વાયુપુરાણમ્

પ્રભાસસ્ય તુ યા ભાર્યા વસૂનામષ્ટમસ્ય હ। વિશ્વકર્મા સુતસ્તસ્યા જાતઃ શિલ્પિપ્રજાપતિઃ ।। ૫.

પ્રભાસ, જે વસુઓમાં આઠમા છે, તેમની પત્નીથી વિશ્વકર્મા જન્મ્યા, જે દેવશિલ્પી અને શિલ્પીઓના પિતા છે.

સ કર્ત્તા સર્વશિલ્પાનાં ત્રિદશાનાઞ્ચ વર્દ્ધકિઃ। ભૂષણાનાઞ્ચ સર્વેષાં કર્ત્તા કારયિતા ચ સઃ ।। ૫.

તે સર્વે શિલ્પોનો સર્જક અને દેવતાઓ માટેના માળખા બનાવનાર છે. તે બધા આભૂષણો બનાવે છે અને બનાવડાવે છે.

સર્વેષાઞ્ચ વિમાનાનિ દૈવતાનાં કરોતિ સઃ। માનુષાશ્ચોપજીવન્તિ યસ્ય શિલ્પાનિ શિલ્પિનઃ ।। ૫.

તે દેવતાઓના બધા વિમાન બનાવે છે; અને માનવ શિલ્પીઓ તેના શિલ્પોથી પોતાનું જીવન ચલાવે છે.

વિશ્વેદેવાસ્તુ વિશ્વાયા જજ્ઞિરે દશ વિશ્રુતાઃ। ક્રતુર્દક્ષઃ શ્રવઃ સત્યઃ કાલઃ કામો ધુનિસ્તથા ।। ૫.

વિશ્વદેવો, દસ પ્રસિદ્ધ દેવતાઓ, વિશ્વામાંથી જન્મ્યા: ક્રતુ, દક્ષ, શ્રવ, સત્ય, કાળ, કામ, ધુનિ,

કુરુવાન્ પ્રભવાંશ્ચૈવ રોચમાનશ્ચ તે દશ। ધર્મપુત્રાઃ સ્મૃતા હ્યેતે વિશ્વાયાં જજ્ઞિરે શુભાઃ ।। ૫.

કુરુવાન, પ્રભવાન અને રોચમાન—આ દસેય ધર્મના પુત્રો તરીકે ઓળખાય છે અને શુભ વિશ્વામાંથી જન્મ્યા છે.

મરુત્વત્યાં મરુત્વન્તો ભાનવો ભાનુજાઃ સ્મૃતાઃ । મુહૂર્ત્તાશ્ચ મુહૂર્ત્તાયાં ઘોષં લમ્બા વ્યજાયત ।। ૫.

મરુત્વતીમાંથી મરુત્વંતો જન્મ્યા, જેમને ભાનવ કહે છે અને તેઓ ભાનુના પુત્રો છે. મુહૂર્તામાંથી મુહૂર્તો અને લંબામાંથી ઘોષ જન્મ્યા.

સઙ્કલ્પાયાન્તુ સંજજ્ઞે વિદ્વાન્ સઙ્કલ્પ એવ ચ। નાગવીથ્યસ્તુ જામ્યાઞ્ચ પથત્રયસમાશ્રિતાઃ ।। ૫.

સંકલ્પામાંથી વિદ્વાન સંકલ્પ જન્મ્યો. નાગવીથીની જમ્યામાંથી ત્રણ માર્ગે ચાલનારા લોકો જન્મ્યા.

પૃથિવીવિષયં સર્વમરુન્ધત્યાં વ્યજાયત। એષ સર્ગઃ સમાખ્યાતો વિદ્વાન્ ધર્મસ્ય શાશ્વતઃ ।। ૫.

પૃથ્વી સાથે જોડાયેલી બધી વસ્તુઓ અરુંધતીમાંથી જન્મી છે. હે વિદ્વાન, આ સર્જન ધર્મનો શાશ્વત ક્રમ ગણાય છે.

મુહૂર્ત્તાશ્ચૈવ તિથ્યશ્ચ પતિભિઃ સહ સુવ્રતાઃ। નામતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ બ્રુવતો મે નિબોધત ।। ૫.

હવે હું મુહૂર્તો અને તિથિઓ તથા તેમના અધિપતિ દેવતાઓના નામ કહું છું, હે સુવ્રત, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

અહોરાત્રવિભાગશ્ચ નક્ષત્રાણિ સમાસતઃ। મુહૂર્ત્તાઃ સર્વનક્ષત્રા અહોરાત્રવિદસ્તથા ।। ૫.

દિવસ અને રાત્રિના વિભાગો તથા નક્ષત્રોનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન, બધા મુહૂર્તો અને દિવસ-રાત્રિના જ્ઞાનીઓનું પણ ઉલ્લેખ થાય છે.

અહોરાત્રકલાનાન્તુ ષટ્‌શતીત્યધિકા સ્મૃતા। રવેર્ગતિવિશેષેણ સર્વેષુ ઋતુમિચ્છતઃ ।। ૫.

દિવસ અને રાત્રિના વિભાગો છસો કરતાં વધુ ગણાય છે; જે બધા ઋતુઓ જાણવા ઇચ્છે છે, તેને સૂર્યના વિશેષ ગતિ અનુસાર આ વિભાગો સમજવા.

તતો વેદવિદશ્ચૈતાં તિથિમિચ્છન્તિ પર્વસુ। અવિશેષેષુ કાલેષુ યોજ્યઃ સ પિતૃદાનતઃ ।। ૫.

માટે, જે વેદ જાણે છે તેઓ પર્વદિને આ તિથિ ઇચ્છે છે; જ્યારે સમયમાં વિશેષ ભેદ ન હોય ત્યારે તે પિતૃઓને દાન માટે જોડાય છે.

રૌદ્રઃ સાર્વસ્તથા મૈત્રઃ પિણ્ડ્યવાસવ એવ ચ। આપ્યોઽથ વૈશ્વદેવશ્ચ બ્રાહ્મો મધ્યાહ્નસંશ્રિતઃ ।। ૫.

રૌદ્ર, સર્વ, મૈત્ર, પિંડ્યવાસવ, આપ્ય, વૈશ્વદેવ, બ્રાહ્મ અને મધ્યાહ્ન સાથે સંકળાયેલો—આ બધા મુહૂર્તોના નામ છે.

પ્રાજાપત્યસ્તથા ઐન્દ્રસ્તથેન્દ્રો નિઋતિસ્તથા। વારુણશ્ચ તથાર્યમ્ણો ભાગાશ્ચાપિ દિનાશ્રિતાઃ ।। ૫.

પ્રજાપત્ય, ઐન્દ્ર, ઇન્દ્ર, નિૃતિ, વારુણ અને આર્યમણના ભાગ પણ દિવસે જોડાયેલા ગણાય છે.

એતે દિનમુહૂર્ત્તાશ્ચ દિવાકરવિનિર્મિતાઃ। શઙ્કુચ્છાયાનિશેષેણ વોદેતવ્યાઃ પ્રમાણતઃ ।। ૫.

આ બધા દિવસના મુહૂર્તો સૂર્યથી સર્જાયેલા છે; શંકુછાયાના માપથી યોગ્ય રીતે જાણી શકાય છે.

અજાસ્તથાહિર્બુધ્ન્યશ્ચ પૂષા હિ યમદેવતાઃ। આગ્નેયશ્ચાપિ વિજ્ઞેયઃ પ્રાજાપત્યસ્તથૈવ ચ ।। ૫.

અજા, અહિબુધ્ન્ય, પૂષા, યમ, અગ્નેય અને પ્રજાપત્ય—આ દેવતાઓ પણ જાણી લેવા યોગ્ય છે.

બ્રહ્મસૌમ્યસ્તથાદિત્યો બાર્હસ્પત્યોઽથ વૈષ્ણવઃ। સાવિત્રોઽથ તથા ત્વાષ્ટ્રો વાયવ્યશ્ચેતિ સંગ્રહઃ ।। ૫.

બ્રહ્મસૌમ્ય, આદિત્ય, બાર્હસ્પત્ય, વૈષ્ણવ, સાવિત્ર, ત્વષ્ટ્ર અને વાયવ્ય—આ મુહૂર્તોના દેવતાઓનો સમૂહ છે.

એકરાત્રિમુહૂર્ત્તાઃ સ્યુઃ ક્રમોક્તા દશ પઞ્ચ ચ। ઇન્દોર્ગત્યુદયા જ્ઞેયા નાલિકાઃ પાદિકાસ્તથા। કાલાવસ્થાસ્વિગાસ્ત્વેતે મુહૂર્તા દેવતાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫.

એક રાત્રિમાં ક્રમશઃ પંદર મુહૂર્તો ગણાય છે; ચંદ્રની ગતિ અને ઉદયથી નાળિકા અને પાદિકા જાણી શકાય છે; આ સમય વિભાગોમાં આ મુહૂર્તોના દેવતાઓ ગણાય છે.

સર્વગ્રહાણાં ત્રીણ્યેવ સ્થાનાનિ વિહિતાનિ ચ। દક્ષિણોત્તરમધ્યાનિ તાનિ વિદ્યાદ્યથાક્રમમ્ ।। ૫.

બધા ગ્રહો માટે ત્રણ સ્થાન નક્કી કરાયા છે: દક્ષિણ, ઉત્તર અને મધ્ય—આ ક્રમ પ્રમાણે જાણી લેવા.

સ્થાનં જારદ્ગવં મધ્યે તથૈરાવતમુત્તરમ્। વૈશ્વાનરં દક્ષિણતો નિર્દ્દિષ્ટમિહ તત્ત્વતઃ ।। ૫.

મધ્ય સ્થાનને જારદગવ કહે છે, ઉત્તરને ઐરાવત અને દક્ષિણને વૈશ્વાનર કહેવામાં આવ્યું છે—આ રીતે અહીં સાચું વર્ણન છે.

અશ્વિની કૃત્તિકા યામ્યા નાગવીથિરિતિ સ્મૃતા । પુષ્યોઽશ્લેષા પુનર્વસૂ વીથિરૈરાવતી મતા। તિસ્રસ્તુ વીથયો હ્યેતા ઉત્તરે માર્ગ ઉચ્યતે ।। ૫.

અશ્વિની, કૃત્તિકા અને યામ્યાને નાગમાર્ગ કહેવાય છે; પુષ્ય, આશ્લેષા અને પુનર્વસુને ઐરાવતી માર્ગ માનવામાં આવે છે; આ ત્રણેય ઉત્તર માર્ગના માર્ગો કહેવાય છે.

પૂર્વોત્તરે ફાલ્ગુન્યૌ ચ મઘા ચૈવાર્યમી સ્મૃતા । હસ્તચિત્રે તથા સ્વાતી ગોવીથીત્યભિશબ્ધિતા ।। ૫.

પૂર્વ અને ઉત્તર ફાલ્ગુની અને મઘાને આર્યમણ માર્ગ કહેવાય છે; હસ્ત, ચિત્રા અને સ્વાતીને ગો માર્ગ કહે છે.

જ્યેષ્ઠા વિશાખાનુરાધા વીથી જારદ્ગવી સ્મૃતા। એતાસ્તુ વીથયસ્તિસ્રો મધ્યમે માર્ગ ઉચ્યતે ।। ૫.

જ્યેષ્ઠા, વિશાખા અને અનુરાધાને જારદગવી માર્ગ કહેવાય છે; આ ત્રણેય મધ્યમ માર્ગના માર્ગો કહેવાય છે.

મૂલઞ્ચાષાઢે દ્વે ચાપિ અજવીથ્યભિશબ્દિતા । શ્રવણઞ્ચ ધનિષ્ઠા ચ ગાર્ગી શતભિષક્તથા ।। ૫.

મૂળ અને બે આશાઢને અજમાર્ગ કહેવાય છે; શ્રવણ, ધનિષ્ઠા, ગાર્ગી અને શતભિષક પણ તેમાં આવે છે.

વૈશ્વાનરી ભાદ્રપદે રેવતી ચૈવ કીર્તિતા। સ્મૃતા વીથ્યસ્તુ તિસ્રસ્તા માર્ગે વૈ દક્ષિણે બુધૈઃ ।। ૫.

વૈશ્વાનરી, ભાદ્રપદ અને રેવતી પણ ઉલ્લેખાય છે; આ ત્રણેય દક્ષિણ માર્ગના માર્ગો તરીકે વિદ્વાનો ઓળખે છે.

સપ્તવિંશત્તુ યાઃ કન્યા દક્ષઃ સોમાય તા દદૌ। સર્વા નક્ષત્રનામ્ન્યસ્તા જ્યોતિષે ચૈવ કીર્ત્તિતાઃ। તાસામપત્યાન્યભવન્ દીપ્તાન્યમિતતેજસા ।। ૫.

દક્ષએ સત્તાવીસ કન્યાઓ ચંદ્રને આપી; એ બધી જ નક્ષત્ર તરીકે જાણીતી છે અને જ્યોતિષમાં પણ ઉલ્લેખાયેલી છે. એમના સંતાનો બહુ તેજસ્વી અને અપરંપાર પ્રકાશવાળા થયા.

યાસ્તુ શેષાસ્તદા કન્યાઃ પ્રતિજગ્રાહ કશ્યપઃ। ચતુર્દશ મહાભાગાઃ સર્વાસ્તા લોકમાતરઃ ।। ૫.

જેટલી કન્યાઓ બચી હતી, એ બધાને કશ્યપએ સ્વીકારી. એ ચૌદ મહાન કન્યાઓ બધા લોકની માતાઓ બની.

અદિતિર્દિતિર્દનુઃ કાલા અરિષ્ટા સુરસા તથા। સુરભિર્વિનતા ચૈવ તામ્રા ક્રોધવશા ઇરા। કદ્રુર્મુનિશ્ચ ધર્મજ્ઞઃ પ્રજાસ્તાસાં નિબોધત ।। ૫.

અદિતિ, દિતિ, દનુ, કાલા, અરીષ્ટા, સુરસા, સુરભિ, વિનતા, તામ્રા, ક્રોધવશા, ઇરા, કદ્રુ અને ધર્મને જાણનારા મુનિ—આ બધાને એમના સંતાન તરીકે ઓળખો.

ચારિષ્ણવેઽન્તરેઽતીતે યે દ્વાદશ પુરોગમાઃ। વૈકુણ્ઠાનામ તે સાત્ર્યા બભૂવુશ્ચાક્ષુષેઽન્તરે ।। ૫.

ચારિષ્ણવ અને ચક્ષુષ મનુ વચ્ચેના સમયગાળામાં, વૈકુંઠ નામના જે બાર મહાન જન્મ્યા, તેઓ એ જ છે.