વાયુપુરાણમ્

ઋષય ઊચુઃ।। સર્વેષામેવ ભૂતાનાં લોકાલોકનિવાસિનામ્। સંસારે સંસરન્તીહ યાવન્તઃ પ્રાણિનશ્ચ તાન્ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ કહ્યું: બધા જીવ, જે લોક અને અલોકમાં વસે છે, અને અહીં સંસારમાં જેટલા પ્રાણીઓ ભટકે છે—

સહ્ખ્યયા પરિસઙ્ખ્યાય તતઃ પ્રબ્રૂહિ કૃત્સ્નશઃ। ઋષીણાં તદ્વચઃ શ્રુત્વા મારુતો વાક્યમબ્રવીત્ ।। ૩૯.

તમે અમને ગણતરી અને સંખ્યા દ્વારા એ બધાની સંપૂર્ણ માહિતી આપો. ઋષિઓના આ વચન સાંભળીને મારુતએ ઉત્તર આપ્યો.

વાયુરુવાચ।। ન શક્યા જન્તવઃ કૃત્સ્નાઃ પ્રસંખ્યાતું કથઞ્ચન। અનાદ્યન્તાશ્ચ સંકીર્ણા હ્યપ્યૂહેન વ્યવસ્થિતાઃ। ગણના વિનિવૃત્તૈષામાનન્ત્યેન પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૩૯.

વાયુએ કહ્યું: બધા જીવોની સંપૂર્ણ ગણતરી કોઈ રીતે શક્ય નથી. તેઓ અનાદિ અને અનંત છે, મિશ્રિત છે અને અંદાજથી પણ સ્થિર નથી. તેમના અનંતપણાને કારણે તેમની ગણતરી છોડી દેવામાં આવી છે, જેમ કહેવામાં આવ્યું છે.

ન દિવ્યચક્ષુષા જ્ઞાતું શક્યા જ્ઞાનેન વા પુનઃ। ચક્ષુષા વૈ પ્રસંખ્યાતુમતો હ્યન્તે નરાધિપઃ ।। ૩૯.

હે રાજા, આ અંતને ન તો દૈવી દ્રષ્ટિથી જાણી શકાય છે, ન જ્ઞાનથી. માત્ર ગણતરીના દ્રષ્ટિકોણથી જ તેનો અંત નક્કી થાય છે.

અનાધ્યાનાદવેદ્યત્વાન્નૈવ પ્રશ્નો વિધીયતે। બ્રહ્મણા સંજ્ઞિતં યત્તુ સંખ્યયા તન્નિબોધત ।। ૩૯.

ધ્યાનથી કે જ્ઞાનથી જે જાણી શકાય તેમ નથી, એ વિષયમાં કોઈ પ્રશ્ન ઉઠતો નથી. પરંતુ બ્રહ્માએ જે સંખ્યા પ્રમાણે નક્કી કર્યું છે, એ તમે સમજજો.

યઃ સહસ્રતમો ભાગઃ સ્થાવરાણાં ભવેદિહ। પાર્થિવાઃ કૃમયસ્તાવત્સંસેકાદ્યેષુ સમ્ભવાઃ ।। ૩૯.

અહીં સ્થાવર જીવોમાંથી હજારમો ભાગ ગણાય છે; તેમાં પૃથ્વી પરના જીવાતો ભેજમાંથી જન્મે છે.

સંસેકજાનામ્ભાગેન સહસ્રેણૈવ સમ્મિતાઃ। ઔદકા જન્તવઃ સર્વે નિશ્ચયાત્તદ્વિચારિતમ્ ।। ૩૯.

ભેજમાંથી જન્મેલા જીવાતોના હજારમા ભાગ જેટલા બધા જ જળચર જીવ ગણાય છે; આ રીતે નિશ્ચયથી વિચારાયું છે.

સહસ્રેણૈવ ભાગેન સત્વાનાં સલિલૌકસામ્ । વિહઙ્ગમાસ્તુ વિજ્ઞેયા લૌકિકાસ્તે ચ સર્વશઃ ।। ૩૯.

જળમાં રહેતા પક્ષીઓ પણ એ જળચર જીવોના હજારમા ભાગ ગણવા જોઈએ; આવા બધા લોકિક પક્ષીઓ તેમાં આવે છે.

યઃ સહસ્રતમો ભાગસ્તેષાં વૈ પક્ષિણાં ભવેત્। પશવસ્તત્સમા જ્ઞેયા લૌકિકાસ્તુ ચતુષ્પદાઃ ।। ૩૯.

પક્ષીઓમાંથી પણ જે હજારમો ભાગ થાય છે, એટલા જ સંખ્યામાં પૃથ્વી પરના ચાર પગવાળા પ્રાણી ગણાય છે.

ચતુષ્પદાનાં સર્વેષાં સહસ્રેણૈવ સંમતાઃ । ભાગેન દ્વિપદા જ્ઞેયા લૌકિકેઽસ્મિંસ્તુ સર્વ્વશઃ ।। ૩૯.

બધા ચાર પગવાળા પ્રાણીઓમાંથી પણ, બે પગવાળા જીવો અહીંના લોકિક જીવોમાંથી હજારમો ભાગ ગણાય છે.

યઃ સહસ્રતમો ભાગો ભાગે તુ દ્વિપદાં પુનઃ। ધાર્મ્મિકાસ્તેન ભાગેન વિજ્ઞેયાઃ સમ્મિતાઃ પુનઃ ।। ૩૯.

બે પગવાળા જીવોમાંથી પણ, ધર્મી લોકો ફરીથી હજારમા ભાગ જેટલા ગણાય છે.

સહસ્રેણૈવ ભાગેન ધાર્મ્મિકેભ્યો દિવઙ્ગતાઃ। યઃ સહસ્રતમો ભાગો ધાર્મ્મિકાણાં ભવેદ્દિવિ। સંમિતાસ્તેન ભાગેન મોક્ષિણસ્તાવદેવ હિ ।। ૩૯.

ધર્મી લોકોમાંથી સ્વર્ગમાં જનાર પણ હજારમા ભાગ જેટલા છે; અને સ્વર્ગસ્થ ધર્મીઓમાંથી મુક્તિ પામનાર પણ એટલાં જ છે.

સ્વર્ગોપપાદકૈસ્તુલ્યા યાતના સ્થાનવાસિનઃ। પતિતા શ્ચૂર્ણમુદ્દેશાદ્દુરાત્માનો મ્રિયન્તિ યે। રૌરવે તામસે હ્યેતે શીતોષ્ણં પ્રાપ્નુવન્તિ તે ।। ૩૯.

સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરનાર જેટલાં છે, તેટલાં જ યાતનાના સ્થાનોમાં રહેતા છે; પાપી અને દુષ્ટ લોકો, જે અપમાનમાં મરે છે, તેઓ રૌરવ નામના અંધકારમય નરકમાં ઠંડી અને ગરમી સહન કરે છે.

વેદનાકટુકાસ્તબ્ધા યાતના સ્થાનમાગતાઃ। ઉષ્ણસ્તુ રૌરવો જ્ઞેયસ્તેજો ઘોરરસાત્મકઃ ।। ૩૯.

યાતનાના સ્થાને આવેલા લોકો તીવ્ર પીડાથી કઠોર બની જાય છે; રૌરવ નરક ગરમ છે અને ભયાનક અગ્નિ સ્વરૂપ છે.

તતો ઘનાત્મિકશ્ચાપિ શીતાત્મા સતતં તપઃ। એવં સુદુર્લભાઃ સન્તઃ સ્વર્ગે ચ ધાર્મ્મિકા નરાઃ ।। ૩૯.

પછી એક ઘન અને શીતલ સ્વભાવનું સ્થાન છે, જે હંમેશાં દુઃખથી ભરેલું છે; એ રીતે, સ્વર્ગમાં પણ ધર્મી પુરુષો અત્યંત દુર્લભ છે.

એષા સંખ્યા કૃતા સંખ્યા ઈશ્વરેણ સ્વયમ્ભુવા। ગણના વિનિવૃત્તૈષા સઙ્ખ્યા બ્રાહ્મી ચ માનુષી ।। ૩૯.

આ સંખ્યા સ્વયંભૂ ભગવાને નક્કી કરી છે; આ ગણતરી, દૈવી અને માનવીય બંને રીતે, આવી રીતે સ્થિર છે.

ઋષય ઊચુઃ। મહો જનસ્તપઃ સત્યં ભૂતો ભાવ્યો ભવસ્તથા। ઉક્તા હ્યેતે ત્વયા લોકા લોકાનામન્તરેણ ચ। લોકાન્તરઞ્ચ યાદૃગ્વૈ તન્નો બ્રૂહિ યથાતથમ્ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ કહ્યું: તમે મહ, જન, તપ, સત્ય, ભૂત, ભાવિ અને વર્તમાન તથા તેમના વચ્ચેના લોકોની વાત કરી છે; હવે અમને સાચી રીતે બીજાં લોક કેવી રીતે છે તે કહો.

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ઋષીણામૂર્દ્ધ્વરેતસામ્। સ વાયુર્દૃષ્ટતત્ત્વાર્થ ઇદન્તત્ત્વમુવાચ હ ।। ૩૯.૨૧૦ વાયુરુવાચ।। વ્યક્તં તર્કેણ પશ્યન્તિ યોગાત્પ્રત્યક્ષદર્શિનઃ। પ્રત્યાહારેણ ધ્યાનેન તપસા ચ ક્રિયાત્મનઃ ।। ૩૯.

પવિત્ર વર્તન ધરાવતા ઋષિઓના આ શબ્દો સાંભળી, તત્વજ્ઞાની વાયુએ સાચું તત્વ કહ્યું: જે યોગી લોકો તર્કથી, યોગથી, ઇન્દ્રિય સંયમથી, ધ્યાનથી અને તપથી સીધું અનુભવ કરે છે, તેઓ સ્પષ્ટ રીતે બધું જોઈ શકે છે.

ઋભુઃ સનત્કુમારાદ્યાઃ સમ્બુદ્ધાઃ શુદ્ધબુદ્ધયઃ। વ્યપેતશોકા વિરજાઃ સન્તો બ્રહ્મેવસત્તમાઃ ।। ૩૯.

ઋભુ, સનત્કુમાર અને અન્ય જાગૃત, શુદ્ધ બુદ્ધિ ધરાવતા, શોક અને કલંકથી મુક્ત, બ્રહ્મમાં સ્થિત શ્રેષ્ઠ સંતો છે.

અક્ષયાઃ પ્રીતિસંયુક્તા બ્રહ્મે તિષ્ટન્તિ યોગિનઃ। ઋષીણાં વાલખિલ્યાનાં તૈર્યથાદ્દૃતમીશ્વરૈઃ ।। ૩૯.

અવિનાશી આનંદમાં લીન યોગીઓ બ્રહ્મમાં વસે છે; એ જ રીતે વાલખિલ્ય ઋષિઓ પણ ભગવાને જેમ જોયા છે તેમ ત્યાં રહે છે.

યથા ચૈવ મયા દૃષ્ટં સાન્નિધ્યન્તત્ર કુર્વતા। અનહ્યસત્કૃતાર્થાનામાલયં ચેશ્વરસ્ય યત્ ।। ૩૯.

જેમ મેં ત્યાં હાજરી આપી જોઈ છે, તેમ ભગવાનનું નિવાસ સ્થાન એ છે, જ્યાં હંમેશાં પૂર્ણ અને સન્માનિત આત્માઓ રહે છે.

ઈશ્વરઃ પરમાણુત્વાદ્ભાવગ્રાહ્યો મનીષિણામ્ । જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યન્તપઃ સત્યં ક્ષમા ધૃતિઃ ।। ૩૯.

પરમાત્મા પરમાણુ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ હોવાથી જ્ઞાની લોકો તેને જાણી શકે છે. જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઐશ્વર્ય, તપ, સત્ય, ક્ષમા અને ધૈર્ય—આ ગુણો તેમાં વસે છે.

દ્રષ્ટૃત્વમાત્મસમ્બન્ધમધિષ્ઠાનત્વમેવ ચ। અવ્યયાનિ દશૈતાનિ તસ્મિંસ્તિષ્ઠતિ શઙ્કરે ।। ૩૯.

દ્રષ્ટા થવાનું, આત્મસંબંધ, અને અધિકાર—આ દસ અવિનાશી ગુણો શંકર ભગવાનમાં સ્થિર છે.

વિબુત્વાત્ખલુ યોગાગ્નિર્બ્રહ્મણોઽનુગ્રહેરતઃ। સ લોકવિગ્રહો ભૂત્વા સાહાય્યમુપતિષ્ઠતે ।। ૩૯.

તેની વ્યાપકતાથી યોગની અગ્નિ બ્રહ્માના આશીર્વાદ માટે પ્રગટે છે; તે જગતનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને સહાય કરે છે.

અક્ષરં ધ્રુવમવ્યગ્રમષ્ટમન્ત્વૌપસર્ગિકમ્। તસ્યેશ્વરસ્ય યન્માત્રસ્થાનં માયામયં પરમ્ ।। ૩૯.

અવિનાશી, અડગ અને અચંચળ આઠમું તત્વ, જે ઉપાદાન કારણ છે, એ જ પરમાત્માનું માપ અને નિવાસ સ્થાન છે, જે માયામય અને પરમ છે.

માયયા કૃતમાચષ્ટે માયી દેવો મહેશ્વરઃ। દેવાનામુપસંહારસ્તત્પ્રમાણં હિ કીર્ત્ત્યતે ।। ૩૯.

મહેશ્વર દેવ, જે માયાવાન છે, માયાથી સર્જાયેલું બધું જાહેર કરે છે; દેવતાઓનો લય એનું જ પ્રમાણ કહેવાય છે.

વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ બ્રુવતો મે નિબોધત। ત્રયોદશૈવ કોટ્યસ્તુ નિયુતા દશ પઞ્ચ ચ। ભૂર્લોકાદ્બ્રહ્મલોકો વૈયોજનૈઃ સમ્પ્રકીર્ત્ત્યતે ।। ૩૯.

હવે હું વિગતે અને ક્રમશઃ વર્ણન કરું છું, સાંભળો: ભૂર્લોકથી બ્રહ્મલોક સુધી કુલ તેર કરોડ, દસ નિયુત અને પાંચ યોજનનું અંતર કહેવાય છે.

એકયોજનકોટી તુ પઞ્ચાશન્નિયુતાનિ ચ। ઊર્દ્ધ્વં ભાગવતાણ્ડન્તુ બ્રહ્મલોકાત્પરં સ્મૃતમ્ ।। ૩૯.

બ્રહ્મલોકથી ઉપર ભગવાનનું અંડું એક કરોડ અને પચાસ નિયુત યોજન જેટલું વિશાળ માનવામાં આવે છે.

એષોર્દ્ધ્વગપ્રચારસ્તુ ગત્યન્તઞ્ચ તતઃ સ્મૃતમ્ । નિત્યા હ્યપરિસંખ્યેયાઃ પરસ્પરગુણાશ્રયાઃ ।। ૩૯.

આ ઉપરનું વિસ્તરણ ગતિનો અંત ગણાય છે; એ ગુણોમાં પરસ્પર આધારિત, શાશ્વત અને અનગણ્ય છે.