વાયુપુરાણમ્

તથાભૂતો શરીરત્વાદવિધિભ્યસ્તુ સ સ્મૃતઃ। પીડબન્ધવધાસઙ્ગાદપ્રતીકારલક્ષણઃ ।। ૩૯.

આ રીતે શરીરધારી અવસ્થાને કારણે તેને અવિધેય કહેવાય છે; તેમાં પીડા, બંધન, હત્યા અને દુઃખદ સંગ સાથે, સંપૂર્ણ રીતે નિરાશ્રયતા જોવા મળે છે.

ઊર્દ્ધ્વં સૈલમિતાસ્તે તુ નિરાલોકાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ। દુઃખોત્કર્ષસ્તુ સર્વેષુ હ્યધર્મસ્ય નિમિત્તતઃ ।। ૩૯.

ઉપરના ભાગે તેઓ પર્વતોની માપ પ્રમાણે છે અને તેમને પ્રકાશહીન માનવામાં આવે છે. આ બધામાં દુઃખની તીવ્રતા અધર્મના કારણે થાય છે.

ઊર્દ્ધ્વં લોકૈઃ સમાવેતૌ નિરાલોકૌ ચ તાવુભૌ। કૂટાઙ્ગારપ્રમાણૈશ્ચ શરીરી મૂત્રનાયકઃ ।। ૩૯.

ઉપરના ભાગે બંને લોકોથી જોડાયેલા છે અને બંને પ્રકાશહીન છે. શરીરધારી જીવ કૂઠળાંગારા જેટલી માપથી માપવામાં આવે છે અને મૂત્ર વડે દોરી જવામાં આવે છે.

ઉપભોગસમર્થૈસ્તુ સદ્યો જાયન્તિ કર્મભિઃ। દુઃખ પ્રકર્ષશ્ચોગ્રત્વં તેષુ સર્વેષુ વૈ સ્મૃતઃ ।। ૩૯.

જે ભોગ માટે યોગ્ય છે, તેવા કર્મો તરત જ ફળ આપે છે. આ બધામાં દુઃખની તીવ્રતા અને ઉગ્રતા યાદ કરવામાં આવે છે.

યાતનાશ્ચાપ્યસંખ્યેયા નારકાણાં તથા સ્મૃતાઃ। દુઃખોત્કર્ષસ્તુ સર્વેષુ હ્યધર્મસ્ય નિમિત્તતઃ ।। ૩૯.

નરકવાસીઓ માટે અનગણિત યાતનાઓ પણ જણાવવામાં આવી છે. આ બધામાં દુઃખની તીવ્રતા અધર્મના કારણે જ થાય છે.

તિર્યગ્યોનૌ પ્રસૂયન્તે કર્મશેષે ગતે તતઃ। દેવાશ્ચ નારકાશ્ચૈવ હ્યૂર્દ્ધ્વં ચાધશ્ચ સંસ્થિતાઃ ।। ૩૯.

જ્યારે કર્મનો અવશેષ ખતમ થાય છે, ત્યારે તેઓ પશુયોનિમાં જન્મે છે. દેવતાઓ અને નરકવાસીઓ ઉપર અને નીચે સ્થિત છે.

ધર્માધર્મનિમિત્તેન સદ્યો જાયન્તિ મૂર્ત્તયઃ। ઉપભોગાર્થમુત્પત્તિરૌપપત્તિકકર્મતઃ ।। ૩૯.

ધર્મ અને અધર્મના કારણે તરત જ વિવિધ રૂપો ઉત્પન્ન થાય છે. ભોગ માટે જન્મ થાય છે, જે પૂર્વ જન્મના કર્મ પ્રમાણે છે.

પશ્યન્તિ નારકાન્દેવા હ્યધોવક્રાન્ હ્યધોગતાન્। નારકાશ્ચ તથા દેવાન્ સર્વાન્પશ્યન્ત્યધો મુખાન્ ।। ૩૯.

દેવતાઓ નીચે જતાં અને નીચે પડેલા નરકવાસીઓને જુએ છે; તેવી જ રીતે, નરકવાસીઓ પણ બધા દેવતાઓને નીચે તરફ મોઢું કરીને જુએ છે.

અનગ્રમૂલતા યસ્માદ્ધારણાશ્ચ સ્વભાવતઃ। તસ્માદૂર્દ્ધ્વમધોભાવો લોકાલોકે ન વિદ્યતે ।। ૩૯.

કારણ કે અહીં કોઈ મૂળ કે આધાર નથી અને સહેજે જ ટકી રહે છે, તેથી ઉપર કે નીચે લોક અને અલોકનો ભેદ નથી.

એષા સ્વાભાવિકી સંજ્ઞા લોકાલોકે પ્રવર્ત્તતે। અથાબ્રુવન્પુનર્વાયું બ્રાહ્મણાઃ સત્રિણસ્તદા ।। ૩૯.

આ સ્વાભાવિક ઓળખાણ લોક અને અલોકમાં ચાલે છે. ત્યારબાદ યજ્ઞમાં બેઠેલા બ્રાહ્મણોએ ફરી વાયુને પૂછ્યું.

ઋષય ઊચુઃ।। સર્વેષામેવ ભૂતાનાં લોકાલોકનિવાસિનામ્। સંસારે સંસરન્તીહ યાવન્તઃ પ્રાણિનશ્ચ તાન્ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ કહ્યું: બધા જીવ, જે લોક અને અલોકમાં વસે છે, અને અહીં સંસારમાં જેટલા પ્રાણીઓ ભટકે છે—

સહ્ખ્યયા પરિસઙ્ખ્યાય તતઃ પ્રબ્રૂહિ કૃત્સ્નશઃ। ઋષીણાં તદ્વચઃ શ્રુત્વા મારુતો વાક્યમબ્રવીત્ ।। ૩૯.

તમે અમને ગણતરી અને સંખ્યા દ્વારા એ બધાની સંપૂર્ણ માહિતી આપો. ઋષિઓના આ વચન સાંભળીને મારુતએ ઉત્તર આપ્યો.

વાયુરુવાચ।। ન શક્યા જન્તવઃ કૃત્સ્નાઃ પ્રસંખ્યાતું કથઞ્ચન। અનાદ્યન્તાશ્ચ સંકીર્ણા હ્યપ્યૂહેન વ્યવસ્થિતાઃ। ગણના વિનિવૃત્તૈષામાનન્ત્યેન પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૩૯.

વાયુએ કહ્યું: બધા જીવોની સંપૂર્ણ ગણતરી કોઈ રીતે શક્ય નથી. તેઓ અનાદિ અને અનંત છે, મિશ્રિત છે અને અંદાજથી પણ સ્થિર નથી. તેમના અનંતપણાને કારણે તેમની ગણતરી છોડી દેવામાં આવી છે, જેમ કહેવામાં આવ્યું છે.

ન દિવ્યચક્ષુષા જ્ઞાતું શક્યા જ્ઞાનેન વા પુનઃ। ચક્ષુષા વૈ પ્રસંખ્યાતુમતો હ્યન્તે નરાધિપઃ ।। ૩૯.

હે રાજા, આ અંતને ન તો દૈવી દ્રષ્ટિથી જાણી શકાય છે, ન જ્ઞાનથી. માત્ર ગણતરીના દ્રષ્ટિકોણથી જ તેનો અંત નક્કી થાય છે.

અનાધ્યાનાદવેદ્યત્વાન્નૈવ પ્રશ્નો વિધીયતે। બ્રહ્મણા સંજ્ઞિતં યત્તુ સંખ્યયા તન્નિબોધત ।। ૩૯.

ધ્યાનથી કે જ્ઞાનથી જે જાણી શકાય તેમ નથી, એ વિષયમાં કોઈ પ્રશ્ન ઉઠતો નથી. પરંતુ બ્રહ્માએ જે સંખ્યા પ્રમાણે નક્કી કર્યું છે, એ તમે સમજજો.

યઃ સહસ્રતમો ભાગઃ સ્થાવરાણાં ભવેદિહ। પાર્થિવાઃ કૃમયસ્તાવત્સંસેકાદ્યેષુ સમ્ભવાઃ ।। ૩૯.

અહીં સ્થાવર જીવોમાંથી હજારમો ભાગ ગણાય છે; તેમાં પૃથ્વી પરના જીવાતો ભેજમાંથી જન્મે છે.

સંસેકજાનામ્ભાગેન સહસ્રેણૈવ સમ્મિતાઃ। ઔદકા જન્તવઃ સર્વે નિશ્ચયાત્તદ્વિચારિતમ્ ।। ૩૯.

ભેજમાંથી જન્મેલા જીવાતોના હજારમા ભાગ જેટલા બધા જ જળચર જીવ ગણાય છે; આ રીતે નિશ્ચયથી વિચારાયું છે.

સહસ્રેણૈવ ભાગેન સત્વાનાં સલિલૌકસામ્ । વિહઙ્ગમાસ્તુ વિજ્ઞેયા લૌકિકાસ્તે ચ સર્વશઃ ।। ૩૯.

જળમાં રહેતા પક્ષીઓ પણ એ જળચર જીવોના હજારમા ભાગ ગણવા જોઈએ; આવા બધા લોકિક પક્ષીઓ તેમાં આવે છે.

યઃ સહસ્રતમો ભાગસ્તેષાં વૈ પક્ષિણાં ભવેત્। પશવસ્તત્સમા જ્ઞેયા લૌકિકાસ્તુ ચતુષ્પદાઃ ।। ૩૯.

પક્ષીઓમાંથી પણ જે હજારમો ભાગ થાય છે, એટલા જ સંખ્યામાં પૃથ્વી પરના ચાર પગવાળા પ્રાણી ગણાય છે.

ચતુષ્પદાનાં સર્વેષાં સહસ્રેણૈવ સંમતાઃ । ભાગેન દ્વિપદા જ્ઞેયા લૌકિકેઽસ્મિંસ્તુ સર્વ્વશઃ ।। ૩૯.

બધા ચાર પગવાળા પ્રાણીઓમાંથી પણ, બે પગવાળા જીવો અહીંના લોકિક જીવોમાંથી હજારમો ભાગ ગણાય છે.

યઃ સહસ્રતમો ભાગો ભાગે તુ દ્વિપદાં પુનઃ। ધાર્મ્મિકાસ્તેન ભાગેન વિજ્ઞેયાઃ સમ્મિતાઃ પુનઃ ।। ૩૯.

બે પગવાળા જીવોમાંથી પણ, ધર્મી લોકો ફરીથી હજારમા ભાગ જેટલા ગણાય છે.

સહસ્રેણૈવ ભાગેન ધાર્મ્મિકેભ્યો દિવઙ્ગતાઃ। યઃ સહસ્રતમો ભાગો ધાર્મ્મિકાણાં ભવેદ્દિવિ। સંમિતાસ્તેન ભાગેન મોક્ષિણસ્તાવદેવ હિ ।। ૩૯.

ધર્મી લોકોમાંથી સ્વર્ગમાં જનાર પણ હજારમા ભાગ જેટલા છે; અને સ્વર્ગસ્થ ધર્મીઓમાંથી મુક્તિ પામનાર પણ એટલાં જ છે.

સ્વર્ગોપપાદકૈસ્તુલ્યા યાતના સ્થાનવાસિનઃ। પતિતા શ્ચૂર્ણમુદ્દેશાદ્દુરાત્માનો મ્રિયન્તિ યે। રૌરવે તામસે હ્યેતે શીતોષ્ણં પ્રાપ્નુવન્તિ તે ।। ૩૯.

સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરનાર જેટલાં છે, તેટલાં જ યાતનાના સ્થાનોમાં રહેતા છે; પાપી અને દુષ્ટ લોકો, જે અપમાનમાં મરે છે, તેઓ રૌરવ નામના અંધકારમય નરકમાં ઠંડી અને ગરમી સહન કરે છે.

વેદનાકટુકાસ્તબ્ધા યાતના સ્થાનમાગતાઃ। ઉષ્ણસ્તુ રૌરવો જ્ઞેયસ્તેજો ઘોરરસાત્મકઃ ।। ૩૯.

યાતનાના સ્થાને આવેલા લોકો તીવ્ર પીડાથી કઠોર બની જાય છે; રૌરવ નરક ગરમ છે અને ભયાનક અગ્નિ સ્વરૂપ છે.

તતો ઘનાત્મિકશ્ચાપિ શીતાત્મા સતતં તપઃ। એવં સુદુર્લભાઃ સન્તઃ સ્વર્ગે ચ ધાર્મ્મિકા નરાઃ ।। ૩૯.

પછી એક ઘન અને શીતલ સ્વભાવનું સ્થાન છે, જે હંમેશાં દુઃખથી ભરેલું છે; એ રીતે, સ્વર્ગમાં પણ ધર્મી પુરુષો અત્યંત દુર્લભ છે.

એષા સંખ્યા કૃતા સંખ્યા ઈશ્વરેણ સ્વયમ્ભુવા। ગણના વિનિવૃત્તૈષા સઙ્ખ્યા બ્રાહ્મી ચ માનુષી ।। ૩૯.

આ સંખ્યા સ્વયંભૂ ભગવાને નક્કી કરી છે; આ ગણતરી, દૈવી અને માનવીય બંને રીતે, આવી રીતે સ્થિર છે.

ઋષય ઊચુઃ। મહો જનસ્તપઃ સત્યં ભૂતો ભાવ્યો ભવસ્તથા। ઉક્તા હ્યેતે ત્વયા લોકા લોકાનામન્તરેણ ચ। લોકાન્તરઞ્ચ યાદૃગ્વૈ તન્નો બ્રૂહિ યથાતથમ્ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ કહ્યું: તમે મહ, જન, તપ, સત્ય, ભૂત, ભાવિ અને વર્તમાન તથા તેમના વચ્ચેના લોકોની વાત કરી છે; હવે અમને સાચી રીતે બીજાં લોક કેવી રીતે છે તે કહો.

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ઋષીણામૂર્દ્ધ્વરેતસામ્। સ વાયુર્દૃષ્ટતત્ત્વાર્થ ઇદન્તત્ત્વમુવાચ હ ।। ૩૯.૨૧૦ વાયુરુવાચ।। વ્યક્તં તર્કેણ પશ્યન્તિ યોગાત્પ્રત્યક્ષદર્શિનઃ। પ્રત્યાહારેણ ધ્યાનેન તપસા ચ ક્રિયાત્મનઃ ।। ૩૯.

પવિત્ર વર્તન ધરાવતા ઋષિઓના આ શબ્દો સાંભળી, તત્વજ્ઞાની વાયુએ સાચું તત્વ કહ્યું: જે યોગી લોકો તર્કથી, યોગથી, ઇન્દ્રિય સંયમથી, ધ્યાનથી અને તપથી સીધું અનુભવ કરે છે, તેઓ સ્પષ્ટ રીતે બધું જોઈ શકે છે.

ઋભુઃ સનત્કુમારાદ્યાઃ સમ્બુદ્ધાઃ શુદ્ધબુદ્ધયઃ। વ્યપેતશોકા વિરજાઃ સન્તો બ્રહ્મેવસત્તમાઃ ।। ૩૯.

ઋભુ, સનત્કુમાર અને અન્ય જાગૃત, શુદ્ધ બુદ્ધિ ધરાવતા, શોક અને કલંકથી મુક્ત, બ્રહ્મમાં સ્થિત શ્રેષ્ઠ સંતો છે.