરી જાય છે.

તતઃ પશ્યન્તિ શર્વાણં પરં બ્રહ્માણમેવ ચ। દેવ્યા વૈ સહિતાઃ સપ્ત યા દેવ્યઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ।। ૩૯.

પછી તેઓ શર્વ અને સર્વોચ્ચ બ્રહ્મને જુએ છે, અને તે સાત દેવીઓ સાથે, જેમનું વર્ણન થયું છે, તેમને પણ જુએ છે.

યત્તત્સહસ્રં સિંહાનામાદિત્યાનાં તથૈવ ચ। વૈશ્વાનરભૂતભવ્યવ્યાઘ્રાશ્ચૈવાનુગામિનઃ ।। ૩૯.

એ જ હજાર સિંહો છે, એ જ રીતે આદિત્યો છે; અગ્નિરૂપ ભૂત, ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય અને તેમને અનુસરતા વાઘો પણ છે.

આવેશ્યાત્મનિ તાન્સર્વાન્સંખ્યાયોપદ્રવાંસ્તથા। લોકાન્ સપ્ત ઇમાન્સર્વ્વાન્મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ ।। ૩૯.

પછી તે બધાને—અનગણિત દુઃખો, સાત લોક અને પાંચ મહાભૂત—પોતામાં સમાવી લે છે.

વિષ્ણુના સહ સંયુક્તં કરોતિ વિકરોતિ ચ। સ રુદ્રો યઃ સામમયસ્તથૈવ ચ યજુર્મયઃ ।। ૩૯.

વિષ્ણુ સાથે જોડાઈને, તે કરે છે અને બદલાવે છે; એ જ રુદ્ર છે, જે સામવેદ અને યજુરવેદથી બનેલો છે.

સ એષ ઓતઃ પ્રોતશ્ચ બહિરન્તશ્ચ નિશ્ચયાત્। એકો હિ ભગવાન્નાથો હ્યનાદિશ્ચાન્તકૃદ્દ્વિજાઃ ।। ૩૯.

એ ભગવાન અંદર અને બહાર સર્વત્ર વ્યાપેલા છે; એ એકમાત્ર સ્વામી, અનાદિ અને અંત આપનાર છે, હે દ્વિજો.

તતસ્તે ઋષયઃ સર્વે દિવાકરસમપ્રભાઃ। સ્વંસ્વમાશ્રમસંવાસમારોપ્યાગ્નિં તથાત્મનિ ।। ૩૯.

પછી બધા ઋષિઓ, સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતા, પોતાના આશ્રમમાં પોતાનો અગ્નિ પોતાના અંદર સ્થાપે છે.

કર્મણા મનસા વાચા વિશુદ્ધેનાન્તરાત્મના । અનન્યમનસો ભૂત્વા પ્રપદ્યન્તે મહેશ્વરમ્ ।। ૩૯.

કર્મ, મન, વાણી અને શુદ્ધ અંતઃકરણથી, એકાગ્ર બનીને, તેઓ મહાદેવને શરણ જાય છે.

વ્રતોપવાસનિરતાઃ સર્વભૂતદયાપરાઃ। યોગં હ્યનુપમન્દિવ્યં પ્રાપ્તં તૈશ્છિન્નસંશયૈઃ ।। ૩૯.

વ્રત અને ઉપવાસમાં તત્પર, સર્વ જીવો પર દયા ધરાવતા, તેઓ અનન્ય, દિવ્ય યોગ પ્રાપ્ત કરે છે, અને તેમના તમામ સંશયો દૂર થઈ જાય છે.

પ્રપદ્ય પરયા ભક્ત્યા જ્ઞાનયુક્તેન ચેતસા। તૈર્લબ્ધં રુદ્રસાલોક્યં શાશ્વતં પદમવ્યયમ્ ।। ૩૯.

પરમ ભક્તિ અને જ્ઞાનથી ભરપૂર મનથી શરણ જઈ, તેઓ રુદ્રનું સાક્ષાત્કાર, એ શાશ્વત અને અવિનાશી સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે.

યઃ પઠેત્તપસા યુક્તો વાયુપ્રોક્તામિમાં સ્તુતિમ્। બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વાપિ વૈશ્યો વા સ્વક્રિયાપરઃ ।। ૩૯.

જે કોઈ વાયુદેવે કહેલી આ સ્તુતિ તપસ્યા સાથે પઢે છે—બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય કે વૈશ્ય, પોતપોતાના કર્મમાં લાગેલા—

લભતે રુદ્રસાલોક્યં ભક્તિમાન્વિગતજ્વરઃ। અમદ્યપશ્ચ યઃ શૂદ્રો ભવભક્તો જિતેન્દ્રિયઃ ।। ૩૯.

તે રુદ્રનું સાક્ષાત્કાર, ભક્તિ અને નિર્વ્યથાથી પ્રાપ્ત કરે છે; અને જે શૂદ્ર મદ્યપાનથી દૂર રહે છે, શિવભક્ત છે અને ઇન્દ્રિયજિત છે, તે પણ.

આભૂત સંપ્લવસ્થાયી હ્યપ્રતીઘાતલક્ષણઃ। ગાણપત્યં સ લભતે સ્થાનં વા સર્વકામિકમ્ ।। ૩૯.

તે જીવોના પ્રલય સુધી અડગ રહેતું, અવરોધરહિત ગણપતિનું સ્થાન કે સર્વ ઇચ્છિત સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે.

મદ્યપો મદ્યપૈઃ સાર્દ્ધં ભૂતસઙ્ઘૈશ્ચ મોદતે। સોઽર્ચ્યમાનો મહીપૃષ્ઠો મર્ત્ત્યાનાં વરદો ભવેત્। ઇતિ હોવાચ ભગવાન્વાયુર્વાક્યમિદં વરઃ ।। ૩૯.

મદ્યપાન કરનાર, બીજા મદ્યપાનીઓ અને ભૂતગણો સાથે આનંદ માણે છે; પૃથ્વી પર પૂજિત થઈ, તે મરતોને વરદાન આપનાર બને છે. આમ ભગવાન વાયુએ આ શ્રેષ્ઠ વચન કહ્યું.

પ્રત્યાહારં પ્રવક્ષ્યામિ પરસ્યાન્તે સ્વયમ્ભુવઃ। બ્રહ્મણઃ સ્થિતિકાલે તુ ક્ષીણે તસ્મિંસ્તદા પ્રભોઃ ।। ૪૦.

હવે હું પરમ સ્વયંભૂ બ્રહ્માના અંતે થતી પ્રત્યાહારની વાત કહું છું; જ્યારે બ્રહ્માનો સમય પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે એ પ્રભુનો સમય આવે છે.

યથેદં કુરુતેઽધ્યાત્મં સુસૂક્ષ્મં વિશ્વમીશ્વરઃ । અવ્યક્તાન્ગ્રસતે વ્યક્તં પ્રત્યાહારે ચ કૃત્સ્નશઃ ।। ૪૦.

જેમ ભગવાન પોતાના અંદર આ સુક્ષ્મ વિશ્વ રચે છે, તેમ સ્પષ્ટ થયેલું બધું અવ્યક્તમાં સમાવી લે છે, અને પ્રત્યાહારમાં બધું પોતાના અંદર ખેંચી લે છે.

પરં તદનુકલ્પાનામપૂર્ણે કલ્પસઙ્ક્ષયે। ઉપસ્થિતે મહાઘોરે હ્યપ્રત્યક્ષે તુ કસ્યચિત્ ।। ૪૦.

તે પરમ અવસ્થા, જ્યારે કલ્પના અંતે મહાભયાનક સમય આવે છે, ત્યારે કોઈને દેખાતી નથી.

અન્તે દ્રુમસ્ય યમ્પ્રાપ્તે પશ્ચિમસ્ય મનોસ્તદા । અન્તે કલિયુગે તસ્મિન્ક્ષીણે સંહાર ઉચ્યતે ।। ૪૦.

જ્યારે વૃક્ષનો અંત આવે છે અને મન પણ અંતિમ અવસ્થાએ પહોંચે છે, કળિયુગ પૂરો થાય છે, ત્યારે તેને વિલય કહેવામાં આવે છે.

સમ્પ્રક્ષાલે તદા વૃત્તે પ્રત્યાહારે હ્યુપસ્થિતે। પ્રત્યાહારે તદા તસ્મિન્ ભૂતતન્માત્રસંક્ષયે ।। ૪૦.

જ્યારે સર્વત્ર ધોવાણ થાય છે અને સર્વે વસ્તુઓ પાછી ખેંચાઈ જાય છે, ત્યારે ભૂત અને તન્માત્રાઓનું ક્ષય થાય છે.

મહદાદેર્વિકારસ્ય વિશેષાન્તસ્ય સંક્ષયે। સ્વભાવકારિતે તસ્મિન્પ્રવૃત્તે પ્રતિસઞ્ચરે ।। ૪૦.

મહતથી લઈને વિશેષ સુધીના બધા રૂપો જ્યારે લય પામે છે અને સ્વભાવથી જ બધું પાછું ખેંચાઈ જાય છે, ત્યારે પ્રત્યાહાર શરૂ થાય છે.

આપો ગ્રસન્તિ વૈ પૂર્વ્વં ભૂમેર્ગન્ધાત્મકં ગુણમ્। આત્તગન્ધા તતો ભૂમિઃ પ્રલયત્વાય કલ્પતે । પ્રવિષ્ટે ગન્ધતન્માત્રે તોયાવસ્થા ધરા ભવેત્ ।। ૪૦.

પછી પાણી પૃથ્વીનો સુગંધરૂપ ગુણ ગ્રહણ કરે છે; જ્યારે પૃથ્વીમાંથી સુગંધ લઈ લે છે, ત્યારે પૃથ્વી વિલય માટે યોગ્ય બને છે; અને જ્યારે સુગંધ તન્માત્રા પાણીમાં મળે છે, ત્યારે પૃથ્વી પાણીરૂપ બની જાય છે.