વાયુપુરાણમ્

સમુદ્રં મધ્યમઞ્ચૈવ પરાર્દ્ધમપરં તતઃ। એવમષ્ટાદશૈતાનિ સ્થાનાનિ ગણનાવિધૌ ।। ૩૯.

સમુદ્ર, મધ્યમ, પરાર્ધ અને બીજાં; આ રીતે આ અઢાર નામો ગણતરીમાં વપરાય છે.

શતાનીતિ વિજાનીયાત્ સંજ્ઞિતાનિ મહર્ષિભિઃ। કલ્પસંખ્યા પ્રવૃત્તસ્ય પરાર્દ્ધં બ્રહ્મણઃ સ્મૃતમ્ ।। ૩૯.

આ સો સંખ્યાઓ મહર્ષિઓએ નામ આપી છે; પરાર્ધ બ્રહ્માના એક કલ્પની સંખ્યા તરીકે જાણીતી છે.

તાવચ્છેષોઽપિ કાલોઽસ્ય તસ્યાન્તે પ્રતિસૃજ્યતે। પર એષ પરાર્દ્ધઞ્ચ સંખ્યાતઃ સંખ્યયા મયા ।। ૩૯.

એટલો જ સમય બાકી રહે છે; તેના અંતે પ્રલય થાય છે. આ પરા અને પરાર્ધ છે, જે મેં સંખ્યાથી ગણાવી બતાવ્યા છે.

યસ્માદસ્ય પરં વીર્યં પરમાયુઃ પરન્તપઃ। પરા શક્તિઃ પરો ધર્મ્મઃ પરા વિદ્યા પરા ધૃતિઃ ।। ૩૯.

કેમ કે એની શક્તિ સર્વોપરી છે, એની આયુષ્ય પણ સર્વથી વધુ છે, એ દુશ્મનોને હરાવનાર છે; એની ઊર્જા, ધર્મ, જ્ઞાન અને ધીરજ — બધું સર્વોચ્ચ છે.

પરં બ્રહ્મ પરં જ્ઞાનં પરમૈશ્વર્યમેવ ચ। તસ્માત્પરતરં ભૂતં બ્રહ્મણોઽન્યન્ન વિદ્યતે ।। ૩૯.

સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ જ્ઞાન અને સર્વોચ્ચ સામર્થ્ય — એ બધું બ્રહ્મમાં છે; તેથી બ્રહ્મથી ઉપર બીજું કંઈ નથી, અને એથી વધુ ઊંચું કંઈ જ ઓળખાતું નથી.

પરે સ્થિતો હ્યેષ પરઃ સર્વાર્થેષુ તતઃ પરઃ। સંખ્યાતસ્તુ પરો બ્રહ્મા તસ્યાર્દ્ધં તુ પરાર્દ્ધતા ।। ૩૯.

એ સર્વોપરીમાં સ્થિત છે, દરેક બાબતમાં સર્વોચ્ચ છે, એટલે એ બધાથી પર છે; સંખ્યામાં બ્રહ્મ સર્વથી ઊંચું છે, અને એની અડધી ભાગને પરાર્ધ કહે છે.

સંખ્યેયં ચાપ્યસંખ્યેયં સતતં ચાપિ તં ત્રિકમ્। સંખ્યેયં સંખ્યયા દૃષ્ટમપારાર્દ્ધાદ્વિભાષ્યતે ।। ૩૯.

આ ગણતરી ક્યારેક ગણાય તેવી છે, તો ક્યારેક અણગણાય તેવી છે; એ ત્રણેય હંમેશાં આવું જ છે; જે ગણાય તે સંખ્યાથી જાણી શકાય છે, અને જે પરાર્ધથી પણ આગળ છે, તેનું વર્ણન થાય છે.

રાશૌ દૃષ્ટે ન સંખ્યાસ્તિ તદસંખ્યસ્ય લક્ષણમ્। આનન્ત્યં સિકતાખ્યેષુ દૃષ્ટવાન્ પઞ્ચલક્ષણમ્ ।। ૩૯.

જ્યારે ઢગલો દેખાય છે ત્યારે ગણતરી શક્ય નથી; એ જ અણગણાયેલી વસ્તુનું લક્ષણ છે. અનંતતા રેતીના દાણા જેવી વસ્તુઓમાં જોવા મળે છે, અને તેમાં પાંચ લક્ષણો જોવા મળે છે.

ઈશ્વરૈસ્તત્પ્રસંખ્યાતં શુદ્ધત્વાદ્દિવ્યદૃષ્ટિભિઃ। એવં જ્ઞાનપ્રતિષ્ઠત્વાત્ સર્વ્વં બ્રહ્માનુપશ્યતિ ।। ૩૯.

ભગવાનોએ એનું ગણતરીપૂર્વક વર્ણન કર્યું છે, શુદ્ધતા અને દિવ્ય દૃષ્ટિથી; અને જ્ઞાનમાં સ્થિરતા હોવાથી, બધું બ્રહ્મરૂપે જ દેખાય છે.

એતચ્છ્રુત્વા તુ તે સર્વે નૈમિષેયાસ્તપસ્વિનઃ। બાષ્પપર્ય્યાકુલાક્ષાસ્તુ પ્રહર્ષાદ્ઘદ્ઘદસ્વરાઃ ।। ૩૯.

આ સાંભળીને નૈમિષારણ્યના બધા તપસ્વીઓની આંખોમાં આનંદના આંસુ આવી ગયા, અને તેઓ ખુશીથી કંપતી અવાજે બોલવા લાગ્યા.

પપ્રચ્છુર્માતરિશ્વાનં સર્વ્વે તે બ્રહ્મવાદિનઃ। બ્રહ્મલોકસ્તુ ભગવન્ યાવન્માત્રાન્તરઃ પ્રભો ।। ૩૯.

બધા બ્રહ્મવિદ્યા વક્તાઓએ માતરિશ્વાનને પૂછ્યું: 'હે ભગવાન, બ્રહ્મલોકનું અંતર કેટલું છે?'

યોજનાગ્રેણ સંખ્યાતઃ સાધનં યોજનસ્ય તુ। ક્રોશસ્ય ચ પરીમાણં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।। ૩૯.

હું સાચું જાણવું છું કે એક યોજન કેટલી માપણી છે, યોજનનું માધ્યમ શું છે અને ક્રોશનું માપ કેટલું છે.

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા માતરિશ્વા વિનીતવાક્। ઉવાચ મધુરં વાક્યં યથાદૃષ્ટં યથાક્રમમ્ ।। ૩૯.

તેમના શબ્દો સાંભળીને માતરિશ્વાને વિનમ્રતાથી, મીઠા શબ્દોમાં, જે જોયું છે અને જેમ યોગ્ય છે તેમ જવાબ આપ્યો.

વાયુરુવાચ।। એતદ્વોઽહં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૃણુધ્વં મે વિવક્ષિતમ્। અવ્યક્તાદ્વ્યક્તભાગો વૈ મહાસ્થૂલો વિભાષ્યતે ।। ૩૯.

વાયુએ કહ્યું: 'હું તમને આ સમજાવીશ, મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો. અવ્યક્તમાંથી જે વ્યક્ત ભાગ છે, તેને મહા સ્થૂળ સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે.'

દશૈવ મહતાં ભાગા ભૂતાદિઃ સ્થૂલ ઉચ્યતે। દશભાગાધિકં ચાપિ ભૂતાદિઃ પરમાણુકઃ ।। ૩૯.

મહાન વસ્તુના દસ ભાગને ભૂતાદિ સ્થૂળ કહેવાય છે; અને એમાં દસ ભાગ વધારે હોય તો તેને પરમાણુ કહે છે.

પરમાણુઃ સુસૂક્ષ્મસ્તુ બાવગ્રાહ્યો ન ચક્ષુષા। યદભેદ્યતમં લોકે વિજ્ઞેયં પરમાણુ તત્ ।। ૩૯.

પરમાણુ બહુ સૂક્ષ્મ છે, આંખે દેખાતો નથી; દુનિયામાં જે સૌથી અવિભાજ્ય છે, તેને પરમાણુ કહેવાય છે.

જાલાન્તરગતં ભાનોર્યત્સૂક્ષ્મં દૃશ્યતે રજઃ। પ્રથમં તત્પ્રમાણાનાં પરમાણું પ્રચક્ષતે ।। ૩૯.

જાળમાંથી પસાર થતા સૂર્યકિરણમાં જે નાનું ધૂળકણ દેખાય છે, તેને પરમાણુનું પ્રથમ માપણ કહેવાય છે.

અષ્ટાનાં પરમાણૂનાં સમવાયો યદા ભવેત્ । ત્રસરેણુઃ સમાખ્યાતસ્તત્પદ્મરજ ઉચ્યતે ।। ૩૯.

જ્યારે આઠ પરમાણુ એક થાય, ત્યારે તેને ત્રસરેણુ કહે છે; એ જ કમળના પરાગ તરીકે ઓળખાય છે.

ત્રસરેણવશ્ચ યેઽપ્યષ્ટૌ રથરેણુસ્તુ સ સ્મૃતઃ । તેઽપ્યષ્ટૌ સમવાયસ્થા બાલાગ્રં તત્સ્મૃતં બુધૈઃ ।। ૩૯.

અને જ્યારે આઠ ત્રસરેણુ ભેગા થાય, ત્યારે તેને રથરેણુ કહે છે; અને એમાંથી પણ આઠ ભેગા થાય, ત્યારે તેને વિદ્વાનો વાળની ટોચ કહે છે.

બાલાગ્રાણ્યષ્ટ લિક્ષા સ્યાદ્યૂકા તચ્ચાષ્ટકં ભવેત્। યૂકાષ્ટકં યવં પ્રાહુરઙ્ગુલન્તુ યવાષ્ટકમ્ ।। ૩૯.

આઠ વાળની ટોચથી એક લિક્ષા બને છે, અને એમાંથી આઠ થાય તો એક યૂકા થાય; આઠ યૂકા ભેગા થાય તો એક જૌ થાય, અને આઠ જૌ ભેગા થાય તો એક અંગુલ બને છે.

દ્વાદશાઙ્ગુલપર્વ્વાણિ વિતસ્તિસ્થાનમુચ્યતે। રત્નિશ્ચાઙ્ગુલપર્વાણિ વિજ્ઞેયો હ્યેકવિંશતિઃ ।। ૩૯.

બાર અંગુલના સાંધાને વિતસ્તી કહેવાય છે; અને એકવીસ અંગુલના સાંધાને રત્નિ કહેવાય છે.

ચત્વારિ વિંશતિશ્ચૈવ હસ્તઃ સ્યાદઙ્ગુલાનિ તુ। કિષ્કુર્દ્વિરત્નિર્વિજ્ઞેયો દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલઃ ।। ૩૯.

હાથની લંબાઈ ચોવીસ આંગળ જેટલી ગણાય છે; હાથની કોણીથી આંગળી સુધીનું માપ બે કિષ્કુ છે, જે બે ચાલીસ આંગળ જેટલું થાય છે.

ષણ્ણવત્યઙ્ગુલઞ્ચૈવ ધનુરાહુર્મનીષિણઃ। એતદ્ગવ્યૂતિસંખ્યાયાં પાદાનાં ધનુષઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૯.

વિદ્વાનો કહે છે કે ધનુષ્યનું માપ છન્નવ્વે આંગળ છે; આ જ માપ પ્રમાણે પગ અને ધનુષ્યના પ્રમાણમાં ગવ્યૂતિ ગણાય છે.

ધનુર્દણ્ડો યુગં નાલી તુલ્યાન્યેતાન્યથાઙ્ગુલૈઃ। ધનુષસ્ત્રિશતં નલ્વમાહુઃ સંખ્યાવિદો જનાઃ ।। ૩૯.

ધનુષ્ય, દંડ, યોગ અને નળી — આ બધાં આંગળના માપમાં સમાન છે; ગણતરી જાણનારા કહે છે કે ત્રણસો ધનુષ્ય એક નલ્વા થાય છે.

ધનુઃસહસ્રે દ્વે ચાપિ ગવ્યૂતિરુપદિશ્યતે। અષ્ટૌ ધનુઃસહસ્રાણિ યોજનન્તુ વિધીયતે ।। ૩૯.

બે હજાર ધનુષ્યને એક ગવ્યૂતિ ગણવામાં આવે છે; અને આઠ હજાર ધનુષ્યને એક યોજન ગણવામાં આવે છે.

એતેન ધનુષા ચૈવ યોજનં તુ સમાપ્યતે। એતત્સહસ્રં વિજ્ઞેયં શક્રક્રોશાન્તરન્તથા ।। ૩૯.

આ રીતે ધનુષ્યના માપથી એક યોજન પૂર્ણ થાય છે; અને આવા હજાર યોજનને ઇન્દ્રના બે ક્રોશ વચ્ચેનું અંતર માનવું જોઈએ.

યોજનાનાન્તુ સંખ્યાતં સંખ્યાજ્ઞાનવિશારદૈઃ। એતેન યોજનાગ્રેણ શ્રૃણુધ્વં બ્રહ્મણોઽન્તરમ્ ।। ૩૯.

યોજનની સંખ્યા ગણતરી જાણનારા વિદ્વાનો દ્વારા નક્કી કરવામાં આવી છે; હવે, આ યોજનના માપથી બ્રહ્મા સુધીનું અંતર સાંભળો.

મહીતલાત્સહસ્રાણાં શતાદૂર્દ્ધ્વં દિવાકરઃ। દિવાકરાત્સહસ્રેણ તાવદૂર્દ્ધ્વં નિશાકરઃ ।। ૩૯.

પૃથ્વી પરથી સૂર્ય એક લાખ યોજન ઊંચે છે; અને સૂર્યથી ચંદ્ર પણ એટલાં જ, એટલે એક હજાર યોજન ઊંચે છે.

પૂર્ણં શતસહસ્રન્તુ યોજનાનાં નિશાકરાત્। નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નમુપરિષ્ટાત્પ્રકાશતે ।। ૩૯.

ચંદ્રથી પૂર્ણ એક લાખ યોજન ઉપર આખું નક્ષત્રમંડળ પ્રકાશિત થાય છે.