વાયુપુરાણમ્

પપ્રચ્છુર્માતરિશ્વાનં સર્વ્વે તે બ્રહ્મવાદિનઃ। બ્રહ્મલોકસ્તુ ભગવન્ યાવન્માત્રાન્તરઃ પ્રભો ।। ૩૯.

બધા બ્રહ્મવિદ્યા વક્તાઓએ માતરિશ્વાનને પૂછ્યું: 'હે ભગવાન, બ્રહ્મલોકનું અંતર કેટલું છે?'

યોજનાગ્રેણ સંખ્યાતઃ સાધનં યોજનસ્ય તુ। ક્રોશસ્ય ચ પરીમાણં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।। ૩૯.

હું સાચું જાણવું છું કે એક યોજન કેટલી માપણી છે, યોજનનું માધ્યમ શું છે અને ક્રોશનું માપ કેટલું છે.

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા માતરિશ્વા વિનીતવાક્। ઉવાચ મધુરં વાક્યં યથાદૃષ્ટં યથાક્રમમ્ ।। ૩૯.

તેમના શબ્દો સાંભળીને માતરિશ્વાને વિનમ્રતાથી, મીઠા શબ્દોમાં, જે જોયું છે અને જેમ યોગ્ય છે તેમ જવાબ આપ્યો.

વાયુરુવાચ।। એતદ્વોઽહં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૃણુધ્વં મે વિવક્ષિતમ્। અવ્યક્તાદ્વ્યક્તભાગો વૈ મહાસ્થૂલો વિભાષ્યતે ।। ૩૯.

વાયુએ કહ્યું: 'હું તમને આ સમજાવીશ, મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો. અવ્યક્તમાંથી જે વ્યક્ત ભાગ છે, તેને મહા સ્થૂળ સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે.'

દશૈવ મહતાં ભાગા ભૂતાદિઃ સ્થૂલ ઉચ્યતે। દશભાગાધિકં ચાપિ ભૂતાદિઃ પરમાણુકઃ ।। ૩૯.

મહાન વસ્તુના દસ ભાગને ભૂતાદિ સ્થૂળ કહેવાય છે; અને એમાં દસ ભાગ વધારે હોય તો તેને પરમાણુ કહે છે.

પરમાણુઃ સુસૂક્ષ્મસ્તુ બાવગ્રાહ્યો ન ચક્ષુષા। યદભેદ્યતમં લોકે વિજ્ઞેયં પરમાણુ તત્ ।। ૩૯.

પરમાણુ બહુ સૂક્ષ્મ છે, આંખે દેખાતો નથી; દુનિયામાં જે સૌથી અવિભાજ્ય છે, તેને પરમાણુ કહેવાય છે.

જાલાન્તરગતં ભાનોર્યત્સૂક્ષ્મં દૃશ્યતે રજઃ। પ્રથમં તત્પ્રમાણાનાં પરમાણું પ્રચક્ષતે ।। ૩૯.

જાળમાંથી પસાર થતા સૂર્યકિરણમાં જે નાનું ધૂળકણ દેખાય છે, તેને પરમાણુનું પ્રથમ માપણ કહેવાય છે.

અષ્ટાનાં પરમાણૂનાં સમવાયો યદા ભવેત્ । ત્રસરેણુઃ સમાખ્યાતસ્તત્પદ્મરજ ઉચ્યતે ।। ૩૯.

જ્યારે આઠ પરમાણુ એક થાય, ત્યારે તેને ત્રસરેણુ કહે છે; એ જ કમળના પરાગ તરીકે ઓળખાય છે.

ત્રસરેણવશ્ચ યેઽપ્યષ્ટૌ રથરેણુસ્તુ સ સ્મૃતઃ । તેઽપ્યષ્ટૌ સમવાયસ્થા બાલાગ્રં તત્સ્મૃતં બુધૈઃ ।। ૩૯.

અને જ્યારે આઠ ત્રસરેણુ ભેગા થાય, ત્યારે તેને રથરેણુ કહે છે; અને એમાંથી પણ આઠ ભેગા થાય, ત્યારે તેને વિદ્વાનો વાળની ટોચ કહે છે.

બાલાગ્રાણ્યષ્ટ લિક્ષા સ્યાદ્યૂકા તચ્ચાષ્ટકં ભવેત્। યૂકાષ્ટકં યવં પ્રાહુરઙ્ગુલન્તુ યવાષ્ટકમ્ ।। ૩૯.

આઠ વાળની ટોચથી એક લિક્ષા બને છે, અને એમાંથી આઠ થાય તો એક યૂકા થાય; આઠ યૂકા ભેગા થાય તો એક જૌ થાય, અને આઠ જૌ ભેગા થાય તો એક અંગુલ બને છે.

દ્વાદશાઙ્ગુલપર્વ્વાણિ વિતસ્તિસ્થાનમુચ્યતે। રત્નિશ્ચાઙ્ગુલપર્વાણિ વિજ્ઞેયો હ્યેકવિંશતિઃ ।। ૩૯.

બાર અંગુલના સાંધાને વિતસ્તી કહેવાય છે; અને એકવીસ અંગુલના સાંધાને રત્નિ કહેવાય છે.

ચત્વારિ વિંશતિશ્ચૈવ હસ્તઃ સ્યાદઙ્ગુલાનિ તુ। કિષ્કુર્દ્વિરત્નિર્વિજ્ઞેયો દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલઃ ।। ૩૯.

હાથની લંબાઈ ચોવીસ આંગળ જેટલી ગણાય છે; હાથની કોણીથી આંગળી સુધીનું માપ બે કિષ્કુ છે, જે બે ચાલીસ આંગળ જેટલું થાય છે.

ષણ્ણવત્યઙ્ગુલઞ્ચૈવ ધનુરાહુર્મનીષિણઃ। એતદ્ગવ્યૂતિસંખ્યાયાં પાદાનાં ધનુષઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૯.

વિદ્વાનો કહે છે કે ધનુષ્યનું માપ છન્નવ્વે આંગળ છે; આ જ માપ પ્રમાણે પગ અને ધનુષ્યના પ્રમાણમાં ગવ્યૂતિ ગણાય છે.

ધનુર્દણ્ડો યુગં નાલી તુલ્યાન્યેતાન્યથાઙ્ગુલૈઃ। ધનુષસ્ત્રિશતં નલ્વમાહુઃ સંખ્યાવિદો જનાઃ ।। ૩૯.

ધનુષ્ય, દંડ, યોગ અને નળી — આ બધાં આંગળના માપમાં સમાન છે; ગણતરી જાણનારા કહે છે કે ત્રણસો ધનુષ્ય એક નલ્વા થાય છે.

ધનુઃસહસ્રે દ્વે ચાપિ ગવ્યૂતિરુપદિશ્યતે। અષ્ટૌ ધનુઃસહસ્રાણિ યોજનન્તુ વિધીયતે ।। ૩૯.

બે હજાર ધનુષ્યને એક ગવ્યૂતિ ગણવામાં આવે છે; અને આઠ હજાર ધનુષ્યને એક યોજન ગણવામાં આવે છે.

એતેન ધનુષા ચૈવ યોજનં તુ સમાપ્યતે। એતત્સહસ્રં વિજ્ઞેયં શક્રક્રોશાન્તરન્તથા ।। ૩૯.

આ રીતે ધનુષ્યના માપથી એક યોજન પૂર્ણ થાય છે; અને આવા હજાર યોજનને ઇન્દ્રના બે ક્રોશ વચ્ચેનું અંતર માનવું જોઈએ.

યોજનાનાન્તુ સંખ્યાતં સંખ્યાજ્ઞાનવિશારદૈઃ। એતેન યોજનાગ્રેણ શ્રૃણુધ્વં બ્રહ્મણોઽન્તરમ્ ।। ૩૯.

યોજનની સંખ્યા ગણતરી જાણનારા વિદ્વાનો દ્વારા નક્કી કરવામાં આવી છે; હવે, આ યોજનના માપથી બ્રહ્મા સુધીનું અંતર સાંભળો.

મહીતલાત્સહસ્રાણાં શતાદૂર્દ્ધ્વં દિવાકરઃ। દિવાકરાત્સહસ્રેણ તાવદૂર્દ્ધ્વં નિશાકરઃ ।। ૩૯.

પૃથ્વી પરથી સૂર્ય એક લાખ યોજન ઊંચે છે; અને સૂર્યથી ચંદ્ર પણ એટલાં જ, એટલે એક હજાર યોજન ઊંચે છે.

પૂર્ણં શતસહસ્રન્તુ યોજનાનાં નિશાકરાત્। નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નમુપરિષ્ટાત્પ્રકાશતે ।। ૩૯.

ચંદ્રથી પૂર્ણ એક લાખ યોજન ઉપર આખું નક્ષત્રમંડળ પ્રકાશિત થાય છે.

શતં સહસ્રં સંખ્યાતો મેરુર્દ્વિગુણિતં પુનઃ। ગ્રહાન્તરમથૈકૈકમૂર્દ્ધ્વં નક્ષત્રમણ્ડલાત્ ।। ૩૯.

મેરુ પર્વતનું માપ એક લાખ યોજન કહેવાય છે, અને એનું બે ગણી ઊંચાઈ પણ છે; પછી દરેક ગ્રહ નક્ષત્રમંડળથી ક્રમશઃ ઉપર સ્થિત છે.

તારાગ્રહાણાં સર્વ્વેષામધસ્તાચ્ચરતે બુધઃ। તસ્યોર્દ્ધ્વઞ્ચરતે શુક્રસ્તસ્માદૂર્દ્ધ્વં ચ લોહિતઃ ।। ૩૯.

બધા તારાઓ અને ગ્રહોમાં બુધ નીચે ફરતો રહે છે; તેના ઉપર શુક્ર ચાલે છે, અને તેના ઉપર મંગળ છે.

તતો બૃહસ્પતિશ્ચોર્દ્ધ્વં તસ્માદૂર્દ્ધ્વં શનૈશ્ચરઃ। ઊર્દ્ધ્વં શતસહસ્રન્તુ યોજનાનાં શનૈશ્ચરાત્ ।। ૩૯.

પછી તેના ઉપર બૃહસ્પતિ છે, અને તેના ઉપર શનિ છે; શનિથી એક લાખ યોજન ઉપર સત્તરૃષિનું મંડળ માનવામાં આવે છે.

સપ્તર્ષિમણ્ડલં કૃત્સ્નમુપરિષ્ટાત્પ્રકાશતે। ઋષિભિસ્તુ સહસ્રાણાં શતાદૂર્દ્ધ્વં વિભાવ્યતે ।। ૩૯.

સત્તરૃષિનું આખું મંડળ ઉપર પ્રકાશિત થાય છે; ઋષિઓએ તેને એક લાખ યોજન ઉપર હોવાનું અનુભવ્યું છે.

યોઽસૌ તારામયે દિવ્યે વિમાને હ્રસ્વરૂપકે। ઉત્તાનપાદપુત્રોઽસૌ મેઢિભૂતો ધ્રુવો દિવિ ।। ૩૯.

જે તારાોથી ભરેલા દિવ્ય અને નાનાં રૂપના વિમાનમાં છે, જે ઉત્તાનપાદનો પુત્ર છે, એ ધ્રુવ છે, જે આકાશમાં અડગ છે.

ત્રૈલોક્યસ્યૈષ ઉત્સેધો વ્યાખ્યાતો યોજનૈર્મયા। મન્વન્તરેષુ દેવાનામિજ્યા યત્રૈવ લૌકિકી ।। ૩૯.

આ રીતે મેં ત્રણ લોકની ઊંચાઈ યોજનમાં સમજાવી છે; દરેક મન્વંતરમાં દેવતાઓની પૂજા અહીં લોકિક રીતે થાય છે.

વર્ણાશ્રમેભ્ય ઇજ્યા તુ લોકેઽસ્મિન્યા પ્રવર્ત્તતે। સર્વેષાં દેવયોનીનાં સ્થિતિહેતુઃ સવૈ સ્મૃતઃ ।। ૩૯.

આ લોકમાં વર્ણ અને આશ્રમ પ્રમાણે પૂજા થાય છે; એ સર્વે દેવયોનિઓના સ્થિતિનાં કારણ તરીકે માનવામાં આવે છે.

ત્રૈલોક્યમેતદ્વયાખ્યાતમત ઊર્દ્ધ્વં નિબોધત। ધ્રુવા દૂર્દ્ધ્વં મહર્લોકો યસ્મિસ્તે કલ્પવાસિનઃ। એકયોજનકોટી સા ઇત્યેવં નિશ્ચયં ગતમ્ ।। ૩૯.

આ રીતે ત્રણ લોકનું વર્ણન થયું; હવે આગળ સાંભળો: ધ્રુવથી ઉપર મહર્લોક છે, જ્યાં કલ્પવાસીઓ વસે છે, અને એ દસ મિલિયન યોજન દૂર છે.

દ્વે કોટ્યૌ તુ મહર્લોકાદ્યસ્મિંસ્તે કલ્પવાસિનઃ। યત્ર તે બ્રહ્મણઃ પુત્રા દક્ષાદ્યાઃ સાધકાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૯.

મહર્લોકથી બે કરોડ યોજન ઉપર એ લોક છે, જ્યાં કલ્પવાસીઓ વસે છે; ત્યાં બ્રહ્માના પુત્રો, જેમ કે દક્ષ અને અન્ય સિદ્ધો વસે છે.

ચતુર્ગુણોત્તરાદૂર્દ્ધ્વં જનલોકાત્તપઃ સ્મૃતમ્। વૈરાજા યત્ર તે દેવા ભૂતદાહવિવર્જિતાઃ ।। ૩૯.

જનલોકથી ચાર ગણું ઉપર તપોલોક છે; ત્યાં વૈરાજ દેવતાઓ વસે છે, જે જન્મમરણના દુઃખથી મુક્ત છે.