વાયુપુરાણમ્

પુત્રૈરધ્યાપિતા યે ચ પુત્રૈરાજ્ઞાપિતાશ્ચ યે। તેસર્વે નરકં યાન્તિ નિયતન્તુ શ્વભોજને ।। ૩૯.

જે લોકો પોતાના પુત્રો દ્વારા શિક્ષિત થાય છે, અથવા પુત્રો દ્વારા આજ્ઞાપિત થાય છે, એ બધા નિશ્ચિતપણે એવા નરકમાં જાય છે જ્યાં તેમને કૂતરાં ખાય છે.

વર્ણાશ્રમવિરૂદ્ધાનિ ક્રોધહર્ષસમન્વિતાઃ। કર્માણિ યે તુ કુર્વન્તિ સર્વે નિરયગામિનઃ ।। ૩૯.

જે લોકો જાતિ અને આશ્રમના નિયમો વિરુદ્ધ ક્રોધ કે આનંદથી કામ કરે છે, એ બધા નરકમાં જાય છે.

ઉપરિષ્ટાત્સિતો ઘોર ઉષ્ણાત્મા રૌરવો મહાન્। સુદારુણસ્તુ શીતાત્મા તસ્યાધસ્તાત્તપઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૯.

ઉપર ભયાનક, ઠંડું અને મહાન રૌરવ નામનું નરક છે, જેનું સ્વરૂપ ગરમ છે; અને તેના નીચે અત્યંત ભયાનક, ઠંડું તપ નામનું નરક છે.

એવમાદિ ક્રમેણૈવ વર્ણ્યમાનાન્નિબોધત। ભૂમેરધસ્તાત્સપ્તૈવ નરકાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।। ૩૯.

આ રીતે ક્રમશઃ વર્ણન થાય છે, સાંભળો—પૃથ્વીથી નીચે સાત નરકો જણાવવામાં આવ્યા છે.

અધર્મસૂનવસ્તે સ્યુરન્ધતામિસ્રકાદયઃ। રૌરવઃ પ્રથમસ્તેષાં મહા રૌરવ એવ ચ ।। ૩૯.

અધર્મના પુત્રો અંધતમિસ્ર વગેરે કહેવાય છે; એમાં રૌરવ પહેલું છે અને મહારૌરવ પણ છે.

અસ્યાધઃ પુનરપ્યન્યઃ શીતસ્તપ ઇતિ સ્મૃતઃ। તૃતીયઃ કાલસૂત્રઃ સ્યાન્મહાહવિવિધિઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૯.

આના નીચે બીજું એક સ્થાન છે, જેને 'ઠંડી ગરમી' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; ત્રીજું 'કાલસૂત્ર' કહેવાય છે, જેને મહાન યુદ્ધભૂમિ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

અપ્રતિષ્ઠ શ્ચતુર્થઃ સ્યાદવીચી પઞ્ચમઃ સ્મૃતઃ। લોહપૃષ્ઠસ્તમસ્તેષામવિધેયસ્તુ સપ્તમઃ ।। ૩૯.

ચોથું 'અપ્રતિષ્ઠા' કહેવાય છે; પાંચમું 'અવીચિ' તરીકે ઓળખાય છે. છઠ્ઠું 'લોહપ્રષ્ઠ' છે અને સાતમું 'અવિધેય' કહેવાય છે.

ઘોરત્વાદ્રૌરવઃ પ્રોક્તઃ સામ્ભકો દહનઃ સ્મૃતઃ। સુદારુણસ્તુ શીતાત્મા તસ્યાધસ્તાત્તપોઽધમઃ ।। ૩૯.

તેના ભયાનક સ્વરૂપને કારણે તેને 'રૌરવ' કહેવામાં આવ્યું છે; 'સાંભક' અગ્નિથી ભરેલું છે. 'સુદારુણ' બહુ જ ઠંડુ છે અને તેના નીચે સૌથી નીચું તપ છે.

સર્પો નિકૃન્તનઃ પ્રોક્તઃ કાલસૂત્રેતિ દારુણઃ। અપ્રતિષ્ઠે સ્થિતિર્નાસ્તિ ભ્રમસ્તસ્મિન્સુદારુણઃ ।। ૩૯.

એક સાપ છે જેને 'નિકૃંતન' કહે છે, તે 'કાલસૂત્ર' તરીકે જાણીતો છે અને અત્યંત ભયાનક છે. 'અપ્રતિષ્ઠા'માં કોઈ સ્થિરતા નથી; ત્યાં સતત ભટકવું બહુ જ દુખદાયક છે.

અવીચિર્દારુણઃ પ્રોક્તો યન્ત્રસંપીડનાચ્ચ સઃ। તસ્માત્સુદારુણો લોહઃ કર્મ્મણાં ક્ષયણાચ્ચ સઃ ।। ૩૯.

'અવીચિ'ને યંત્રોના દુઃખદ પીડા કારણે અત્યંત ભયાનક માનવામાં આવે છે. તેથી 'લોહપ્રષ્ઠ' પણ કર્મોના વિનાશથી ખૂબ જ કઠિન છે.

તથાભૂતો શરીરત્વાદવિધિભ્યસ્તુ સ સ્મૃતઃ। પીડબન્ધવધાસઙ્ગાદપ્રતીકારલક્ષણઃ ।। ૩૯.

આ રીતે શરીરધારી અવસ્થાને કારણે તેને અવિધેય કહેવાય છે; તેમાં પીડા, બંધન, હત્યા અને દુઃખદ સંગ સાથે, સંપૂર્ણ રીતે નિરાશ્રયતા જોવા મળે છે.

ઊર્દ્ધ્વં સૈલમિતાસ્તે તુ નિરાલોકાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ। દુઃખોત્કર્ષસ્તુ સર્વેષુ હ્યધર્મસ્ય નિમિત્તતઃ ।। ૩૯.

ઉપરના ભાગે તેઓ પર્વતોની માપ પ્રમાણે છે અને તેમને પ્રકાશહીન માનવામાં આવે છે. આ બધામાં દુઃખની તીવ્રતા અધર્મના કારણે થાય છે.

ઊર્દ્ધ્વં લોકૈઃ સમાવેતૌ નિરાલોકૌ ચ તાવુભૌ। કૂટાઙ્ગારપ્રમાણૈશ્ચ શરીરી મૂત્રનાયકઃ ।। ૩૯.

ઉપરના ભાગે બંને લોકોથી જોડાયેલા છે અને બંને પ્રકાશહીન છે. શરીરધારી જીવ કૂઠળાંગારા જેટલી માપથી માપવામાં આવે છે અને મૂત્ર વડે દોરી જવામાં આવે છે.

ઉપભોગસમર્થૈસ્તુ સદ્યો જાયન્તિ કર્મભિઃ। દુઃખ પ્રકર્ષશ્ચોગ્રત્વં તેષુ સર્વેષુ વૈ સ્મૃતઃ ।। ૩૯.

જે ભોગ માટે યોગ્ય છે, તેવા કર્મો તરત જ ફળ આપે છે. આ બધામાં દુઃખની તીવ્રતા અને ઉગ્રતા યાદ કરવામાં આવે છે.

યાતનાશ્ચાપ્યસંખ્યેયા નારકાણાં તથા સ્મૃતાઃ। દુઃખોત્કર્ષસ્તુ સર્વેષુ હ્યધર્મસ્ય નિમિત્તતઃ ।। ૩૯.

નરકવાસીઓ માટે અનગણિત યાતનાઓ પણ જણાવવામાં આવી છે. આ બધામાં દુઃખની તીવ્રતા અધર્મના કારણે જ થાય છે.

તિર્યગ્યોનૌ પ્રસૂયન્તે કર્મશેષે ગતે તતઃ। દેવાશ્ચ નારકાશ્ચૈવ હ્યૂર્દ્ધ્વં ચાધશ્ચ સંસ્થિતાઃ ।। ૩૯.

જ્યારે કર્મનો અવશેષ ખતમ થાય છે, ત્યારે તેઓ પશુયોનિમાં જન્મે છે. દેવતાઓ અને નરકવાસીઓ ઉપર અને નીચે સ્થિત છે.

ધર્માધર્મનિમિત્તેન સદ્યો જાયન્તિ મૂર્ત્તયઃ। ઉપભોગાર્થમુત્પત્તિરૌપપત્તિકકર્મતઃ ।। ૩૯.

ધર્મ અને અધર્મના કારણે તરત જ વિવિધ રૂપો ઉત્પન્ન થાય છે. ભોગ માટે જન્મ થાય છે, જે પૂર્વ જન્મના કર્મ પ્રમાણે છે.

પશ્યન્તિ નારકાન્દેવા હ્યધોવક્રાન્ હ્યધોગતાન્। નારકાશ્ચ તથા દેવાન્ સર્વાન્પશ્યન્ત્યધો મુખાન્ ।। ૩૯.

દેવતાઓ નીચે જતાં અને નીચે પડેલા નરકવાસીઓને જુએ છે; તેવી જ રીતે, નરકવાસીઓ પણ બધા દેવતાઓને નીચે તરફ મોઢું કરીને જુએ છે.

અનગ્રમૂલતા યસ્માદ્ધારણાશ્ચ સ્વભાવતઃ। તસ્માદૂર્દ્ધ્વમધોભાવો લોકાલોકે ન વિદ્યતે ।। ૩૯.

કારણ કે અહીં કોઈ મૂળ કે આધાર નથી અને સહેજે જ ટકી રહે છે, તેથી ઉપર કે નીચે લોક અને અલોકનો ભેદ નથી.

એષા સ્વાભાવિકી સંજ્ઞા લોકાલોકે પ્રવર્ત્તતે। અથાબ્રુવન્પુનર્વાયું બ્રાહ્મણાઃ સત્રિણસ્તદા ।। ૩૯.

આ સ્વાભાવિક ઓળખાણ લોક અને અલોકમાં ચાલે છે. ત્યારબાદ યજ્ઞમાં બેઠેલા બ્રાહ્મણોએ ફરી વાયુને પૂછ્યું.

ઋષય ઊચુઃ।। સર્વેષામેવ ભૂતાનાં લોકાલોકનિવાસિનામ્। સંસારે સંસરન્તીહ યાવન્તઃ પ્રાણિનશ્ચ તાન્ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ કહ્યું: બધા જીવ, જે લોક અને અલોકમાં વસે છે, અને અહીં સંસારમાં જેટલા પ્રાણીઓ ભટકે છે—

સહ્ખ્યયા પરિસઙ્ખ્યાય તતઃ પ્રબ્રૂહિ કૃત્સ્નશઃ। ઋષીણાં તદ્વચઃ શ્રુત્વા મારુતો વાક્યમબ્રવીત્ ।। ૩૯.

તમે અમને ગણતરી અને સંખ્યા દ્વારા એ બધાની સંપૂર્ણ માહિતી આપો. ઋષિઓના આ વચન સાંભળીને મારુતએ ઉત્તર આપ્યો.

વાયુરુવાચ।। ન શક્યા જન્તવઃ કૃત્સ્નાઃ પ્રસંખ્યાતું કથઞ્ચન। અનાદ્યન્તાશ્ચ સંકીર્ણા હ્યપ્યૂહેન વ્યવસ્થિતાઃ। ગણના વિનિવૃત્તૈષામાનન્ત્યેન પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૩૯.

વાયુએ કહ્યું: બધા જીવોની સંપૂર્ણ ગણતરી કોઈ રીતે શક્ય નથી. તેઓ અનાદિ અને અનંત છે, મિશ્રિત છે અને અંદાજથી પણ સ્થિર નથી. તેમના અનંતપણાને કારણે તેમની ગણતરી છોડી દેવામાં આવી છે, જેમ કહેવામાં આવ્યું છે.

ન દિવ્યચક્ષુષા જ્ઞાતું શક્યા જ્ઞાનેન વા પુનઃ। ચક્ષુષા વૈ પ્રસંખ્યાતુમતો હ્યન્તે નરાધિપઃ ।। ૩૯.

હે રાજા, આ અંતને ન તો દૈવી દ્રષ્ટિથી જાણી શકાય છે, ન જ્ઞાનથી. માત્ર ગણતરીના દ્રષ્ટિકોણથી જ તેનો અંત નક્કી થાય છે.

અનાધ્યાનાદવેદ્યત્વાન્નૈવ પ્રશ્નો વિધીયતે। બ્રહ્મણા સંજ્ઞિતં યત્તુ સંખ્યયા તન્નિબોધત ।। ૩૯.

ધ્યાનથી કે જ્ઞાનથી જે જાણી શકાય તેમ નથી, એ વિષયમાં કોઈ પ્રશ્ન ઉઠતો નથી. પરંતુ બ્રહ્માએ જે સંખ્યા પ્રમાણે નક્કી કર્યું છે, એ તમે સમજજો.

યઃ સહસ્રતમો ભાગઃ સ્થાવરાણાં ભવેદિહ। પાર્થિવાઃ કૃમયસ્તાવત્સંસેકાદ્યેષુ સમ્ભવાઃ ।। ૩૯.

અહીં સ્થાવર જીવોમાંથી હજારમો ભાગ ગણાય છે; તેમાં પૃથ્વી પરના જીવાતો ભેજમાંથી જન્મે છે.

સંસેકજાનામ્ભાગેન સહસ્રેણૈવ સમ્મિતાઃ। ઔદકા જન્તવઃ સર્વે નિશ્ચયાત્તદ્વિચારિતમ્ ।। ૩૯.

ભેજમાંથી જન્મેલા જીવાતોના હજારમા ભાગ જેટલા બધા જ જળચર જીવ ગણાય છે; આ રીતે નિશ્ચયથી વિચારાયું છે.

સહસ્રેણૈવ ભાગેન સત્વાનાં સલિલૌકસામ્ । વિહઙ્ગમાસ્તુ વિજ્ઞેયા લૌકિકાસ્તે ચ સર્વશઃ ।। ૩૯.

જળમાં રહેતા પક્ષીઓ પણ એ જળચર જીવોના હજારમા ભાગ ગણવા જોઈએ; આવા બધા લોકિક પક્ષીઓ તેમાં આવે છે.

યઃ સહસ્રતમો ભાગસ્તેષાં વૈ પક્ષિણાં ભવેત્। પશવસ્તત્સમા જ્ઞેયા લૌકિકાસ્તુ ચતુષ્પદાઃ ।। ૩૯.

પક્ષીઓમાંથી પણ જે હજારમો ભાગ થાય છે, એટલા જ સંખ્યામાં પૃથ્વી પરના ચાર પગવાળા પ્રાણી ગણાય છે.