વાયુપુરાણમ્

તૈર્લબ્ધં રુદ્રસાલોક્યં શાશ્વતં પદમવ્યયમ્। ભવસ્ય રૂપસાદૃશ્યં નીતાશ્ચૈવ હ્યનુત્તમમ્ ।। ૩૯.

એવા લોકો રુદ્રનું શાશ્વત અને અવિનાશી ધામ પ્રાપ્ત કરે છે અને ભવના સ્વરૂપની સર્વોત્તમ સમાનતા સુધી પહોંચે છે.

વૈશ્વાનરમુખાઃ સર્વે વિશ્વરૂપાઃ કપર્દ્દિનઃ । નીલકણ્ઠાઃ સિતગ્રીવાસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રાસ્ત્રિલોચનાઃ ।। ૩૯.

તેઓ સર્વે અગ્નિસમાન મુખવાળા, સર્વરૂપધારી, જટાવાળા, નીલકંઠ, ધોળા ગળાવાળા, તીક્ષ્ણ દાંતવાળા અને ત્રિનેત્રધારી છે.

અર્દ્ધચન્દ્રકૃતોઽણીષા જટામુકુટધારિણઃ । સર્વે દશભુજા વીરાઃ પદ્માન્તર સુગન્ધિનઃ ।। ૩૯.

તેઓના જટામુકુટ પર અર્ધચંદ્ર શોભે છે, સર્વે દશભુજાવાળા, પરાક્રમી અને હૃદયમાં સુગંધિત કમળ ધારણ કરનાર છે.

તરુણાદિત્યસઙ્કાશાઃ સર્વે તે પીતવાસસઃ । પિનાકપાણયઃ સર્વ્વે શ્વેતગોવૃષવાહનાઃ ।। ૩૯.

તેઓ સર્વે ઉગતા સૂર્ય જેવાં તેજસ્વી, પીળાં વસ્ત્રો પહેરેલા, પિનાક ધારી અને ધોળા વાછરડાં પર સવાર છે.

શ્રિયાન્વિતાઃ કુણ્ડલિનો મુક્તાહારવિભૂષિતાઃ। તેજસોઽભ્યધિકા દેવૈઃ સર્વજ્ઞાઃ સર્વદર્શિનઃ ।। ૩૯.

તેઓ સૌભાગ્યશાળી, કુંડલધારી, મુક્તાહારથી શોભાયમાન, દેવોથી વધુ તેજસ્વી, સર્વજ્ઞ અને સર્વદ્રષ્ટા છે.

વિભજ્ય બહુધાત્માનં જરામૃત્યુવિવર્જિતાઃ। ક્રીડન્તે વિવિધૈર્ભાવૈર્ભોગાન્ પ્રાપ્ય સુદુર્લભાન્ ।। ૩૯.

તેઓ પોતાને અનેક રૂપે વિભાજિત કરે છે, વૃદ્ધતા અને મૃત્યુથી પર છે, વિવિધ રીતે વિહાર કરે છે અને દુર્લભ ભોગોનો આનંદ માણે છે.

સ્વચ્છન્દગતયઃ સિદ્ધાઃ સિદ્ધૈશ્ચાન્યૌર્વિબોધિતાઃ। એકાદશાનાં રુદ્રાણાં કોટ્યોઽનેકમહાત્મનામ્ ।। ૩૯.

આ સિદ્ધો પોતાની ઇચ્છાથી વિહરે છે, અન્ય સિદ્ધો દ્વારા જાગૃત છે અને અગિયાર રુદ્રોમાં અનંત મહાન આત્માઓની કરોડો સંખ્યા છે.

એભિઃ સહ મહાત્મા હિ દેવદેવો મહેશ્વરઃ। ભક્તાનુકમ્પી ભગવાન્મોદતે પાર્વતીપ્રિયઃ ।। ૩૯.

આ મહાન આત્માઓ સાથે દેવોના દેવ, મહાદેવ, ભક્તો પર દયાળુ અને પાર્વતીપ્રિય, આનંદ પામે છે.

નાહન્તેષાન્તુ રુદ્રાણાં ભવસ્ય ચ મહાત્મનઃ। નાનાત્વમનુપશ્યામિ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ વઃ ।। ૩૯.

મારે આ રુદ્રોમાં કે મહાન આત્માવાળા ભવમાં કોઈ ભેદ દેખાતો નથી; આ સાચું છે, જે હું તમને કહું છું.

માતરિશ્વાઽબ્રવીત્પુણ્યામિત્યેતામીશ્વરોઽપ્યુત। અથ તે ઋષયઃ સર્વે દિવાકરસમપ્રભાઃ। શ્રુત્વેમાં પરમાં પુણ્યાં કથાં ત્રૈયમ્બકીં તતઃ ।। ૩૯.

માતરિશ્વાને કહ્યું, 'આ કથા પવિત્ર છે,' અને ભગવાને પણ એ જ વાત કહી. પછી, સૌ ઋષિઓ, જેઓ સૂર્ય જેટલા તેજસ્વી હતા, તેમણે ત્રયંબકની આ ઉત્તમ અને પવિત્ર વાર્તા સાંભળી.

ભૃશઞ્ચાનુગ્રહં પ્રાપ્ય હર્ષં ચૈવાપ્યનુત્તમમ્। સમ્ભાવયિત્વા ચાપ્યેનાં વાયુમૂચુર્મહાબલમ્ ।। ૩૯.

એમણે મહાન કૃપા અને અતિશય આનંદ પ્રાપ્ત કર્યો, અને આ કથાનું યોગ્ય રીતે સન્માન કર્યું. પછી તેઓએ મહાબળવાન વાયુને સંબોધન કર્યું.

ઋષય ઊચુઃ।। સમીરણ મહાભાગ હ્યસ્માકં ચ ત્વયા વિભો। ઈશ્વરસ્યોત્તમં પુણ્યમષ્ટમન્ત્વૌપસર્ગિકમ્ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ કહ્યું: 'સમિરણ, ભાગ્યશાળી, તું અને અમારે માટે, ભગવાનની શ્રેષ્ઠ અને પવિત્ર આઠમી શક્તિ, જે અવરોધથી રહિત છે, તેનું વર્ણન કર્યું છે.'

તસ્ય સ્થાનં પ્રમાણઞ્ચ યથાવત્પરિકીર્ત્તિતમ્। યો ગન્ધેન સમૃદ્ધં વૈ પરમં પરમાત્મનઃ ।। ૩૯.

તેનું સ્થાન અને માપ યોગ્ય રીતે સમજાવાયું છે—જે સુગંધથી ભરપૂર છે, તે પરમાત્માનો સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ છે.

મહાદેવસ્ય માહાત્મ્યં દુર્વિજ્ઞેયં સુરૈરપિ । સ્વેન માહાત્મ્યયોગેન સહસ્રસ્યામિતૌજસઃ ।। ૩૯.

મહાદેવનું મહાત્મ્ય તો દેવતાઓ માટે પણ સમજવું મુશ્કેલ છે; પોતાના મહિમા અને અસીમ શક્તિથી, તેઓ અપરિમિત તેજ ધરાવે છે.

યસ્ય ભક્તેષ્વસંમોહો હ્યનુકમ્પાર્થમેવ ચ। બ્રાહ્મલક્ષ્મ્યા સ્વયં જુષ્ઠા યા સાપ્રતિમશાલિની ।। ૩૯.

ભગવાનના ભક્તોને મોહ થતો નથી, કારણ કે તેઓ દયાથી એમનું રક્ષણ કરે છે; તેઓ બ્રાહ્મી લક્ષ્મીથી સ્વયં વિભૂષિત છે, જે અનન્ય અને મહાન છે.

જ્યોત્સ્નયા વ્યાપ્ય ખં ચન્દ્રં વિન્યસ્તા વિશ્વરૂપધૃક્ । વિભૂતિર્ભ્રાજતેઽત્યર્થં દેવદેવસ્ય વેશ્મનિ ।। ૩૯.

ચાંદની જેવી કાંતિથી આખા આકાશ અને ચંદ્રને વ્યાપી, સર્વરૂપ ધારણ કરીને, એ વિભૂતિ દેવદેવના નિવાસસ્થાને અત્યંત તેજથી ઝગમગે છે.

મહાદેવસ્ય તુલ્યાનાં રુદ્રાણાન્તુ મહાત્મનામ્। તત્સર્વં નિખિલેનેદં વક્ત્રાદમૃતનિસ્રવમ્ ।। ૩૯.

મહાદેવ સમાન જે રુદ્રો છે, તેમનું બધું જ જ્ઞાન એમના મુખમાંથી અમૃત જેવું વહે છે.

અપીત્વા ખલુ સર્વસ્ય ભક્ત્યાસ્માભિસ્તુ સુવ્રતાઃ। નાસ્તિ કિઞ્ચિદવિજ્ઞેયમન્યચ્ચૈવાનુગામિનઃ। પ્રશ્નં દેવવર પ્રાણ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ ।। ૩૯.

આ બધું ભક્તિપૂર્વક પાન કરીને, હે સદ્બ્રતધારી, અમને અને અમારા અનુયાયીઓને હવે કશું અજ્ઞાત રહ્યું નથી; હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, હે પ્રાણ, હવે અમારો પ્રશ્ન યોગ્ય રીતે કહો.

સૂત ઉવાચ।। સ ખલૂવાચ ભગવાન્કિં ભૂયો વર્ત્તયામ્યહમ્। કિં મયા ચૈવ વક્તવ્યં તદ્વદિષ્યામિ સુવ્રતાઃ ।। ૩૯.

સૂતે કહ્યું: પછી ભગવાને કહ્યું, 'હવે હું વધુ શું કહું? શું કહેવું જોઈએ? હે સદ્બ્રતધારી, જે યોગ્ય હોય તે હું કહું છું.'

ઋષય ઊચુઃ।। આદિત્યાઃ પારિપાર્શ્વેયાઃ સિંહા વૈ ક્રોધવિક્રમાઃ। વૈશ્વાનરા ભૂતગણા વ્યાઘ્રાશ્ચૈવાનુગામિનઃ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ કહ્યું: આદિત્યોએ બાજુમાં સ્થાન લીધું છે, સિંહો ક્રોધ અને પરાક્રમથી ભરેલા છે, વૈશ્વાનર ભૂતગણ છે અને વાઘો પણ અનુસરે છે.

આભૂતસંપ્લવે ઘોરે સર્વપ્રાણભૃતાં ક્ષયે। કિમવસ્થા ભવન્ત્યેતે તન્નો બ્રૂહિ યથાર્થવત્ ।। ૩૯.

જ્યારે ભયાનક પ્રલયમાં સર્વ જીવધારીઓનો નાશ થાય છે, ત્યારે એ બધાની સ્થિતિ શું થાય છે? એ અમને સાચી રીતે કહો.

એતે યે વૈ ત્વયા પ્રોક્તાઃ સિંહવ્યાઘ્રગણૈઃ સહ। યે ચાન્યે સિદ્ધિસમ્પ્રાપ્તા માતરિશ્વા જગાદ હ ।। ૩૯.

જેને તું કહ્યું, એ સિંહ-વાઘોના સમૂહ અને અન્ય સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરનાર—allને માતરિશ્વાએ વર્ણન કર્યા છે.

ઇદઞ્ચ પરમં તત્ત્વં સમાખ્યાસ્યામિ શ્રૃણ્વતામ્। વિજ્ઞાતેશ્વરસદ્ભાવમવ્યક્તં પ્રભવં તથા ।। ૩૯.

હવે હું શ્રવણ કરતા તમને આ સર્વોચ્ચ તત્વ સમજાવું છું: ભગવાનનું સત્ય સ્વરૂપ, અવ્યક્ત અને તેમનો ઉદ્ભવ.

તત્ર પૂર્વગતાસ્તેષુ કુમારા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ। સનકશ્ચ સનન્દશ્ચ તૃતીયશ્ચ સનાતનઃ ।। ૩૯.

ત્યાં, પૂર્વે આવેલા, બ્રહ્માના પુત્ર કુમારો હતા—સનક, સનંદન અને ત્રીજા સનાતન.

વોઢુશ્ચ કપિલસ્તેષામાસુરિશ્ચ મહાયશાઃ। મુનિઃ પઞ્ચશિખશ્ચૈવ યે ચાન્યેઽપ્યેવમાદયઃ ।। ૩૯.

તેમા કપિલ પણ હતા, પ્રસિદ્ધ આસુરી અને ઋષિ પંચશિખ પણ હતા, અને આવા અન્ય મહાન મુનિઓ પણ હતા.

તતઃ કાલે વ્યતિક્રાન્તે કલ્પાનાં પર્યયે ગતે। મહાભૂતવિનાશાન્તે પ્રલયે પ્રત્યુપસ્થિતે ।। ૩૯.

પછી, સમય પસાર થયો અને કલ્પનો અંત આવ્યો, મહાભૂતોના વિનાશ પછી જ્યારે પ્રલય આવી પહોંચી,

અનેકરુદ્રકોટ્યસ્તુ યાઃ પ્રસન્ના મહેશ્વરી । શબ્દાદીન્વિષયાન્ભોગાન્સત્યસ્યાષ્ટવિધશ્રયાત્ ।। ૩૯.

અનેક કરોડ રુદ્રો અને કૃપાળુ મહેશ્વરી, સત્યના આઠ પ્રકારના આશ્રયથી, ધ્વનિ અને અન્ય વિષયોના આનંદમાં લીન રહે છે.

પ્રવિશ્ય સર્વભૂતાનિ જ્ઞાનયુક્તેન તેજસા। વૈહાયપદમવ્યગ્રં ભૂતાનામનુકમ્પયા ।। ૩૯.

જ્યારે તે જ્ઞાનથી ભરપૂર તેજ સાથે બધા જીવોમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તે નિરાંતે, બધા પ્રાણીઓ પર દયા રાખીને, આકાશીય સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે.

તત્ર યાન્તિ મહાત્માનઃ પરમાણું મહેશ્વરમ્। તરન્તિ સુમહાવર્ત્તાં જન્મમૃત્યૂદકાં નદીમ્ ।। ૩૯.

ત્યાં મહાન આત્માઓ અણુરૂપ મહાદેવને પ્રાપ્ત કરે છે; તેઓ જન્મ અને મૃત્યુના વિશાળ, ભયાનક પ્રવાહને પાર કરી જાય છે.