વાયુપુરાણમ્

ભૃશઞ્ચાનુગ્રહં પ્રાપ્ય હર્ષં ચૈવાપ્યનુત્તમમ્। સમ્ભાવયિત્વા ચાપ્યેનાં વાયુમૂચુર્મહાબલમ્ ।। ૩૯.

એમણે મહાન કૃપા અને અતિશય આનંદ પ્રાપ્ત કર્યો, અને આ કથાનું યોગ્ય રીતે સન્માન કર્યું. પછી તેઓએ મહાબળવાન વાયુને સંબોધન કર્યું.

ઋષય ઊચુઃ।। સમીરણ મહાભાગ હ્યસ્માકં ચ ત્વયા વિભો। ઈશ્વરસ્યોત્તમં પુણ્યમષ્ટમન્ત્વૌપસર્ગિકમ્ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ કહ્યું: 'સમિરણ, ભાગ્યશાળી, તું અને અમારે માટે, ભગવાનની શ્રેષ્ઠ અને પવિત્ર આઠમી શક્તિ, જે અવરોધથી રહિત છે, તેનું વર્ણન કર્યું છે.'

તસ્ય સ્થાનં પ્રમાણઞ્ચ યથાવત્પરિકીર્ત્તિતમ્। યો ગન્ધેન સમૃદ્ધં વૈ પરમં પરમાત્મનઃ ।। ૩૯.

તેનું સ્થાન અને માપ યોગ્ય રીતે સમજાવાયું છે—જે સુગંધથી ભરપૂર છે, તે પરમાત્માનો સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ છે.

મહાદેવસ્ય માહાત્મ્યં દુર્વિજ્ઞેયં સુરૈરપિ । સ્વેન માહાત્મ્યયોગેન સહસ્રસ્યામિતૌજસઃ ।। ૩૯.

મહાદેવનું મહાત્મ્ય તો દેવતાઓ માટે પણ સમજવું મુશ્કેલ છે; પોતાના મહિમા અને અસીમ શક્તિથી, તેઓ અપરિમિત તેજ ધરાવે છે.

યસ્ય ભક્તેષ્વસંમોહો હ્યનુકમ્પાર્થમેવ ચ। બ્રાહ્મલક્ષ્મ્યા સ્વયં જુષ્ઠા યા સાપ્રતિમશાલિની ।। ૩૯.

ભગવાનના ભક્તોને મોહ થતો નથી, કારણ કે તેઓ દયાથી એમનું રક્ષણ કરે છે; તેઓ બ્રાહ્મી લક્ષ્મીથી સ્વયં વિભૂષિત છે, જે અનન્ય અને મહાન છે.

જ્યોત્સ્નયા વ્યાપ્ય ખં ચન્દ્રં વિન્યસ્તા વિશ્વરૂપધૃક્ । વિભૂતિર્ભ્રાજતેઽત્યર્થં દેવદેવસ્ય વેશ્મનિ ।। ૩૯.

ચાંદની જેવી કાંતિથી આખા આકાશ અને ચંદ્રને વ્યાપી, સર્વરૂપ ધારણ કરીને, એ વિભૂતિ દેવદેવના નિવાસસ્થાને અત્યંત તેજથી ઝગમગે છે.

મહાદેવસ્ય તુલ્યાનાં રુદ્રાણાન્તુ મહાત્મનામ્। તત્સર્વં નિખિલેનેદં વક્ત્રાદમૃતનિસ્રવમ્ ।। ૩૯.

મહાદેવ સમાન જે રુદ્રો છે, તેમનું બધું જ જ્ઞાન એમના મુખમાંથી અમૃત જેવું વહે છે.

અપીત્વા ખલુ સર્વસ્ય ભક્ત્યાસ્માભિસ્તુ સુવ્રતાઃ। નાસ્તિ કિઞ્ચિદવિજ્ઞેયમન્યચ્ચૈવાનુગામિનઃ। પ્રશ્નં દેવવર પ્રાણ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ ।। ૩૯.

આ બધું ભક્તિપૂર્વક પાન કરીને, હે સદ્બ્રતધારી, અમને અને અમારા અનુયાયીઓને હવે કશું અજ્ઞાત રહ્યું નથી; હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, હે પ્રાણ, હવે અમારો પ્રશ્ન યોગ્ય રીતે કહો.

સૂત ઉવાચ।। સ ખલૂવાચ ભગવાન્કિં ભૂયો વર્ત્તયામ્યહમ્। કિં મયા ચૈવ વક્તવ્યં તદ્વદિષ્યામિ સુવ્રતાઃ ।। ૩૯.

સૂતે કહ્યું: પછી ભગવાને કહ્યું, 'હવે હું વધુ શું કહું? શું કહેવું જોઈએ? હે સદ્બ્રતધારી, જે યોગ્ય હોય તે હું કહું છું.'

ઋષય ઊચુઃ।। આદિત્યાઃ પારિપાર્શ્વેયાઃ સિંહા વૈ ક્રોધવિક્રમાઃ। વૈશ્વાનરા ભૂતગણા વ્યાઘ્રાશ્ચૈવાનુગામિનઃ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ કહ્યું: આદિત્યોએ બાજુમાં સ્થાન લીધું છે, સિંહો ક્રોધ અને પરાક્રમથી ભરેલા છે, વૈશ્વાનર ભૂતગણ છે અને વાઘો પણ અનુસરે છે.

આભૂતસંપ્લવે ઘોરે સર્વપ્રાણભૃતાં ક્ષયે। કિમવસ્થા ભવન્ત્યેતે તન્નો બ્રૂહિ યથાર્થવત્ ।। ૩૯.

જ્યારે ભયાનક પ્રલયમાં સર્વ જીવધારીઓનો નાશ થાય છે, ત્યારે એ બધાની સ્થિતિ શું થાય છે? એ અમને સાચી રીતે કહો.

એતે યે વૈ ત્વયા પ્રોક્તાઃ સિંહવ્યાઘ્રગણૈઃ સહ। યે ચાન્યે સિદ્ધિસમ્પ્રાપ્તા માતરિશ્વા જગાદ હ ।। ૩૯.

જેને તું કહ્યું, એ સિંહ-વાઘોના સમૂહ અને અન્ય સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરનાર—allને માતરિશ્વાએ વર્ણન કર્યા છે.

ઇદઞ્ચ પરમં તત્ત્વં સમાખ્યાસ્યામિ શ્રૃણ્વતામ્। વિજ્ઞાતેશ્વરસદ્ભાવમવ્યક્તં પ્રભવં તથા ।। ૩૯.

હવે હું શ્રવણ કરતા તમને આ સર્વોચ્ચ તત્વ સમજાવું છું: ભગવાનનું સત્ય સ્વરૂપ, અવ્યક્ત અને તેમનો ઉદ્ભવ.

તત્ર પૂર્વગતાસ્તેષુ કુમારા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ। સનકશ્ચ સનન્દશ્ચ તૃતીયશ્ચ સનાતનઃ ।। ૩૯.

ત્યાં, પૂર્વે આવેલા, બ્રહ્માના પુત્ર કુમારો હતા—સનક, સનંદન અને ત્રીજા સનાતન.

વોઢુશ્ચ કપિલસ્તેષામાસુરિશ્ચ મહાયશાઃ। મુનિઃ પઞ્ચશિખશ્ચૈવ યે ચાન્યેઽપ્યેવમાદયઃ ।। ૩૯.

તેમા કપિલ પણ હતા, પ્રસિદ્ધ આસુરી અને ઋષિ પંચશિખ પણ હતા, અને આવા અન્ય મહાન મુનિઓ પણ હતા.

તતઃ કાલે વ્યતિક્રાન્તે કલ્પાનાં પર્યયે ગતે। મહાભૂતવિનાશાન્તે પ્રલયે પ્રત્યુપસ્થિતે ।। ૩૯.

પછી, સમય પસાર થયો અને કલ્પનો અંત આવ્યો, મહાભૂતોના વિનાશ પછી જ્યારે પ્રલય આવી પહોંચી,

અનેકરુદ્રકોટ્યસ્તુ યાઃ પ્રસન્ના મહેશ્વરી । શબ્દાદીન્વિષયાન્ભોગાન્સત્યસ્યાષ્ટવિધશ્રયાત્ ।। ૩૯.

અનેક કરોડ રુદ્રો અને કૃપાળુ મહેશ્વરી, સત્યના આઠ પ્રકારના આશ્રયથી, ધ્વનિ અને અન્ય વિષયોના આનંદમાં લીન રહે છે.

પ્રવિશ્ય સર્વભૂતાનિ જ્ઞાનયુક્તેન તેજસા। વૈહાયપદમવ્યગ્રં ભૂતાનામનુકમ્પયા ।। ૩૯.

જ્યારે તે જ્ઞાનથી ભરપૂર તેજ સાથે બધા જીવોમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તે નિરાંતે, બધા પ્રાણીઓ પર દયા રાખીને, આકાશીય સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે.

તત્ર યાન્તિ મહાત્માનઃ પરમાણું મહેશ્વરમ્। તરન્તિ સુમહાવર્ત્તાં જન્મમૃત્યૂદકાં નદીમ્ ।। ૩૯.

ત્યાં મહાન આત્માઓ અણુરૂપ મહાદેવને પ્રાપ્ત કરે છે; તેઓ જન્મ અને મૃત્યુના વિશાળ, ભયાનક પ્રવાહને પાર કરી જાય છે.

તતઃ પશ્યન્તિ શર્વાણં પરં બ્રહ્માણમેવ ચ। દેવ્યા વૈ સહિતાઃ સપ્ત યા દેવ્યઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ।। ૩૯.

પછી તેઓ શર્વ અને સર્વોચ્ચ બ્રહ્મને જુએ છે, અને તે સાત દેવીઓ સાથે, જેમનું વર્ણન થયું છે, તેમને પણ જુએ છે.

યત્તત્સહસ્રં સિંહાનામાદિત્યાનાં તથૈવ ચ। વૈશ્વાનરભૂતભવ્યવ્યાઘ્રાશ્ચૈવાનુગામિનઃ ।। ૩૯.

એ જ હજાર સિંહો છે, એ જ રીતે આદિત્યો છે; અગ્નિરૂપ ભૂત, ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય અને તેમને અનુસરતા વાઘો પણ છે.

આવેશ્યાત્મનિ તાન્સર્વાન્સંખ્યાયોપદ્રવાંસ્તથા। લોકાન્ સપ્ત ઇમાન્સર્વ્વાન્મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ ।। ૩૯.

પછી તે બધાને—અનગણિત દુઃખો, સાત લોક અને પાંચ મહાભૂત—પોતામાં સમાવી લે છે.

વિષ્ણુના સહ સંયુક્તં કરોતિ વિકરોતિ ચ। સ રુદ્રો યઃ સામમયસ્તથૈવ ચ યજુર્મયઃ ।। ૩૯.

વિષ્ણુ સાથે જોડાઈને, તે કરે છે અને બદલાવે છે; એ જ રુદ્ર છે, જે સામવેદ અને યજુરવેદથી બનેલો છે.

સ એષ ઓતઃ પ્રોતશ્ચ બહિરન્તશ્ચ નિશ્ચયાત્। એકો હિ ભગવાન્નાથો હ્યનાદિશ્ચાન્તકૃદ્દ્વિજાઃ ।। ૩૯.

એ ભગવાન અંદર અને બહાર સર્વત્ર વ્યાપેલા છે; એ એકમાત્ર સ્વામી, અનાદિ અને અંત આપનાર છે, હે દ્વિજો.

તતસ્તે ઋષયઃ સર્વે દિવાકરસમપ્રભાઃ। સ્વંસ્વમાશ્રમસંવાસમારોપ્યાગ્નિં તથાત્મનિ ।। ૩૯.

પછી બધા ઋષિઓ, સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતા, પોતાના આશ્રમમાં પોતાનો અગ્નિ પોતાના અંદર સ્થાપે છે.

કર્મણા મનસા વાચા વિશુદ્ધેનાન્તરાત્મના । અનન્યમનસો ભૂત્વા પ્રપદ્યન્તે મહેશ્વરમ્ ।। ૩૯.

કર્મ, મન, વાણી અને શુદ્ધ અંતઃકરણથી, એકાગ્ર બનીને, તેઓ મહાદેવને શરણ જાય છે.

વ્રતોપવાસનિરતાઃ સર્વભૂતદયાપરાઃ। યોગં હ્યનુપમન્દિવ્યં પ્રાપ્તં તૈશ્છિન્નસંશયૈઃ ।। ૩૯.

વ્રત અને ઉપવાસમાં તત્પર, સર્વ જીવો પર દયા ધરાવતા, તેઓ અનન્ય, દિવ્ય યોગ પ્રાપ્ત કરે છે, અને તેમના તમામ સંશયો દૂર થઈ જાય છે.

પ્રપદ્ય પરયા ભક્ત્યા જ્ઞાનયુક્તેન ચેતસા। તૈર્લબ્ધં રુદ્રસાલોક્યં શાશ્વતં પદમવ્યયમ્ ।। ૩૯.

પરમ ભક્તિ અને જ્ઞાનથી ભરપૂર મનથી શરણ જઈ, તેઓ રુદ્રનું સાક્ષાત્કાર, એ શાશ્વત અને અવિનાશી સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે.

યઃ પઠેત્તપસા યુક્તો વાયુપ્રોક્તામિમાં સ્તુતિમ્। બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વાપિ વૈશ્યો વા સ્વક્રિયાપરઃ ।। ૩૯.

જે કોઈ વાયુદેવે કહેલી આ સ્તુતિ તપસ્યા સાથે પઢે છે—બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય કે વૈશ્ય, પોતપોતાના કર્મમાં લાગેલા—