વાયુપુરાણમ્

યઃ સહસ્રતમો ભાગો ભાગે તુ દ્વિપદાં પુનઃ। ધાર્મ્મિકાસ્તેન ભાગેન વિજ્ઞેયાઃ સમ્મિતાઃ પુનઃ ।। ૩૯.

બે પગવાળા જીવોમાંથી પણ, ધર્મી લોકો ફરીથી હજારમા ભાગ જેટલા ગણાય છે.

સહસ્રેણૈવ ભાગેન ધાર્મ્મિકેભ્યો દિવઙ્ગતાઃ। યઃ સહસ્રતમો ભાગો ધાર્મ્મિકાણાં ભવેદ્દિવિ। સંમિતાસ્તેન ભાગેન મોક્ષિણસ્તાવદેવ હિ ।। ૩૯.

ધર્મી લોકોમાંથી સ્વર્ગમાં જનાર પણ હજારમા ભાગ જેટલા છે; અને સ્વર્ગસ્થ ધર્મીઓમાંથી મુક્તિ પામનાર પણ એટલાં જ છે.

સ્વર્ગોપપાદકૈસ્તુલ્યા યાતના સ્થાનવાસિનઃ। પતિતા શ્ચૂર્ણમુદ્દેશાદ્દુરાત્માનો મ્રિયન્તિ યે। રૌરવે તામસે હ્યેતે શીતોષ્ણં પ્રાપ્નુવન્તિ તે ।। ૩૯.

સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરનાર જેટલાં છે, તેટલાં જ યાતનાના સ્થાનોમાં રહેતા છે; પાપી અને દુષ્ટ લોકો, જે અપમાનમાં મરે છે, તેઓ રૌરવ નામના અંધકારમય નરકમાં ઠંડી અને ગરમી સહન કરે છે.

વેદનાકટુકાસ્તબ્ધા યાતના સ્થાનમાગતાઃ। ઉષ્ણસ્તુ રૌરવો જ્ઞેયસ્તેજો ઘોરરસાત્મકઃ ।। ૩૯.

યાતનાના સ્થાને આવેલા લોકો તીવ્ર પીડાથી કઠોર બની જાય છે; રૌરવ નરક ગરમ છે અને ભયાનક અગ્નિ સ્વરૂપ છે.

તતો ઘનાત્મિકશ્ચાપિ શીતાત્મા સતતં તપઃ। એવં સુદુર્લભાઃ સન્તઃ સ્વર્ગે ચ ધાર્મ્મિકા નરાઃ ।। ૩૯.

પછી એક ઘન અને શીતલ સ્વભાવનું સ્થાન છે, જે હંમેશાં દુઃખથી ભરેલું છે; એ રીતે, સ્વર્ગમાં પણ ધર્મી પુરુષો અત્યંત દુર્લભ છે.

એષા સંખ્યા કૃતા સંખ્યા ઈશ્વરેણ સ્વયમ્ભુવા। ગણના વિનિવૃત્તૈષા સઙ્ખ્યા બ્રાહ્મી ચ માનુષી ।। ૩૯.

આ સંખ્યા સ્વયંભૂ ભગવાને નક્કી કરી છે; આ ગણતરી, દૈવી અને માનવીય બંને રીતે, આવી રીતે સ્થિર છે.

ઋષય ઊચુઃ। મહો જનસ્તપઃ સત્યં ભૂતો ભાવ્યો ભવસ્તથા। ઉક્તા હ્યેતે ત્વયા લોકા લોકાનામન્તરેણ ચ। લોકાન્તરઞ્ચ યાદૃગ્વૈ તન્નો બ્રૂહિ યથાતથમ્ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ કહ્યું: તમે મહ, જન, તપ, સત્ય, ભૂત, ભાવિ અને વર્તમાન તથા તેમના વચ્ચેના લોકોની વાત કરી છે; હવે અમને સાચી રીતે બીજાં લોક કેવી રીતે છે તે કહો.

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ઋષીણામૂર્દ્ધ્વરેતસામ્। સ વાયુર્દૃષ્ટતત્ત્વાર્થ ઇદન્તત્ત્વમુવાચ હ ।। ૩૯.૨૧૦ વાયુરુવાચ।। વ્યક્તં તર્કેણ પશ્યન્તિ યોગાત્પ્રત્યક્ષદર્શિનઃ। પ્રત્યાહારેણ ધ્યાનેન તપસા ચ ક્રિયાત્મનઃ ।। ૩૯.

પવિત્ર વર્તન ધરાવતા ઋષિઓના આ શબ્દો સાંભળી, તત્વજ્ઞાની વાયુએ સાચું તત્વ કહ્યું: જે યોગી લોકો તર્કથી, યોગથી, ઇન્દ્રિય સંયમથી, ધ્યાનથી અને તપથી સીધું અનુભવ કરે છે, તેઓ સ્પષ્ટ રીતે બધું જોઈ શકે છે.

ઋભુઃ સનત્કુમારાદ્યાઃ સમ્બુદ્ધાઃ શુદ્ધબુદ્ધયઃ। વ્યપેતશોકા વિરજાઃ સન્તો બ્રહ્મેવસત્તમાઃ ।। ૩૯.

ઋભુ, સનત્કુમાર અને અન્ય જાગૃત, શુદ્ધ બુદ્ધિ ધરાવતા, શોક અને કલંકથી મુક્ત, બ્રહ્મમાં સ્થિત શ્રેષ્ઠ સંતો છે.

અક્ષયાઃ પ્રીતિસંયુક્તા બ્રહ્મે તિષ્ટન્તિ યોગિનઃ। ઋષીણાં વાલખિલ્યાનાં તૈર્યથાદ્દૃતમીશ્વરૈઃ ।। ૩૯.

અવિનાશી આનંદમાં લીન યોગીઓ બ્રહ્મમાં વસે છે; એ જ રીતે વાલખિલ્ય ઋષિઓ પણ ભગવાને જેમ જોયા છે તેમ ત્યાં રહે છે.

યથા ચૈવ મયા દૃષ્ટં સાન્નિધ્યન્તત્ર કુર્વતા। અનહ્યસત્કૃતાર્થાનામાલયં ચેશ્વરસ્ય યત્ ।। ૩૯.

જેમ મેં ત્યાં હાજરી આપી જોઈ છે, તેમ ભગવાનનું નિવાસ સ્થાન એ છે, જ્યાં હંમેશાં પૂર્ણ અને સન્માનિત આત્માઓ રહે છે.

ઈશ્વરઃ પરમાણુત્વાદ્ભાવગ્રાહ્યો મનીષિણામ્ । જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યન્તપઃ સત્યં ક્ષમા ધૃતિઃ ।। ૩૯.

પરમાત્મા પરમાણુ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ હોવાથી જ્ઞાની લોકો તેને જાણી શકે છે. જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઐશ્વર્ય, તપ, સત્ય, ક્ષમા અને ધૈર્ય—આ ગુણો તેમાં વસે છે.

દ્રષ્ટૃત્વમાત્મસમ્બન્ધમધિષ્ઠાનત્વમેવ ચ। અવ્યયાનિ દશૈતાનિ તસ્મિંસ્તિષ્ઠતિ શઙ્કરે ।। ૩૯.

દ્રષ્ટા થવાનું, આત્મસંબંધ, અને અધિકાર—આ દસ અવિનાશી ગુણો શંકર ભગવાનમાં સ્થિર છે.

વિબુત્વાત્ખલુ યોગાગ્નિર્બ્રહ્મણોઽનુગ્રહેરતઃ। સ લોકવિગ્રહો ભૂત્વા સાહાય્યમુપતિષ્ઠતે ।। ૩૯.

તેની વ્યાપકતાથી યોગની અગ્નિ બ્રહ્માના આશીર્વાદ માટે પ્રગટે છે; તે જગતનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને સહાય કરે છે.

અક્ષરં ધ્રુવમવ્યગ્રમષ્ટમન્ત્વૌપસર્ગિકમ્। તસ્યેશ્વરસ્ય યન્માત્રસ્થાનં માયામયં પરમ્ ।। ૩૯.

અવિનાશી, અડગ અને અચંચળ આઠમું તત્વ, જે ઉપાદાન કારણ છે, એ જ પરમાત્માનું માપ અને નિવાસ સ્થાન છે, જે માયામય અને પરમ છે.

માયયા કૃતમાચષ્ટે માયી દેવો મહેશ્વરઃ। દેવાનામુપસંહારસ્તત્પ્રમાણં હિ કીર્ત્ત્યતે ।। ૩૯.

મહેશ્વર દેવ, જે માયાવાન છે, માયાથી સર્જાયેલું બધું જાહેર કરે છે; દેવતાઓનો લય એનું જ પ્રમાણ કહેવાય છે.

વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ બ્રુવતો મે નિબોધત। ત્રયોદશૈવ કોટ્યસ્તુ નિયુતા દશ પઞ્ચ ચ। ભૂર્લોકાદ્બ્રહ્મલોકો વૈયોજનૈઃ સમ્પ્રકીર્ત્ત્યતે ।। ૩૯.

હવે હું વિગતે અને ક્રમશઃ વર્ણન કરું છું, સાંભળો: ભૂર્લોકથી બ્રહ્મલોક સુધી કુલ તેર કરોડ, દસ નિયુત અને પાંચ યોજનનું અંતર કહેવાય છે.

એકયોજનકોટી તુ પઞ્ચાશન્નિયુતાનિ ચ। ઊર્દ્ધ્વં ભાગવતાણ્ડન્તુ બ્રહ્મલોકાત્પરં સ્મૃતમ્ ।। ૩૯.

બ્રહ્મલોકથી ઉપર ભગવાનનું અંડું એક કરોડ અને પચાસ નિયુત યોજન જેટલું વિશાળ માનવામાં આવે છે.

એષોર્દ્ધ્વગપ્રચારસ્તુ ગત્યન્તઞ્ચ તતઃ સ્મૃતમ્ । નિત્યા હ્યપરિસંખ્યેયાઃ પરસ્પરગુણાશ્રયાઃ ।। ૩૯.

આ ઉપરનું વિસ્તરણ ગતિનો અંત ગણાય છે; એ ગુણોમાં પરસ્પર આધારિત, શાશ્વત અને અનગણ્ય છે.

સૂક્ષ્માઃ પ્રસવધર્મિણ્યસ્તતઃ પ્રકૃતયઃ સ્મૃતાઃ। યેભ્યોઽધિકર્ત્તા સંજજ્ઞો ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ ।। ૩૯.

સૂક્ષ્મ, સર્જનશીલ અને ઉત્પન્ન કરનાર—આવી પ્રકૃતિઓ માનવામાં આવે છે, જેથી કર્મકર્તા, ક્ષેત્રજ્ઞ, એટલે કે બ્રહ્મા જન્મે છે.

તાસુ પ્રકૃતિમત્સૂક્ષ્મમધિષ્ઠાતૃત્વમવ્યયમ્। અનુત્પાદ્યં પરન્ધામ પરમાણુ પરેશયમ્ ।। ૩૯.

આ પ્રકૃતિઓમાં જે સૂક્ષ્મ અને પ્રકૃતિયુક્ત છે, એમાં અવિનાશી અધિકાર, અજન્મ પરમ ધામ અને પરમાણુ સ્વરૂપ પરમેશ્વર છે.

અક્ષયશ્ચાપ્યનુહ્યશ્ચ અમૂર્ત્તિર્મૂર્ત્તિમાનસૌ। પ્રાદુર્ભાવસ્તિરોભાવઃ સ્થિતિશ્ચૈવાપ્યનુગ્રહઃ ।। ૩૯.

તે અક્ષય છે, કલ્પના બહાર છે, નિરૂપણ પણ રૂપવાળો છે; પ્રગટ થવું, લય, સ્થિતી અને કૃપા એના ગુણ છે.

વિધિરન્યૈરનૌપમ્યઃ પરમાણુર્મહેશ્વરઃ। સતેજા એષ તમસો યઃ પરસ્તાત્પ્રકાશકઃ ।। ૩૯.

તેની today કોઈની સાથે સરખાવી શકાય તેમ નથી; મહેશ્વર પરમાણુ સ્વરૂપ અને તેજથી ભરપૂર છે, જે અંધકારથી પરે પ્રકાશ આપે છે.

યદણ્ડમાસીત્સૌવર્ણં પ્રથમન્ત્વૌપસર્ગિકમ્। બૃહતં સર્વતોવૃત્તમીશ્વરાદ્વ્યવજાયત ।। ૩૯.

જ્યારે સૌવર્ણ અંડું, વિશાળ અને સર્વત્ર વ્યાપેલું, પ્રથમ ઉપાદાન કારણ તરીકે હતું, ત્યારે તે પરમાત્મામાંથી ઉત્પન્ન થયું હતું.

ઈશ્વરાદ્બીજનિર્ભેદઃ ક્ષેત્રજ્ઞો બીજ ઈષ્યતે। યોનિં પ્રકૃતિમાચષ્ટે સા ચ નારાયણાત્મિકા ।। ૩૯.

પરમાત્મામાંથી બીજનું વિભાજન થયું; ક્ષેત્રજ્ઞને બીજ કહેવાય છે, અને પ્રકૃતિને યોનિ કહે છે, જે નારાયણ સ્વરૂપ છે.

વિબુર્લોકસ્ય સૃષ્ટ્યર્થં લોકસંસ્થાનમેવ ચ। સન્નિસર્ગઃ સ તન્વા ચ લોકધાતુર્મહાત્મનઃ ।। ૩૯.

સમગ્ર જગતમાં વ્યાપક એવા પરમાત્માએ જગતની સર્જના અને સ્થાપન માટે પોતાની જ દેહથી પ્રવેશ કર્યો; એ મહાત્મા જગતના ધાતુરૂપ છે.

પુરસ્તાદ્બ્રહ્મલોકસ્ય હ્યણ્ડાદર્વાક્ચ બ્રહ્મણઃ। તયોર્મધ્યે પુરં દિવ્યં સ્થાનં યસ્ય મનોમયમ્ ।। ૩૯.

બ્રહ્મલોકની આગળ, અંડા અને બ્રહ્માથી નીચે, એ બંને વચ્ચે મનથી બનેલું એક દિવ્ય પુર વસે છે.

તદ્વિગ્રહવતઃ સ્થાનમીશ્વરસ્યામિતૌજસઃ। શિવં નામ પુરં તત્ર શરણં જન્મભીરુણામ્ ।। ૩૯.

અપરિમિત તેજવાળા, સ્વરૂપ ધરાવનારા પરમાત્માનું એ નિવાસ સ્થાન છે; ત્યાં શિવ નામનું પુર છે, જે જન્મથી ડરનારાઓનું આશ્રય છે.

સહસ્રાણાં શતં પૂર્ણં યોજનાનાં દ્વિજોત્તમાઃ। અભ્યન્તરે તુ વિસ્તીર્ણં મહીમણ્ડલસંસ્થિતમ્ ।। ૩૯.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એ પુરની અંદર સંપૂર્ણ હજાર યોજનનું વિસ્તરણ છે, જે મહાન ભૂમંડળમાં સ્થિત છે.