વાયુપુરાણમ્

પ્રાણોઽપાનસ્તથોદાનઃ સમાનો વ્યાન એવ ચ। ચક્ષુઃ શ્રોત્રં તથા પ્રાણઃ સ્પર્શો બુદ્ધિર્મનસ્તથા ।। ૫.

પ્રાણ, અપાન, ઉદાન, સમાન અને વ્યાન; અને સાથે જ દ્રષ્ટિ, શ્રવણ, પ્રાણ, સ્પર્શ, બુદ્ધિ અને મન—આ બધા નામો છે.

પ્રાણાપાનાવુદાનશ્ચ સમાનો વ્યાન એવ ચ। નામાન્યેતાનિ પૂર્વન્તુ તુષિતાનાં સ્મૃતાનિ હ ।। ૫.

પ્રાણ, અપાન, ઉદાન, સમાન અને વ્યાન—આ નામો પહેલા તુષિતોમાં જાણીતા હતા.

વસોસ્તુ વસવઃ પુત્રાઃ સાધ્યાનામનુજાઃ સ્મૃતાઃ । ધરો ધ્રુવશ્ચ સોમશ્ચ આપશ્ચૈવાનલોઽનિલઃ। પ્રત્યૂષશ્ચ પ્રભાસશ્ચ વસવોઽષ્ટૌ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૫.

વસુના પુત્રોને વસુઓ કહેવામાં આવે છે, અને તેઓ સાધ્યોના નાના ભાઈઓ તરીકે ઓળખાય છે. ધરા, ધ્રુવ, સોમ, આપ, અનલ, અનિલ, પ્રતિઉષ અને પ્રભાસ—આ આઠ વસુઓ ગણાય છે.

ધરસ્ય પુત્રો દ્રવિણો હુતહવ્યવહસ્તથા। ધ્રુવપુત્રો ભવો નામ્ના કાલો લોકપ્રકાલનઃ ।। ૫.

ધરાના પુત્ર દ્રવિણ અને હુતહવ્યવહ પણ છે. ધ્રુવનાં પુત્રનું નામ ભવ છે, જે કાળ છે અને જગતને પ્રકાશિત કરે છે.

સોમસ્ય ભગવાન્ વર્ચા બુધશ્ચ ગ્રહબોધનઃ। રોહિણ્યાં તૌ સમુત્પન્નૌ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતૌ ।। ૫.

સોમના પ્રસિદ્ધ પુત્રો વર્ચા અને બુધ છે, જે ગ્રહોના જ્ઞાતા છે. બંને રોહિણીમાંથી જન્મ્યા છે અને ત્રણેય લોકોમાં પ્રસિદ્ધ છે.

ધારોર્મિકલિલાશ્ચૈવ ત્રયશ્ચન્દ્રમસઃ સુતાઃ। આપસ્ય પુત્રો વૈતણ્ડ્યઃ શમઃ શાન્તસ્તથૈવ ચ ।। ૫.

ધારાના પુત્રો મિકલિલા છે; ચંદ્રના ત્રણ પુત્રો પણ કહેવાય છે. આપના પુત્ર વૈતંડ્ય, શમ અને શાંત પણ છે.

સ્કન્દઃ સનત્કુમારશ્ચ જજ્ઞે પાદેન તેજસઃ। અગ્નિપુત્રઃ કુમારસ્તુ શરસ્તમ્બે વ્યજાયત। તસ્ય શાખો વિશખશ્ચ નૈગમેયશ્ચ પૃષ્ઠજાઃ ।। ૫.

સ્કંદ, જેને સનત્કુમાર પણ કહે છે, તે પગની તેજથી જન્મ્યા હતા. અગ્નિના પુત્ર કુમાર શરઉછેરીમાં જન્મ્યા. તેમના શાખા, વિશાખા અને નૈગમેયા, એ બધા તેમની પીઠમાંથી જન્મ્યા.

અનિલસ્ય શિવા ભાર્યા તસ્યાઃ પુત્રો મનોજવઃ। અવિજ્ઞાતગતિશ્ચૈવ દ્વૌ પુત્રાવનિલસ્ય ચ ।। ૫.

અનિલની પત્ની શિવા છે અને તેમના પુત્ર મનોજવ છે. અનિલના બે પુત્રો છે: અવિજ્ઞાતગતિ અને મનોજવ.

પ્રત્યૂષસ્ય વિદુઃ પુત્ર ઋષિર્નામ્ના તુ દેવલઃ। દ્વૌ પુત્રૌ દેવલસ્યાપિ ક્ષમાવન્તૌ મનીષિણૌ ।। ૫.

પ્રતિઉષનો પુત્ર ઋષિ દેવલ કહેવાય છે. દેવલના બે પુત્રો છે: ક્ષમાવંત અને મનીષી, બંને જ્ઞાની છે.

બૃહસ્પતેસ્તુ ભગિની વરસ્ત્રી બ્રહ્મચારિણી। યોગસિદ્ધા જગત્કૃત્સ્નમસક્તા વિચરત્યુત ।। ૫.

બૃહસ્પતિની બહેન એક ઉત્તમ સ્ત્રી છે, જે બ્રહ્મચારી છે અને યોગમાં નિપુણ છે. તે આખા વિશ્વમાં આસક્તિ વિના વિહરે છે.

પ્રભાસસ્ય તુ યા ભાર્યા વસૂનામષ્ટમસ્ય હ। વિશ્વકર્મા સુતસ્તસ્યા જાતઃ શિલ્પિપ્રજાપતિઃ ।। ૫.

પ્રભાસ, જે વસુઓમાં આઠમા છે, તેમની પત્નીથી વિશ્વકર્મા જન્મ્યા, જે દેવશિલ્પી અને શિલ્પીઓના પિતા છે.

સ કર્ત્તા સર્વશિલ્પાનાં ત્રિદશાનાઞ્ચ વર્દ્ધકિઃ। ભૂષણાનાઞ્ચ સર્વેષાં કર્ત્તા કારયિતા ચ સઃ ।। ૫.

તે સર્વે શિલ્પોનો સર્જક અને દેવતાઓ માટેના માળખા બનાવનાર છે. તે બધા આભૂષણો બનાવે છે અને બનાવડાવે છે.

સર્વેષાઞ્ચ વિમાનાનિ દૈવતાનાં કરોતિ સઃ। માનુષાશ્ચોપજીવન્તિ યસ્ય શિલ્પાનિ શિલ્પિનઃ ।। ૫.

તે દેવતાઓના બધા વિમાન બનાવે છે; અને માનવ શિલ્પીઓ તેના શિલ્પોથી પોતાનું જીવન ચલાવે છે.

વિશ્વેદેવાસ્તુ વિશ્વાયા જજ્ઞિરે દશ વિશ્રુતાઃ। ક્રતુર્દક્ષઃ શ્રવઃ સત્યઃ કાલઃ કામો ધુનિસ્તથા ।। ૫.

વિશ્વદેવો, દસ પ્રસિદ્ધ દેવતાઓ, વિશ્વામાંથી જન્મ્યા: ક્રતુ, દક્ષ, શ્રવ, સત્ય, કાળ, કામ, ધુનિ,

કુરુવાન્ પ્રભવાંશ્ચૈવ રોચમાનશ્ચ તે દશ। ધર્મપુત્રાઃ સ્મૃતા હ્યેતે વિશ્વાયાં જજ્ઞિરે શુભાઃ ।। ૫.

કુરુવાન, પ્રભવાન અને રોચમાન—આ દસેય ધર્મના પુત્રો તરીકે ઓળખાય છે અને શુભ વિશ્વામાંથી જન્મ્યા છે.

મરુત્વત્યાં મરુત્વન્તો ભાનવો ભાનુજાઃ સ્મૃતાઃ । મુહૂર્ત્તાશ્ચ મુહૂર્ત્તાયાં ઘોષં લમ્બા વ્યજાયત ।। ૫.

મરુત્વતીમાંથી મરુત્વંતો જન્મ્યા, જેમને ભાનવ કહે છે અને તેઓ ભાનુના પુત્રો છે. મુહૂર્તામાંથી મુહૂર્તો અને લંબામાંથી ઘોષ જન્મ્યા.

સઙ્કલ્પાયાન્તુ સંજજ્ઞે વિદ્વાન્ સઙ્કલ્પ એવ ચ। નાગવીથ્યસ્તુ જામ્યાઞ્ચ પથત્રયસમાશ્રિતાઃ ।। ૫.

સંકલ્પામાંથી વિદ્વાન સંકલ્પ જન્મ્યો. નાગવીથીની જમ્યામાંથી ત્રણ માર્ગે ચાલનારા લોકો જન્મ્યા.

પૃથિવીવિષયં સર્વમરુન્ધત્યાં વ્યજાયત। એષ સર્ગઃ સમાખ્યાતો વિદ્વાન્ ધર્મસ્ય શાશ્વતઃ ।। ૫.

પૃથ્વી સાથે જોડાયેલી બધી વસ્તુઓ અરુંધતીમાંથી જન્મી છે. હે વિદ્વાન, આ સર્જન ધર્મનો શાશ્વત ક્રમ ગણાય છે.

મુહૂર્ત્તાશ્ચૈવ તિથ્યશ્ચ પતિભિઃ સહ સુવ્રતાઃ। નામતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ બ્રુવતો મે નિબોધત ।। ૫.

હવે હું મુહૂર્તો અને તિથિઓ તથા તેમના અધિપતિ દેવતાઓના નામ કહું છું, હે સુવ્રત, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

અહોરાત્રવિભાગશ્ચ નક્ષત્રાણિ સમાસતઃ। મુહૂર્ત્તાઃ સર્વનક્ષત્રા અહોરાત્રવિદસ્તથા ।। ૫.

દિવસ અને રાત્રિના વિભાગો તથા નક્ષત્રોનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન, બધા મુહૂર્તો અને દિવસ-રાત્રિના જ્ઞાનીઓનું પણ ઉલ્લેખ થાય છે.

અહોરાત્રકલાનાન્તુ ષટ્‌શતીત્યધિકા સ્મૃતા। રવેર્ગતિવિશેષેણ સર્વેષુ ઋતુમિચ્છતઃ ।। ૫.

દિવસ અને રાત્રિના વિભાગો છસો કરતાં વધુ ગણાય છે; જે બધા ઋતુઓ જાણવા ઇચ્છે છે, તેને સૂર્યના વિશેષ ગતિ અનુસાર આ વિભાગો સમજવા.

તતો વેદવિદશ્ચૈતાં તિથિમિચ્છન્તિ પર્વસુ। અવિશેષેષુ કાલેષુ યોજ્યઃ સ પિતૃદાનતઃ ।। ૫.

માટે, જે વેદ જાણે છે તેઓ પર્વદિને આ તિથિ ઇચ્છે છે; જ્યારે સમયમાં વિશેષ ભેદ ન હોય ત્યારે તે પિતૃઓને દાન માટે જોડાય છે.

રૌદ્રઃ સાર્વસ્તથા મૈત્રઃ પિણ્ડ્યવાસવ એવ ચ। આપ્યોઽથ વૈશ્વદેવશ્ચ બ્રાહ્મો મધ્યાહ્નસંશ્રિતઃ ।। ૫.

રૌદ્ર, સર્વ, મૈત્ર, પિંડ્યવાસવ, આપ્ય, વૈશ્વદેવ, બ્રાહ્મ અને મધ્યાહ્ન સાથે સંકળાયેલો—આ બધા મુહૂર્તોના નામ છે.

પ્રાજાપત્યસ્તથા ઐન્દ્રસ્તથેન્દ્રો નિઋતિસ્તથા। વારુણશ્ચ તથાર્યમ્ણો ભાગાશ્ચાપિ દિનાશ્રિતાઃ ।। ૫.

પ્રજાપત્ય, ઐન્દ્ર, ઇન્દ્ર, નિૃતિ, વારુણ અને આર્યમણના ભાગ પણ દિવસે જોડાયેલા ગણાય છે.

એતે દિનમુહૂર્ત્તાશ્ચ દિવાકરવિનિર્મિતાઃ। શઙ્કુચ્છાયાનિશેષેણ વોદેતવ્યાઃ પ્રમાણતઃ ।। ૫.

આ બધા દિવસના મુહૂર્તો સૂર્યથી સર્જાયેલા છે; શંકુછાયાના માપથી યોગ્ય રીતે જાણી શકાય છે.

અજાસ્તથાહિર્બુધ્ન્યશ્ચ પૂષા હિ યમદેવતાઃ। આગ્નેયશ્ચાપિ વિજ્ઞેયઃ પ્રાજાપત્યસ્તથૈવ ચ ।। ૫.

અજા, અહિબુધ્ન્ય, પૂષા, યમ, અગ્નેય અને પ્રજાપત્ય—આ દેવતાઓ પણ જાણી લેવા યોગ્ય છે.

બ્રહ્મસૌમ્યસ્તથાદિત્યો બાર્હસ્પત્યોઽથ વૈષ્ણવઃ। સાવિત્રોઽથ તથા ત્વાષ્ટ્રો વાયવ્યશ્ચેતિ સંગ્રહઃ ।। ૫.

બ્રહ્મસૌમ્ય, આદિત્ય, બાર્હસ્પત્ય, વૈષ્ણવ, સાવિત્ર, ત્વષ્ટ્ર અને વાયવ્ય—આ મુહૂર્તોના દેવતાઓનો સમૂહ છે.

એકરાત્રિમુહૂર્ત્તાઃ સ્યુઃ ક્રમોક્તા દશ પઞ્ચ ચ। ઇન્દોર્ગત્યુદયા જ્ઞેયા નાલિકાઃ પાદિકાસ્તથા। કાલાવસ્થાસ્વિગાસ્ત્વેતે મુહૂર્તા દેવતાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫.

એક રાત્રિમાં ક્રમશઃ પંદર મુહૂર્તો ગણાય છે; ચંદ્રની ગતિ અને ઉદયથી નાળિકા અને પાદિકા જાણી શકાય છે; આ સમય વિભાગોમાં આ મુહૂર્તોના દેવતાઓ ગણાય છે.

સર્વગ્રહાણાં ત્રીણ્યેવ સ્થાનાનિ વિહિતાનિ ચ। દક્ષિણોત્તરમધ્યાનિ તાનિ વિદ્યાદ્યથાક્રમમ્ ।। ૫.

બધા ગ્રહો માટે ત્રણ સ્થાન નક્કી કરાયા છે: દક્ષિણ, ઉત્તર અને મધ્ય—આ ક્રમ પ્રમાણે જાણી લેવા.