વાયુપુરાણમ્

યથા ચૈવ મયા દૃષ્ટં સાન્નિધ્યન્તત્ર કુર્વતા। અનહ્યસત્કૃતાર્થાનામાલયં ચેશ્વરસ્ય યત્ ।। ૩૯.

જેમ મેં ત્યાં હાજરી આપી જોઈ છે, તેમ ભગવાનનું નિવાસ સ્થાન એ છે, જ્યાં હંમેશાં પૂર્ણ અને સન્માનિત આત્માઓ રહે છે.

ઈશ્વરઃ પરમાણુત્વાદ્ભાવગ્રાહ્યો મનીષિણામ્ । જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યન્તપઃ સત્યં ક્ષમા ધૃતિઃ ।। ૩૯.

પરમાત્મા પરમાણુ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ હોવાથી જ્ઞાની લોકો તેને જાણી શકે છે. જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઐશ્વર્ય, તપ, સત્ય, ક્ષમા અને ધૈર્ય—આ ગુણો તેમાં વસે છે.

દ્રષ્ટૃત્વમાત્મસમ્બન્ધમધિષ્ઠાનત્વમેવ ચ। અવ્યયાનિ દશૈતાનિ તસ્મિંસ્તિષ્ઠતિ શઙ્કરે ।। ૩૯.

દ્રષ્ટા થવાનું, આત્મસંબંધ, અને અધિકાર—આ દસ અવિનાશી ગુણો શંકર ભગવાનમાં સ્થિર છે.

વિબુત્વાત્ખલુ યોગાગ્નિર્બ્રહ્મણોઽનુગ્રહેરતઃ। સ લોકવિગ્રહો ભૂત્વા સાહાય્યમુપતિષ્ઠતે ।। ૩૯.

તેની વ્યાપકતાથી યોગની અગ્નિ બ્રહ્માના આશીર્વાદ માટે પ્રગટે છે; તે જગતનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને સહાય કરે છે.

અક્ષરં ધ્રુવમવ્યગ્રમષ્ટમન્ત્વૌપસર્ગિકમ્। તસ્યેશ્વરસ્ય યન્માત્રસ્થાનં માયામયં પરમ્ ।। ૩૯.

અવિનાશી, અડગ અને અચંચળ આઠમું તત્વ, જે ઉપાદાન કારણ છે, એ જ પરમાત્માનું માપ અને નિવાસ સ્થાન છે, જે માયામય અને પરમ છે.

માયયા કૃતમાચષ્ટે માયી દેવો મહેશ્વરઃ। દેવાનામુપસંહારસ્તત્પ્રમાણં હિ કીર્ત્ત્યતે ।। ૩૯.

મહેશ્વર દેવ, જે માયાવાન છે, માયાથી સર્જાયેલું બધું જાહેર કરે છે; દેવતાઓનો લય એનું જ પ્રમાણ કહેવાય છે.

વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ બ્રુવતો મે નિબોધત। ત્રયોદશૈવ કોટ્યસ્તુ નિયુતા દશ પઞ્ચ ચ। ભૂર્લોકાદ્બ્રહ્મલોકો વૈયોજનૈઃ સમ્પ્રકીર્ત્ત્યતે ।। ૩૯.

હવે હું વિગતે અને ક્રમશઃ વર્ણન કરું છું, સાંભળો: ભૂર્લોકથી બ્રહ્મલોક સુધી કુલ તેર કરોડ, દસ નિયુત અને પાંચ યોજનનું અંતર કહેવાય છે.

એકયોજનકોટી તુ પઞ્ચાશન્નિયુતાનિ ચ। ઊર્દ્ધ્વં ભાગવતાણ્ડન્તુ બ્રહ્મલોકાત્પરં સ્મૃતમ્ ।। ૩૯.

બ્રહ્મલોકથી ઉપર ભગવાનનું અંડું એક કરોડ અને પચાસ નિયુત યોજન જેટલું વિશાળ માનવામાં આવે છે.

એષોર્દ્ધ્વગપ્રચારસ્તુ ગત્યન્તઞ્ચ તતઃ સ્મૃતમ્ । નિત્યા હ્યપરિસંખ્યેયાઃ પરસ્પરગુણાશ્રયાઃ ।। ૩૯.

આ ઉપરનું વિસ્તરણ ગતિનો અંત ગણાય છે; એ ગુણોમાં પરસ્પર આધારિત, શાશ્વત અને અનગણ્ય છે.

સૂક્ષ્માઃ પ્રસવધર્મિણ્યસ્તતઃ પ્રકૃતયઃ સ્મૃતાઃ। યેભ્યોઽધિકર્ત્તા સંજજ્ઞો ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ ।। ૩૯.

સૂક્ષ્મ, સર્જનશીલ અને ઉત્પન્ન કરનાર—આવી પ્રકૃતિઓ માનવામાં આવે છે, જેથી કર્મકર્તા, ક્ષેત્રજ્ઞ, એટલે કે બ્રહ્મા જન્મે છે.

તાસુ પ્રકૃતિમત્સૂક્ષ્મમધિષ્ઠાતૃત્વમવ્યયમ્। અનુત્પાદ્યં પરન્ધામ પરમાણુ પરેશયમ્ ।। ૩૯.

આ પ્રકૃતિઓમાં જે સૂક્ષ્મ અને પ્રકૃતિયુક્ત છે, એમાં અવિનાશી અધિકાર, અજન્મ પરમ ધામ અને પરમાણુ સ્વરૂપ પરમેશ્વર છે.

અક્ષયશ્ચાપ્યનુહ્યશ્ચ અમૂર્ત્તિર્મૂર્ત્તિમાનસૌ। પ્રાદુર્ભાવસ્તિરોભાવઃ સ્થિતિશ્ચૈવાપ્યનુગ્રહઃ ।। ૩૯.

તે અક્ષય છે, કલ્પના બહાર છે, નિરૂપણ પણ રૂપવાળો છે; પ્રગટ થવું, લય, સ્થિતી અને કૃપા એના ગુણ છે.

વિધિરન્યૈરનૌપમ્યઃ પરમાણુર્મહેશ્વરઃ। સતેજા એષ તમસો યઃ પરસ્તાત્પ્રકાશકઃ ।। ૩૯.

તેની today કોઈની સાથે સરખાવી શકાય તેમ નથી; મહેશ્વર પરમાણુ સ્વરૂપ અને તેજથી ભરપૂર છે, જે અંધકારથી પરે પ્રકાશ આપે છે.

યદણ્ડમાસીત્સૌવર્ણં પ્રથમન્ત્વૌપસર્ગિકમ્। બૃહતં સર્વતોવૃત્તમીશ્વરાદ્વ્યવજાયત ।। ૩૯.

જ્યારે સૌવર્ણ અંડું, વિશાળ અને સર્વત્ર વ્યાપેલું, પ્રથમ ઉપાદાન કારણ તરીકે હતું, ત્યારે તે પરમાત્મામાંથી ઉત્પન્ન થયું હતું.

ઈશ્વરાદ્બીજનિર્ભેદઃ ક્ષેત્રજ્ઞો બીજ ઈષ્યતે। યોનિં પ્રકૃતિમાચષ્ટે સા ચ નારાયણાત્મિકા ।। ૩૯.

પરમાત્મામાંથી બીજનું વિભાજન થયું; ક્ષેત્રજ્ઞને બીજ કહેવાય છે, અને પ્રકૃતિને યોનિ કહે છે, જે નારાયણ સ્વરૂપ છે.

વિબુર્લોકસ્ય સૃષ્ટ્યર્થં લોકસંસ્થાનમેવ ચ। સન્નિસર્ગઃ સ તન્વા ચ લોકધાતુર્મહાત્મનઃ ।। ૩૯.

સમગ્ર જગતમાં વ્યાપક એવા પરમાત્માએ જગતની સર્જના અને સ્થાપન માટે પોતાની જ દેહથી પ્રવેશ કર્યો; એ મહાત્મા જગતના ધાતુરૂપ છે.

પુરસ્તાદ્બ્રહ્મલોકસ્ય હ્યણ્ડાદર્વાક્ચ બ્રહ્મણઃ। તયોર્મધ્યે પુરં દિવ્યં સ્થાનં યસ્ય મનોમયમ્ ।। ૩૯.

બ્રહ્મલોકની આગળ, અંડા અને બ્રહ્માથી નીચે, એ બંને વચ્ચે મનથી બનેલું એક દિવ્ય પુર વસે છે.

તદ્વિગ્રહવતઃ સ્થાનમીશ્વરસ્યામિતૌજસઃ। શિવં નામ પુરં તત્ર શરણં જન્મભીરુણામ્ ।। ૩૯.

અપરિમિત તેજવાળા, સ્વરૂપ ધરાવનારા પરમાત્માનું એ નિવાસ સ્થાન છે; ત્યાં શિવ નામનું પુર છે, જે જન્મથી ડરનારાઓનું આશ્રય છે.

સહસ્રાણાં શતં પૂર્ણં યોજનાનાં દ્વિજોત્તમાઃ। અભ્યન્તરે તુ વિસ્તીર્ણં મહીમણ્ડલસંસ્થિતમ્ ।। ૩૯.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એ પુરની અંદર સંપૂર્ણ હજાર યોજનનું વિસ્તરણ છે, જે મહાન ભૂમંડળમાં સ્થિત છે.

મધ્યાહ્નાર્કપ્રકાશેન પરતેજોઽભિમર્દિના। શાતકૌમ્ભેન મહતા પ્રાકારેણાર્કવર્ચસા ।। ૩૯.

મધ્યાહ્નના તપતા સૂર્ય જેવી તેજસ્વી, બધી જોતે તેજસ્વિતાને હરાવતી, એક વિશાળ સોનાની દીવાલ, સૂર્ય જેવી કાંતિથી ચમકતી, એ શહેરને ઘેરી રહી હતી.

દ્વારૈશ્ચતુર્ભિઃ સૌવર્ણૈર્મુક્તાદામવિભૂષિતૈઃ। તપનીયનિભૈઃ શુભ્રૈર્ગાઢં સુકૃતવેષ્ટનમ્ ।। ૩૯.

એ શહેરને ચાર સોનાની ભવ્ય બારણીઓથી મજબૂત રીતે ઘેરવામાં આવ્યું હતું, જે મુક્તાની માળાઓથી શોભિત હતી, શુદ્ધ સોનાની જેમ તેજસ્વી અને દેખાવમાં અતિ સુંદર હતી.

તચ્ચાકાશે પુરં રમ્યં દિવ્યં ઘણ્ટાદિનાદિતમ્। ન તત્ર ક્રમતે મૃત્યુર્ન તપો ન જરા શ્રમાઃ ।। ૩૯.

આકાશમાં એ મનોહર અને દિવ્ય શહેર હતું, જ્યાં ઘંટાડીઓ અને અન્ય વાદ્યોની ગૂંજ હતી; ત્યાં મૃત્યુ, તપ, વૃદ્ધાવસ્થા કે થાક ક્યારેય પ્રવેશતા નથી.

ન હિ તસ્ય પુરસ્યાન્યૈરુપમાં કર્તુમર્હતિ। સહસ્રાણાં શતં પૂર્ણં યોજનાનાં દિશો દશ ।। ૩૯.

એ શહેરની સરખામણી બીજું કોઈ કરી શકે તેમ નથી; એ શહેર દસેય દિશામાં પૂરા લાખ યોજન જેટલું વિસ્તરેલું છે.

તત્પુરં ગોવૃષાઙ્કસ્ય તેજસા વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ। ભાવેન મનસો ભૂમિર્વિન્યસ્તા કનકામયી ।। ૩૯.

એ શહેર ગોવૃષાંકના તેજથી વ્યાપેલું છે; તેની જમીન સુવર્ણની બનેલી છે અને એ તેમના મનના બળથી સ્થિર છે.

રત્નવાલુકયા તત્ર વિન્યસ્તા શુશુભેઽધિકમ્। શારદેન્દુર્પકાશાનિ બાલસૂર્ય્યનિબાનિ ચ ।। ૩૯.

ત્યાં રત્નોની ધૂળથી પાથરાયેલ જમીન હતી, જે શરદપૂનમના ચાંદની જેવી અને ઉગતા સૂર્ય જેવી તેજસ્વી લાગી રહી હતી.

અર્દ્ધ શ્વેતાર્દ્ધરક્તાનિ સૌવર્ણાનિ તથૈવ ચ। રથચક્રપ્રમાણાનિ નાલૈર્મરકતપ્રભૈઃ ।। ૩૯.

કેટલાક અર્ધા સફેદ અને અર્ધા લાલ, કેટલાક સુવર્ણ રંગના, બધા રથના ચક્રીય જેટલા મોટા, અને એમના ડાંઠો પન્નાની જેમ ચમકતા હતા.

સૌકુમારેણ રૂપેણ ગન્ધિનાપ્રતિમેન ચ। તત્ર દિવ્યાનિ પદ્માનિ વનેષૂપવનેષુ ચ ।। ૩૯.

ત્યાં વનો અને ઉપવનોમાં દિવ્ય કમળો હતા, જે અતિ સુંદર આકારના અને અનન્ય સુગંધવાળા હતા.

ભૃઙ્ગપત્રનિકાશાનિ તપનીયાનિ યાનિ ચ। અર્દ્ધકૃષ્ણાર્દ્ધરક્તાનિ સુકુમારાન્તરાણિ ચ ।। ૩૯.

કેટલાક કમળો ભમરા ના પાંખ જેવા, કેટલાક સુવર્ણ રંગના, કેટલાક અર્ધા કાળા અને અર્ધા લાલ, અને કેટલાક અંદરથી બહુ નાજુક હતા.

આતપત્ર પ્રમાણાનિ પઙ્કજૈઃ સંવૃતાનિ ચ। ભૂયઃ સપ્ત મહાનદ્યસ્તાસાન્નામાનિ બોધત ।। ૩૯.

કેટલાક કમળો છત્રી જેટલા મોટા હતા અને કમળોથી ઢંકાયેલા હતા; એ શહેરમાં વધુમાં વધુ સાત મહાનદીઓ વહે છે—એના નામ સાંભળો.