વાયુપુરાણમ્

દ્વાદશાઙ્ગુલપર્વ્વાણિ વિતસ્તિસ્થાનમુચ્યતે। રત્નિશ્ચાઙ્ગુલપર્વાણિ વિજ્ઞેયો હ્યેકવિંશતિઃ ।। ૩૯.

બાર અંગુલના સાંધાને વિતસ્તી કહેવાય છે; અને એકવીસ અંગુલના સાંધાને રત્નિ કહેવાય છે.

ચત્વારિ વિંશતિશ્ચૈવ હસ્તઃ સ્યાદઙ્ગુલાનિ તુ। કિષ્કુર્દ્વિરત્નિર્વિજ્ઞેયો દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલઃ ।। ૩૯.

હાથની લંબાઈ ચોવીસ આંગળ જેટલી ગણાય છે; હાથની કોણીથી આંગળી સુધીનું માપ બે કિષ્કુ છે, જે બે ચાલીસ આંગળ જેટલું થાય છે.

ષણ્ણવત્યઙ્ગુલઞ્ચૈવ ધનુરાહુર્મનીષિણઃ। એતદ્ગવ્યૂતિસંખ્યાયાં પાદાનાં ધનુષઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૯.

વિદ્વાનો કહે છે કે ધનુષ્યનું માપ છન્નવ્વે આંગળ છે; આ જ માપ પ્રમાણે પગ અને ધનુષ્યના પ્રમાણમાં ગવ્યૂતિ ગણાય છે.

ધનુર્દણ્ડો યુગં નાલી તુલ્યાન્યેતાન્યથાઙ્ગુલૈઃ। ધનુષસ્ત્રિશતં નલ્વમાહુઃ સંખ્યાવિદો જનાઃ ।। ૩૯.

ધનુષ્ય, દંડ, યોગ અને નળી — આ બધાં આંગળના માપમાં સમાન છે; ગણતરી જાણનારા કહે છે કે ત્રણસો ધનુષ્ય એક નલ્વા થાય છે.

ધનુઃસહસ્રે દ્વે ચાપિ ગવ્યૂતિરુપદિશ્યતે। અષ્ટૌ ધનુઃસહસ્રાણિ યોજનન્તુ વિધીયતે ।। ૩૯.

બે હજાર ધનુષ્યને એક ગવ્યૂતિ ગણવામાં આવે છે; અને આઠ હજાર ધનુષ્યને એક યોજન ગણવામાં આવે છે.

એતેન ધનુષા ચૈવ યોજનં તુ સમાપ્યતે। એતત્સહસ્રં વિજ્ઞેયં શક્રક્રોશાન્તરન્તથા ।। ૩૯.

આ રીતે ધનુષ્યના માપથી એક યોજન પૂર્ણ થાય છે; અને આવા હજાર યોજનને ઇન્દ્રના બે ક્રોશ વચ્ચેનું અંતર માનવું જોઈએ.

યોજનાનાન્તુ સંખ્યાતં સંખ્યાજ્ઞાનવિશારદૈઃ। એતેન યોજનાગ્રેણ શ્રૃણુધ્વં બ્રહ્મણોઽન્તરમ્ ।। ૩૯.

યોજનની સંખ્યા ગણતરી જાણનારા વિદ્વાનો દ્વારા નક્કી કરવામાં આવી છે; હવે, આ યોજનના માપથી બ્રહ્મા સુધીનું અંતર સાંભળો.

મહીતલાત્સહસ્રાણાં શતાદૂર્દ્ધ્વં દિવાકરઃ। દિવાકરાત્સહસ્રેણ તાવદૂર્દ્ધ્વં નિશાકરઃ ।। ૩૯.

પૃથ્વી પરથી સૂર્ય એક લાખ યોજન ઊંચે છે; અને સૂર્યથી ચંદ્ર પણ એટલાં જ, એટલે એક હજાર યોજન ઊંચે છે.

પૂર્ણં શતસહસ્રન્તુ યોજનાનાં નિશાકરાત્। નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નમુપરિષ્ટાત્પ્રકાશતે ।। ૩૯.

ચંદ્રથી પૂર્ણ એક લાખ યોજન ઉપર આખું નક્ષત્રમંડળ પ્રકાશિત થાય છે.

શતં સહસ્રં સંખ્યાતો મેરુર્દ્વિગુણિતં પુનઃ। ગ્રહાન્તરમથૈકૈકમૂર્દ્ધ્વં નક્ષત્રમણ્ડલાત્ ।। ૩૯.

મેરુ પર્વતનું માપ એક લાખ યોજન કહેવાય છે, અને એનું બે ગણી ઊંચાઈ પણ છે; પછી દરેક ગ્રહ નક્ષત્રમંડળથી ક્રમશઃ ઉપર સ્થિત છે.

તારાગ્રહાણાં સર્વ્વેષામધસ્તાચ્ચરતે બુધઃ। તસ્યોર્દ્ધ્વઞ્ચરતે શુક્રસ્તસ્માદૂર્દ્ધ્વં ચ લોહિતઃ ।। ૩૯.

બધા તારાઓ અને ગ્રહોમાં બુધ નીચે ફરતો રહે છે; તેના ઉપર શુક્ર ચાલે છે, અને તેના ઉપર મંગળ છે.

તતો બૃહસ્પતિશ્ચોર્દ્ધ્વં તસ્માદૂર્દ્ધ્વં શનૈશ્ચરઃ। ઊર્દ્ધ્વં શતસહસ્રન્તુ યોજનાનાં શનૈશ્ચરાત્ ।। ૩૯.

પછી તેના ઉપર બૃહસ્પતિ છે, અને તેના ઉપર શનિ છે; શનિથી એક લાખ યોજન ઉપર સત્તરૃષિનું મંડળ માનવામાં આવે છે.

સપ્તર્ષિમણ્ડલં કૃત્સ્નમુપરિષ્ટાત્પ્રકાશતે। ઋષિભિસ્તુ સહસ્રાણાં શતાદૂર્દ્ધ્વં વિભાવ્યતે ।। ૩૯.

સત્તરૃષિનું આખું મંડળ ઉપર પ્રકાશિત થાય છે; ઋષિઓએ તેને એક લાખ યોજન ઉપર હોવાનું અનુભવ્યું છે.

યોઽસૌ તારામયે દિવ્યે વિમાને હ્રસ્વરૂપકે। ઉત્તાનપાદપુત્રોઽસૌ મેઢિભૂતો ધ્રુવો દિવિ ।। ૩૯.

જે તારાોથી ભરેલા દિવ્ય અને નાનાં રૂપના વિમાનમાં છે, જે ઉત્તાનપાદનો પુત્ર છે, એ ધ્રુવ છે, જે આકાશમાં અડગ છે.

ત્રૈલોક્યસ્યૈષ ઉત્સેધો વ્યાખ્યાતો યોજનૈર્મયા। મન્વન્તરેષુ દેવાનામિજ્યા યત્રૈવ લૌકિકી ।। ૩૯.

આ રીતે મેં ત્રણ લોકની ઊંચાઈ યોજનમાં સમજાવી છે; દરેક મન્વંતરમાં દેવતાઓની પૂજા અહીં લોકિક રીતે થાય છે.

વર્ણાશ્રમેભ્ય ઇજ્યા તુ લોકેઽસ્મિન્યા પ્રવર્ત્તતે। સર્વેષાં દેવયોનીનાં સ્થિતિહેતુઃ સવૈ સ્મૃતઃ ।। ૩૯.

આ લોકમાં વર્ણ અને આશ્રમ પ્રમાણે પૂજા થાય છે; એ સર્વે દેવયોનિઓના સ્થિતિનાં કારણ તરીકે માનવામાં આવે છે.

ત્રૈલોક્યમેતદ્વયાખ્યાતમત ઊર્દ્ધ્વં નિબોધત। ધ્રુવા દૂર્દ્ધ્વં મહર્લોકો યસ્મિસ્તે કલ્પવાસિનઃ। એકયોજનકોટી સા ઇત્યેવં નિશ્ચયં ગતમ્ ।। ૩૯.

આ રીતે ત્રણ લોકનું વર્ણન થયું; હવે આગળ સાંભળો: ધ્રુવથી ઉપર મહર્લોક છે, જ્યાં કલ્પવાસીઓ વસે છે, અને એ દસ મિલિયન યોજન દૂર છે.

દ્વે કોટ્યૌ તુ મહર્લોકાદ્યસ્મિંસ્તે કલ્પવાસિનઃ। યત્ર તે બ્રહ્મણઃ પુત્રા દક્ષાદ્યાઃ સાધકાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૯.

મહર્લોકથી બે કરોડ યોજન ઉપર એ લોક છે, જ્યાં કલ્પવાસીઓ વસે છે; ત્યાં બ્રહ્માના પુત્રો, જેમ કે દક્ષ અને અન્ય સિદ્ધો વસે છે.

ચતુર્ગુણોત્તરાદૂર્દ્ધ્વં જનલોકાત્તપઃ સ્મૃતમ્। વૈરાજા યત્ર તે દેવા ભૂતદાહવિવર્જિતાઃ ।। ૩૯.

જનલોકથી ચાર ગણું ઉપર તપોલોક છે; ત્યાં વૈરાજ દેવતાઓ વસે છે, જે જન્મમરણના દુઃખથી મુક્ત છે.

ષડ્ગુણન્તુ તપોલોકાત્સત્યલોકાન્તરં સ્મૃતમ્। અપુનર્મારકામાનાં બ્રહ્મલોકઃ સ ઉચ્યતે ।। ૩૯.

તપોલોકથી સત્યલોક સુધીનું અંતર છ ગણું કહેવાયું છે; એ બ્રહ્મલોક કહેવાય છે, જ્યાં ઇચ્છાઓથી મુક્ત થયેલા જીવો પાછા આવતાં નથી.

યસ્માન્ન ચ્યવતે ભૂયો બ્રહ્માણં સ ઉપાસતે । એકકોટિર્યોજનાનાં પઞ્ચાશન્નિયુતાનિ તુ ।। ૩૯.

કારણ કે ત્યાંથી ફરીથી કોઈ પડતો નથી, તેથી જે લોકો બ્રહ્માનું પૂજન કરે છે તેઓ એ સ્થાનને પ્રાપ્ત કરે છે; તેનું વિસ્તરણ પચાસ કરોડ યોજન, દસ લાખથી ગુણિત છે.

ઊર્દ્ધ્વં ભાગસ્તતોઽણ્ડસ્ય બ્રહ્મલોકાત્પરઃ સ્મૃતઃ। ચતુરશ્ચૈવ કોટ્યસ્તુ નિયુતાઃ પઞ્ચષષ્ટિ ચ ।। ૩૯.

બ્રહ્મલોકથી ઉપર અંડનું ઉપરનું ભાગ છે, જે બ્રહ્મલોકથી પણ પર છે એવું કહેવાય છે; તેનું વિસ્તરણ ચારસો કરોડ અને પાંસઠ લાખ યોજન છે.

એષોઽર્દ્ધંશપ્રચારોઽસ્ય ગત્યન્તશ્ચાપરઃ સ્મૃતઃ। ધ્રવાગ્રમેતદ્વયાખ્યાતં યોજનાગ્રાદ્યથાશ્રુતમ્ ।। ૩૯.

આ અર્ધભાગનું વિસ્તરણ કહેવાયું છે, અને બીજું છે ગતિનો અંત; ધ્રુવ અને અગ્ર એમ બંને છે, જેમ યોજન પ્રમાણે સાંભળ્યું છે.

અધોગતીનાં વક્ષ્યામિ ભૂતાનાં સ્થાનકલ્પનામ્। ગચ્છન્તિ ઘોરકર્મ્માણઃ પ્રાણિનો યત્ર કર્મ્મભિઃ ।। ૩૯.

હવે હું નીચે જતાં જીવોના નિવાસસ્થાનોનું વર્ણન કરું છું, જ્યાં ભયાનક કર્મ કરનાર જીવો પોતાના કર્મ પ્રમાણે જાય છે.

નરકો રૌરવો રોધઃ સૂકરસ્તાલ એવ ચ। તપ્તકુમ્ભો મહાજ્વાલઃ શબલોઽથ વિમોચનઃ ।। ૩૯.

નરકો એવા છે: રૌરવ, રોધ, સૂકર, તાલ, તપ્તકુંભ, મહાજ્વાલ, શબલ અને વિમોચન.

કૃમી ચ કૃમિભક્ષશ્ચ લાલાભક્ષો વિશંસનઃ । અધઃશિરાઃ પૂયવહો રુધિરાન્ધસ્તથૈવ ચ ।। ૩૯.

અને કૃમી, કૃમિભક્ષ, લાલાભક્ષ, વિશંસન, અધઃશિરા, પૂયવહ અને રુધિરાંધ પણ છે.

તથા વૈતરણં કૃષ્ણમસિપત્રવનં તથા। અગ્નિજ્વાલો મહાઘોરઃ સંદંશોઽથ શ્વભોજનઃ ।।૩૯.

તેમજ વૈતરણી, કૃષ્ણ, અસિપત્રવન, અગ્નિજ્વાલા, મહાઘોર, સંદંશ અને શ્વભોજન પણ છે.

તમશ્ચ કૃષ્ણસૂત્રશ્ચ લોહશ્ચાપ્યસિજસ્તથા। અપ્રતિષ્ઠોઽથ વીચ્યશ્વનરકા હ્યેવમાદયઃ ।। ૩૯.

તેમજ તમ, કૃષ્ણસૂત્ર, લોહ, અસિજ, અપ્રતિષ્ઠ, વીચ્ય અને આવા અન્ય નરકો પણ છે.

તામસા નરકાઃ સર્વે યમસ્ય વિષયે સ્થિતાઃ। યેષુ દુષ્કૃતકર્માણઃ પતન્તીહ પૃથક્પૃથક્ ।। ૩૯.૧૫૦ ભૂમેરધસ્તાત્તે સર્વે રૌરવાદ્યાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। રૌરવે કૂટસાક્ષી તુ મિથ્યા યશ્ચાભિશંસતિ। ક્રૂરગ્રહે પક્ષવાદી હ્યસત્યઃ પતતે નરઃ ।। ૩૯.

આ બધા નરકો અંધકારથી ભરેલા છે અને યમના ક્ષેત્રમાં આવેલ છે, જ્યાં દુષ્કર્મ કરનાર વ્યક્તિઓ અલગ-અલગ સ્થાન પર પડે છે.