વાયુપુરાણમ્

ઋષય ઊચુઃ।। કસ્માદેષ પરાર્દ્ધશ્ચ કશ્ચૈષ પર ઉચ્યતે। એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તન્નો નિગદ સત્તમ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ કહ્યું: આ પરાર્ધ શું છે અને કયું પરા કહેવાય છે? અમે આ જાણવું ઇચ્છીએ છીએ, કૃપા કરીને અમને કહો, હે શ્રેષ્ઠજન.

સૂત ઉવાચ।। શ્રૃણુધ્વં મે પરાર્દ્ધઞ્ચ પરિસંખ્યાં પરસ્ય ચ। એવં દશ શતઞ્ચૈવ સહસ્રઞ્ચૈવ સઙ્ખ્યયા ।। ૩૯.

સૂતે કહ્યું: મારા પાસેથી પરાર્ધ અને પરાની ગણતરી સાંભળો; આ રીતે, દસ, એક સો અને એક હજાર સંખ્યાથી ગણાય છે.

વિજ્ઞેયમાસહસ્રન્તુ સહસ્રાણિ દશાયુતમ્। એકં શતસહસ્રન્તુ નિયુતં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ ।। ૩૯.

દસ હજાર હજારને આસહસ્ર કહે છે; એક લાખ હજારને બુદ્ધિમાનો નિયુત કહે છે.

તથા શતસહસ્રાણામર્બુદં કોટિરુચ્યતે। અર્બુદં દશકોટ્યસ્તુ હ્યબ્જં કોટિશતં વિદુઃ ।। ૩૯.

એ જ રીતે, એક લાખ હજારને અર્બુદ કહે છે અને દસ કરોડને કરોડ કહેવાય છે; દસ અર્બુદને અબજ કહેવાય છે અને એકસો કરોડને પણ એ જ રીતે ઓળખાય છે.

સહસ્રમપિ કોટીનાં ખર્વમાહુર્મનીષિણઃ। દશકોટિસહસ્રાણિ નિખર્વમિતિ તં વિદુઃ ।। ૩૯.

હજાર કરોડને વિદ્વાનો ખર્વ કહે છે; દસ હજાર કરોડને તેઓ નિખર્વ કહે છે.

શતં કોટિસહસ્રાણાં સઙ્કુરિત્યભિધીયતે। કોટિ સહસ્ર સ્રાણાં કોટીનાં દશધા પુનઃ। ગુણિતાનિ સમુદ્રં વૈ પ્રાહુઃ સંખ્યાવિદો જનાઃ ।। ૩૯.

એકસો હજાર કરોડને શંકુ કહે છે; હજાર કરોડ અને તેને દસ ગણું કરીને, તેને સંખ્યાજ્ઞ લોકો સમુદ્ર કહે છે.

કોટીનાં સહસ્રમયુતમિત્યયં મધ્ય ઉચ્યતે। કોટિ સહસ્ર નિયુતા સ ચાન્ત ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ।। ૩૯.

હજાર કરોડ અને એક અયુતને મધ્યમ કહે છે; એક લાખ કરોડ અને એક નિયુતને અંત કહેવાય છે.

કોટિકોટિસહસ્રાણિં પરાર્દ્ધ ઇતિ કીર્ત્યતે । પરાર્દ્ધદ્વિગુણઞ્ચાપિ પરમાહુર્મનીષિણઃ ।। ૩૯.

એક લાખ કરોડને પરાર્ધ કહે છે; અને પરાર્ધના બે ગણાને વિદ્વાનો પરમ કહે છે.

શતમાહુઃ પરિદૃઢં સહસ્રં પરિપદ્મકમ્। વિજ્ઞેયમયુતં તસ્માન્નિયુતં પ્રયુતં તતઃ ।। ૩૯.

એક સોને પરિદૃઢ કહે છે, એક હજારને પરિપદ્મ કહે છે; ત્યારબાદ અયુત, પછી નિયુત અને પછી પ્રયુત કહેવાય છે.

અર્બુદં નિર્બુદઞ્ચૈવ ખર્બુદઞ્ચ તતઃ સ્મૃતમ્। ખર્વઞ્ચૈવ નિખર્વઞ્ચ શઙ્કુઃ પદ્મં તથૈવ ચ ।। ૩૯.

અર્બુદ, નિર્બુદ, ખર્બુદ, પછી ખર્વ, નિખર્વ, શંકુ અને પદ્મ પણ એ જ રીતે છે.

સમુદ્રં મધ્યમઞ્ચૈવ પરાર્દ્ધમપરં તતઃ। એવમષ્ટાદશૈતાનિ સ્થાનાનિ ગણનાવિધૌ ।। ૩૯.

સમુદ્ર, મધ્યમ, પરાર્ધ અને બીજાં; આ રીતે આ અઢાર નામો ગણતરીમાં વપરાય છે.

શતાનીતિ વિજાનીયાત્ સંજ્ઞિતાનિ મહર્ષિભિઃ। કલ્પસંખ્યા પ્રવૃત્તસ્ય પરાર્દ્ધં બ્રહ્મણઃ સ્મૃતમ્ ।। ૩૯.

આ સો સંખ્યાઓ મહર્ષિઓએ નામ આપી છે; પરાર્ધ બ્રહ્માના એક કલ્પની સંખ્યા તરીકે જાણીતી છે.

તાવચ્છેષોઽપિ કાલોઽસ્ય તસ્યાન્તે પ્રતિસૃજ્યતે। પર એષ પરાર્દ્ધઞ્ચ સંખ્યાતઃ સંખ્યયા મયા ।। ૩૯.

એટલો જ સમય બાકી રહે છે; તેના અંતે પ્રલય થાય છે. આ પરા અને પરાર્ધ છે, જે મેં સંખ્યાથી ગણાવી બતાવ્યા છે.

યસ્માદસ્ય પરં વીર્યં પરમાયુઃ પરન્તપઃ। પરા શક્તિઃ પરો ધર્મ્મઃ પરા વિદ્યા પરા ધૃતિઃ ।। ૩૯.

કેમ કે એની શક્તિ સર્વોપરી છે, એની આયુષ્ય પણ સર્વથી વધુ છે, એ દુશ્મનોને હરાવનાર છે; એની ઊર્જા, ધર્મ, જ્ઞાન અને ધીરજ — બધું સર્વોચ્ચ છે.

પરં બ્રહ્મ પરં જ્ઞાનં પરમૈશ્વર્યમેવ ચ। તસ્માત્પરતરં ભૂતં બ્રહ્મણોઽન્યન્ન વિદ્યતે ।। ૩૯.

સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ જ્ઞાન અને સર્વોચ્ચ સામર્થ્ય — એ બધું બ્રહ્મમાં છે; તેથી બ્રહ્મથી ઉપર બીજું કંઈ નથી, અને એથી વધુ ઊંચું કંઈ જ ઓળખાતું નથી.

પરે સ્થિતો હ્યેષ પરઃ સર્વાર્થેષુ તતઃ પરઃ। સંખ્યાતસ્તુ પરો બ્રહ્મા તસ્યાર્દ્ધં તુ પરાર્દ્ધતા ।। ૩૯.

એ સર્વોપરીમાં સ્થિત છે, દરેક બાબતમાં સર્વોચ્ચ છે, એટલે એ બધાથી પર છે; સંખ્યામાં બ્રહ્મ સર્વથી ઊંચું છે, અને એની અડધી ભાગને પરાર્ધ કહે છે.

સંખ્યેયં ચાપ્યસંખ્યેયં સતતં ચાપિ તં ત્રિકમ્। સંખ્યેયં સંખ્યયા દૃષ્ટમપારાર્દ્ધાદ્વિભાષ્યતે ।। ૩૯.

આ ગણતરી ક્યારેક ગણાય તેવી છે, તો ક્યારેક અણગણાય તેવી છે; એ ત્રણેય હંમેશાં આવું જ છે; જે ગણાય તે સંખ્યાથી જાણી શકાય છે, અને જે પરાર્ધથી પણ આગળ છે, તેનું વર્ણન થાય છે.

રાશૌ દૃષ્ટે ન સંખ્યાસ્તિ તદસંખ્યસ્ય લક્ષણમ્। આનન્ત્યં સિકતાખ્યેષુ દૃષ્ટવાન્ પઞ્ચલક્ષણમ્ ।। ૩૯.

જ્યારે ઢગલો દેખાય છે ત્યારે ગણતરી શક્ય નથી; એ જ અણગણાયેલી વસ્તુનું લક્ષણ છે. અનંતતા રેતીના દાણા જેવી વસ્તુઓમાં જોવા મળે છે, અને તેમાં પાંચ લક્ષણો જોવા મળે છે.

ઈશ્વરૈસ્તત્પ્રસંખ્યાતં શુદ્ધત્વાદ્દિવ્યદૃષ્ટિભિઃ। એવં જ્ઞાનપ્રતિષ્ઠત્વાત્ સર્વ્વં બ્રહ્માનુપશ્યતિ ।। ૩૯.

ભગવાનોએ એનું ગણતરીપૂર્વક વર્ણન કર્યું છે, શુદ્ધતા અને દિવ્ય દૃષ્ટિથી; અને જ્ઞાનમાં સ્થિરતા હોવાથી, બધું બ્રહ્મરૂપે જ દેખાય છે.

એતચ્છ્રુત્વા તુ તે સર્વે નૈમિષેયાસ્તપસ્વિનઃ। બાષ્પપર્ય્યાકુલાક્ષાસ્તુ પ્રહર્ષાદ્ઘદ્ઘદસ્વરાઃ ।। ૩૯.

આ સાંભળીને નૈમિષારણ્યના બધા તપસ્વીઓની આંખોમાં આનંદના આંસુ આવી ગયા, અને તેઓ ખુશીથી કંપતી અવાજે બોલવા લાગ્યા.

પપ્રચ્છુર્માતરિશ્વાનં સર્વ્વે તે બ્રહ્મવાદિનઃ। બ્રહ્મલોકસ્તુ ભગવન્ યાવન્માત્રાન્તરઃ પ્રભો ।। ૩૯.

બધા બ્રહ્મવિદ્યા વક્તાઓએ માતરિશ્વાનને પૂછ્યું: 'હે ભગવાન, બ્રહ્મલોકનું અંતર કેટલું છે?'

યોજનાગ્રેણ સંખ્યાતઃ સાધનં યોજનસ્ય તુ। ક્રોશસ્ય ચ પરીમાણં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।। ૩૯.

હું સાચું જાણવું છું કે એક યોજન કેટલી માપણી છે, યોજનનું માધ્યમ શું છે અને ક્રોશનું માપ કેટલું છે.

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા માતરિશ્વા વિનીતવાક્। ઉવાચ મધુરં વાક્યં યથાદૃષ્ટં યથાક્રમમ્ ।। ૩૯.

તેમના શબ્દો સાંભળીને માતરિશ્વાને વિનમ્રતાથી, મીઠા શબ્દોમાં, જે જોયું છે અને જેમ યોગ્ય છે તેમ જવાબ આપ્યો.

વાયુરુવાચ।। એતદ્વોઽહં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૃણુધ્વં મે વિવક્ષિતમ્। અવ્યક્તાદ્વ્યક્તભાગો વૈ મહાસ્થૂલો વિભાષ્યતે ।। ૩૯.

વાયુએ કહ્યું: 'હું તમને આ સમજાવીશ, મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો. અવ્યક્તમાંથી જે વ્યક્ત ભાગ છે, તેને મહા સ્થૂળ સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે.'

દશૈવ મહતાં ભાગા ભૂતાદિઃ સ્થૂલ ઉચ્યતે। દશભાગાધિકં ચાપિ ભૂતાદિઃ પરમાણુકઃ ।। ૩૯.

મહાન વસ્તુના દસ ભાગને ભૂતાદિ સ્થૂળ કહેવાય છે; અને એમાં દસ ભાગ વધારે હોય તો તેને પરમાણુ કહે છે.

પરમાણુઃ સુસૂક્ષ્મસ્તુ બાવગ્રાહ્યો ન ચક્ષુષા। યદભેદ્યતમં લોકે વિજ્ઞેયં પરમાણુ તત્ ।। ૩૯.

પરમાણુ બહુ સૂક્ષ્મ છે, આંખે દેખાતો નથી; દુનિયામાં જે સૌથી અવિભાજ્ય છે, તેને પરમાણુ કહેવાય છે.

જાલાન્તરગતં ભાનોર્યત્સૂક્ષ્મં દૃશ્યતે રજઃ। પ્રથમં તત્પ્રમાણાનાં પરમાણું પ્રચક્ષતે ।। ૩૯.

જાળમાંથી પસાર થતા સૂર્યકિરણમાં જે નાનું ધૂળકણ દેખાય છે, તેને પરમાણુનું પ્રથમ માપણ કહેવાય છે.

અષ્ટાનાં પરમાણૂનાં સમવાયો યદા ભવેત્ । ત્રસરેણુઃ સમાખ્યાતસ્તત્પદ્મરજ ઉચ્યતે ।। ૩૯.

જ્યારે આઠ પરમાણુ એક થાય, ત્યારે તેને ત્રસરેણુ કહે છે; એ જ કમળના પરાગ તરીકે ઓળખાય છે.

ત્રસરેણવશ્ચ યેઽપ્યષ્ટૌ રથરેણુસ્તુ સ સ્મૃતઃ । તેઽપ્યષ્ટૌ સમવાયસ્થા બાલાગ્રં તત્સ્મૃતં બુધૈઃ ।। ૩૯.

અને જ્યારે આઠ ત્રસરેણુ ભેગા થાય, ત્યારે તેને રથરેણુ કહે છે; અને એમાંથી પણ આઠ ભેગા થાય, ત્યારે તેને વિદ્વાનો વાળની ટોચ કહે છે.