વાયુપુરાણમ્

ઇષ્ટૈઃ શબ્દાદિભિર્ભાગૈર્યે ભવસ્યાનુસારિણઃ । પ્રાસાદવર પુષ્પેષુ તેષુ મોદન્તિ સુવ્રતાઃ ।। ૩૯.

જે ભવના અનુયાયી છે, તેઓ એ ઉત્તમ મહેલો અને સુગંધિત પુષ્પોમાં, ઇચ્છિત ધ્વનિ અને અન્ય આનંદમાં, આનંદથી વિહરે છે, હે સુવ્રત.

બ્રહ્મઘોષૈરવિરતાઃ કથાશ્ચ વિવિધાઃ શુભાઃ । ગીતવાદિત્રઘોષાશ્ચ સંસ્તવાશ્ચ સમન્તતઃ ।। ૩૯.

ત્યાં સતત બ્રહ્મના પવિત્ર ગીતો, અનેક શુભ કથાઓ, સંગીત અને વાદ્યના સુમધુર ધ્વનિ, તથા સર્વત્ર સ્તુતિના ગાન ગૂંજતા રહે છે.

સંહતાશ્ચૈવમતુલા નાનાશ્રયકૃતાસ્તથા। એવમાદીનિ વર્ત્તન્તે તેષાં પ્રાસાદમૂર્દ્ધનિ ।। ૩૯.

એમ કરીને અનેક પ્રકારના અનન્ય અને અદ્વિતીય સભાસમૂહો, વિવિધ સ્થળોથી ભેગા થયેલા, તેમના મહેલના શિખરે સતત યોજાતા રહે છે.

સહસ્રપાદઃ પ્રાસાદસ્તપનીયમયઃ શુભઃ। અનૌપમ્યૈર્વરૈ રત્નૈઃ સર્વતઃ પરિભૂષિતઃ ।। ૩૯.

એ મહેલ હજાર સ્તંભોવાળો, ચમકતો અને શુદ્ધ સોનાથી બનેલો છે, અને સર્વત્ર અનન્ય અને અમૂલ્ય રત્નોથી શોભાયમાન છે.

સ્ફટિકૈશ્ચન્દ્રસઙ્કાશૈર્વૈઢૂર્યમણિસમ્પ્રભૈઃ। બાલસૂર્યમયૈશ્ચાપિ સૌવર્ણૈશ્ચાગ્નિસમ્પ્રભૈઃ ।। ૩૯.

તે મહેલ ચાંદની જેવાં ઝળહળતા સ્ફટિકો, તેજસ્વી વૈડૂર્યમણિઓ, નવસૂર્ય જેવાં સોનાના આભૂષણો અને અગ્નિ સમાન તેજવાળા સોનાથી શણગારો છે.

ચુક્રુશુઋષયઃ શ્રુત્વા નૈમિષેયાસ્તપસ્વિનઃ। આપન્નસંશયાશ્ચેમં વાક્યમૂચુઃ સમીરણમ્ ।। ૩૯.

આ સાંભળીને નૈમિષારણ્યના તપસ્વી ઋષિઓના મનમાં સંશય જાગ્યો અને તેમણે પવનદેવને આ રીતે પ્રશ્ન કર્યો.

ઋષય ઊચુઃ।। કે તુ તત્ર મહાત્માનો યે ભવસ્યાનુસારિણઃ। અનુગ્રાહ્યતમાઃ સમ્યક્ પ્રમોદન્તે પુરોત્તમે। ઋષીણાં વચનં શ્રુત્વા વાયુર્વાક્યમથાબ્રવીત્ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ પૂછ્યું: ત્યાં એવા મહાન આત્માઓ કોણ છે, જે ભવના અનુયાયી છે, સર્વોત્તમ કૃપાના પાત્ર છે અને શ્રેષ્ઠ નગરીમાં આનંદ પામે છે? ઋષિઓના આ શબ્દો સાંભળીને પવનદેવ બોલ્યા.

વાયુરુવાચ।। શ્રૂયતાં દેવદેવસ્ય ભક્તિર્યૈરનુકલ્પિતા। હ્રીમન્તઃ સૂર્જિતા દાન્તાઃ શૌર્યયુક્તા હ્યલોલુપાઃ ।। ૩૯.

પવનદેવ બોલ્યા: સાંભળો, જેઓએ દેવોના દેવ પર ભક્તિ સ્થાપી છે, જે લજ્જાશીલ, ઇન્દ્રિયજિત, શાંત, પરાક્રમી અને લોભરહિત છે.

મધ્યાહારાશ્ચ માત્રાશ્ચ હ્યાત્મારામા જિતેન્દ્રિયાઃ। જિતદ્વન્દ્વા મહોત્સાહાઃ સૌમ્યા વિગતમત્સરાઃ ।। ૩૯.

તેઓ મર્યાદિત ભોજન કરે છે, મળતી વસ્તુમાં સંતોષ પામે છે, આત્મામાં આનંદ પામે છે, ઇન્દ્રિયોને જીતેલા છે, દ્વંદ્વથી ઉપર છે, મહાન ઉત્સાહી છે, સૌમ્ય અને ઈર્ષ્યારહિત છે.

ભાવસ્થાઃ સર્વ્વભૂતાનામવ્યાપારા અનાકુલાઃ। કર્મણા મનસા વાચા વિશુદ્ધેનાન્તરાત્મના। અનન્યમનસો ભૂત્વા પ્રપન્ના યે મહેશ્વરમ્ ।। ૩૯.

તેઓ સર્વ જીવના કલ્યાણમાં સ્થિર છે, કાર્યરહિત અને નિર્વિકાર છે, શુદ્ધ મન, વાણી અને કર્મથી, એકાગ્ર મનથી અને પવિત્ર અંતઃકરણથી મહાદેવને શરણ ગયા છે.

તૈર્લબ્ધં રુદ્રસાલોક્યં શાશ્વતં પદમવ્યયમ્। ભવસ્ય રૂપસાદૃશ્યં નીતાશ્ચૈવ હ્યનુત્તમમ્ ।। ૩૯.

એવા લોકો રુદ્રનું શાશ્વત અને અવિનાશી ધામ પ્રાપ્ત કરે છે અને ભવના સ્વરૂપની સર્વોત્તમ સમાનતા સુધી પહોંચે છે.

વૈશ્વાનરમુખાઃ સર્વે વિશ્વરૂપાઃ કપર્દ્દિનઃ । નીલકણ્ઠાઃ સિતગ્રીવાસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રાસ્ત્રિલોચનાઃ ।। ૩૯.

તેઓ સર્વે અગ્નિસમાન મુખવાળા, સર્વરૂપધારી, જટાવાળા, નીલકંઠ, ધોળા ગળાવાળા, તીક્ષ્ણ દાંતવાળા અને ત્રિનેત્રધારી છે.

અર્દ્ધચન્દ્રકૃતોઽણીષા જટામુકુટધારિણઃ । સર્વે દશભુજા વીરાઃ પદ્માન્તર સુગન્ધિનઃ ।। ૩૯.

તેઓના જટામુકુટ પર અર્ધચંદ્ર શોભે છે, સર્વે દશભુજાવાળા, પરાક્રમી અને હૃદયમાં સુગંધિત કમળ ધારણ કરનાર છે.

તરુણાદિત્યસઙ્કાશાઃ સર્વે તે પીતવાસસઃ । પિનાકપાણયઃ સર્વ્વે શ્વેતગોવૃષવાહનાઃ ।। ૩૯.

તેઓ સર્વે ઉગતા સૂર્ય જેવાં તેજસ્વી, પીળાં વસ્ત્રો પહેરેલા, પિનાક ધારી અને ધોળા વાછરડાં પર સવાર છે.

શ્રિયાન્વિતાઃ કુણ્ડલિનો મુક્તાહારવિભૂષિતાઃ। તેજસોઽભ્યધિકા દેવૈઃ સર્વજ્ઞાઃ સર્વદર્શિનઃ ।। ૩૯.

તેઓ સૌભાગ્યશાળી, કુંડલધારી, મુક્તાહારથી શોભાયમાન, દેવોથી વધુ તેજસ્વી, સર્વજ્ઞ અને સર્વદ્રષ્ટા છે.

વિભજ્ય બહુધાત્માનં જરામૃત્યુવિવર્જિતાઃ। ક્રીડન્તે વિવિધૈર્ભાવૈર્ભોગાન્ પ્રાપ્ય સુદુર્લભાન્ ।। ૩૯.

તેઓ પોતાને અનેક રૂપે વિભાજિત કરે છે, વૃદ્ધતા અને મૃત્યુથી પર છે, વિવિધ રીતે વિહાર કરે છે અને દુર્લભ ભોગોનો આનંદ માણે છે.

સ્વચ્છન્દગતયઃ સિદ્ધાઃ સિદ્ધૈશ્ચાન્યૌર્વિબોધિતાઃ। એકાદશાનાં રુદ્રાણાં કોટ્યોઽનેકમહાત્મનામ્ ।। ૩૯.

આ સિદ્ધો પોતાની ઇચ્છાથી વિહરે છે, અન્ય સિદ્ધો દ્વારા જાગૃત છે અને અગિયાર રુદ્રોમાં અનંત મહાન આત્માઓની કરોડો સંખ્યા છે.

એભિઃ સહ મહાત્મા હિ દેવદેવો મહેશ્વરઃ। ભક્તાનુકમ્પી ભગવાન્મોદતે પાર્વતીપ્રિયઃ ।। ૩૯.

આ મહાન આત્માઓ સાથે દેવોના દેવ, મહાદેવ, ભક્તો પર દયાળુ અને પાર્વતીપ્રિય, આનંદ પામે છે.

નાહન્તેષાન્તુ રુદ્રાણાં ભવસ્ય ચ મહાત્મનઃ। નાનાત્વમનુપશ્યામિ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ વઃ ।। ૩૯.

મારે આ રુદ્રોમાં કે મહાન આત્માવાળા ભવમાં કોઈ ભેદ દેખાતો નથી; આ સાચું છે, જે હું તમને કહું છું.

માતરિશ્વાઽબ્રવીત્પુણ્યામિત્યેતામીશ્વરોઽપ્યુત। અથ તે ઋષયઃ સર્વે દિવાકરસમપ્રભાઃ। શ્રુત્વેમાં પરમાં પુણ્યાં કથાં ત્રૈયમ્બકીં તતઃ ।। ૩૯.

માતરિશ્વાને કહ્યું, 'આ કથા પવિત્ર છે,' અને ભગવાને પણ એ જ વાત કહી. પછી, સૌ ઋષિઓ, જેઓ સૂર્ય જેટલા તેજસ્વી હતા, તેમણે ત્રયંબકની આ ઉત્તમ અને પવિત્ર વાર્તા સાંભળી.

ભૃશઞ્ચાનુગ્રહં પ્રાપ્ય હર્ષં ચૈવાપ્યનુત્તમમ્। સમ્ભાવયિત્વા ચાપ્યેનાં વાયુમૂચુર્મહાબલમ્ ।। ૩૯.

એમણે મહાન કૃપા અને અતિશય આનંદ પ્રાપ્ત કર્યો, અને આ કથાનું યોગ્ય રીતે સન્માન કર્યું. પછી તેઓએ મહાબળવાન વાયુને સંબોધન કર્યું.

ઋષય ઊચુઃ।। સમીરણ મહાભાગ હ્યસ્માકં ચ ત્વયા વિભો। ઈશ્વરસ્યોત્તમં પુણ્યમષ્ટમન્ત્વૌપસર્ગિકમ્ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ કહ્યું: 'સમિરણ, ભાગ્યશાળી, તું અને અમારે માટે, ભગવાનની શ્રેષ્ઠ અને પવિત્ર આઠમી શક્તિ, જે અવરોધથી રહિત છે, તેનું વર્ણન કર્યું છે.'

તસ્ય સ્થાનં પ્રમાણઞ્ચ યથાવત્પરિકીર્ત્તિતમ્। યો ગન્ધેન સમૃદ્ધં વૈ પરમં પરમાત્મનઃ ।। ૩૯.

તેનું સ્થાન અને માપ યોગ્ય રીતે સમજાવાયું છે—જે સુગંધથી ભરપૂર છે, તે પરમાત્માનો સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ છે.

મહાદેવસ્ય માહાત્મ્યં દુર્વિજ્ઞેયં સુરૈરપિ । સ્વેન માહાત્મ્યયોગેન સહસ્રસ્યામિતૌજસઃ ।। ૩૯.

મહાદેવનું મહાત્મ્ય તો દેવતાઓ માટે પણ સમજવું મુશ્કેલ છે; પોતાના મહિમા અને અસીમ શક્તિથી, તેઓ અપરિમિત તેજ ધરાવે છે.

યસ્ય ભક્તેષ્વસંમોહો હ્યનુકમ્પાર્થમેવ ચ। બ્રાહ્મલક્ષ્મ્યા સ્વયં જુષ્ઠા યા સાપ્રતિમશાલિની ।। ૩૯.

ભગવાનના ભક્તોને મોહ થતો નથી, કારણ કે તેઓ દયાથી એમનું રક્ષણ કરે છે; તેઓ બ્રાહ્મી લક્ષ્મીથી સ્વયં વિભૂષિત છે, જે અનન્ય અને મહાન છે.

જ્યોત્સ્નયા વ્યાપ્ય ખં ચન્દ્રં વિન્યસ્તા વિશ્વરૂપધૃક્ । વિભૂતિર્ભ્રાજતેઽત્યર્થં દેવદેવસ્ય વેશ્મનિ ।। ૩૯.

ચાંદની જેવી કાંતિથી આખા આકાશ અને ચંદ્રને વ્યાપી, સર્વરૂપ ધારણ કરીને, એ વિભૂતિ દેવદેવના નિવાસસ્થાને અત્યંત તેજથી ઝગમગે છે.

મહાદેવસ્ય તુલ્યાનાં રુદ્રાણાન્તુ મહાત્મનામ્। તત્સર્વં નિખિલેનેદં વક્ત્રાદમૃતનિસ્રવમ્ ।। ૩૯.

મહાદેવ સમાન જે રુદ્રો છે, તેમનું બધું જ જ્ઞાન એમના મુખમાંથી અમૃત જેવું વહે છે.

અપીત્વા ખલુ સર્વસ્ય ભક્ત્યાસ્માભિસ્તુ સુવ્રતાઃ। નાસ્તિ કિઞ્ચિદવિજ્ઞેયમન્યચ્ચૈવાનુગામિનઃ। પ્રશ્નં દેવવર પ્રાણ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ ।। ૩૯.

આ બધું ભક્તિપૂર્વક પાન કરીને, હે સદ્બ્રતધારી, અમને અને અમારા અનુયાયીઓને હવે કશું અજ્ઞાત રહ્યું નથી; હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, હે પ્રાણ, હવે અમારો પ્રશ્ન યોગ્ય રીતે કહો.

સૂત ઉવાચ।। સ ખલૂવાચ ભગવાન્કિં ભૂયો વર્ત્તયામ્યહમ્। કિં મયા ચૈવ વક્તવ્યં તદ્વદિષ્યામિ સુવ્રતાઃ ।। ૩૯.

સૂતે કહ્યું: પછી ભગવાને કહ્યું, 'હવે હું વધુ શું કહું? શું કહેવું જોઈએ? હે સદ્બ્રતધારી, જે યોગ્ય હોય તે હું કહું છું.'