વાયુપુરાણમ્

તે સર્વે પ્રણવાત્માનો બુદ્ધશુદ્ધતપાસ્તથા। આનન્દં બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્યામૃતત્વઞ્ચ ભજન્ત્યુત ।। ૩૯.

બધા પ્રણવરૂપ, જ્ઞાની, શુદ્ધ અને તપસ્વી છે; તેઓ બ્રહ્મનો આનંદ મેળવી, ખરેખર અમરત્વ પામે છે.

દ્વન્દ્વૈસ્તે નાભિભૂયન્તે ભાવત્રયવિવર્જ્જિતાઃ। આધિપત્યં વિના તુલ્યા બ્રહ્મણસ્તે મહૌજસઃ ।। ૩૯.

તેઓ દ્વંદ્વોથી જીતી શકાતા નથી, ત્રણ અવસ્થાથી મુક્ત છે; કોઈ અધિપત્ય વિના, તેઓ મહાશક્તિશાળી બ્રહ્મા સમાન છે.

પ્રભાવવિજયૈશ્વર્ય્યસ્થિતિવૈરાગ્યદર્શનૈઃ। તેબ્રહ્મલૌકિકાઃ સર્વે ગતિં પ્રાપ્ય વિવર્ત્તનીમ્ ।। ૩૯.

શક્તિ, વિજય, સામર્થ્ય, સ્થિરતા, વૈરાગ્ય અને જ્ઞાનથી, બ્રહ્મલોકના બધા લોકો પરિવર્તનશીલ માર્ગ પામે છે.

બ્રહ્મણા સહ દેવૈશ્ચ સમ્પ્રાપ્તે પ્રતિસઞ્ચરે। તપસોઽન્તે ક્રિયાત્માનો બુદ્ધાવસ્થા મનીષિણઃ। અવ્યક્તે સંપ્રલીયન્તે સર્વે તે ક્ષણદર્શિનઃ ।। ૩૯.

બ્રહ્મા અને દેવો સાથે, જ્યારે પ્રલય આવે છે, તપના અંતે, કર્મમય, જ્ઞાનસ્થિત અને ક્ષણદર્શી બધા અજ્ઞાતમાં લીન થઈ જાય છે.

ઇત્યેતદમૃતં શુક્રં નિત્યમક્ષયમવ્યયમ્। દેવર્ષયો બ્રહ્મસત્રં સનાતનમુપાસતે ।। ૩૯.

આ રીતે, આ અમૃત, શુદ્ધ, શાશ્વત, અક્ષય અને અવિનાશી છે; દેવઋષિઓ આને શાશ્વત બ્રહ્મયજ્ઞમાં પૂજે છે.

અપુનર્માર્ગગાદીનાં તેષાં ચૈવોર્દ્ધ્વરેતસામ્ । કર્માભ્યાસકૃતા શુદ્ધિર્વેદાન્તેષૂપલક્ષ્યતે ।। ૩૯.

પાછા ન ફરતા માર્ગે ચાલનારા અને ઉપર દિશામાં પોતાની શક્તિ ઉંચે લેનારા લોકો માટે, કર્મના પુનઃપુન અભ્યાસથી થતી શુદ્ધિ, ઉપનિષદોમાં દર્શાવવામાં આવી છે.

તત્ર તેઽભ્યાસિનો યુક્તાઃ પરાં કાષ્ઠામુપાસતે। હિત્વા શરીરં પાપ્માનમમૃતત્વાય તે ગતાઃ ।। ૩૯.

અહીં, જે લોકો સતત અભ્યાસમાં સ્થિર છે અને યોગ્ય રીતે જોડાયેલા છે, તેઓ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે; શરીર અને પાપ છોડી, તેઓ અમરત્વ સુધી પહોંચી જાય છે.

વીતરાગા જિતક્રોધાઃ નિર્મોહાઃ સત્યવાદિનઃ। શાન્તાઃ પ્રણિહિતાત્માનો દયાવન્તો જિતેન્દ્રિયાઃ ।। ૩૯.

જે લોકો રાગથી મુક્ત છે, ક્રોધને જીતી લીધેલો છે, મોહથી રહિત છે, સત્ય બોલનારા છે, શાંત છે, આત્મામાં સ્થિર છે, દયાળુ છે અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખે છે.

નિઃસઙ્ગાઃ શુચયશ્ચૈવ બ્રહ્મસાયુજ્યગાઃ સ્મૃતાઃ । અકામયુક્તૈર્યે વીરાસ્તપોભિર્દ્દગ્ધકિલ્બિષાઃ। તેષામભ્રંશિનો લોકા અપ્રમેયસુખાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૯.

જેઓ આસક્તિથી રહિત અને શુદ્ધ છે, તેઓ બ્રહ્મ સાથે એકરૂપ થનારા તરીકે ઓળખાય છે; જે વિરો કામના વગર છે અને તપથી પોતાના પાપ દહન કરી નાખ્યા છે, તેમના લોક ક્યારેય નાશ પામતા નથી અને તે અપરિમિત સુખથી ભરપૂર છે.

એતદ્બ્રહ્મપદં દિવ્યં પરમં વ્યોમ્નિ ભાસ્વરમ્। ગત્વા ન યત્ર શોચન્તિ હ્યમરા બ્રહ્મણા સહ ।। ૩૯.

આ બ્રહ્મપદ દિવ્ય, સર્વોચ્ચ અને આકાશમાં તેજસ્વી છે; તેને પ્રાપ્ત કર્યા પછી, અમર લોકો બ્રહ્મ સાથે રહીને ક્યારેય શોક કરતા નથી.

ઋષય ઊચુઃ।। કસ્માદેષ પરાર્દ્ધશ્ચ કશ્ચૈષ પર ઉચ્યતે। એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તન્નો નિગદ સત્તમ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ કહ્યું: આ પરાર્ધ શું છે અને કયું પરા કહેવાય છે? અમે આ જાણવું ઇચ્છીએ છીએ, કૃપા કરીને અમને કહો, હે શ્રેષ્ઠજન.

સૂત ઉવાચ।। શ્રૃણુધ્વં મે પરાર્દ્ધઞ્ચ પરિસંખ્યાં પરસ્ય ચ। એવં દશ શતઞ્ચૈવ સહસ્રઞ્ચૈવ સઙ્ખ્યયા ।। ૩૯.

સૂતે કહ્યું: મારા પાસેથી પરાર્ધ અને પરાની ગણતરી સાંભળો; આ રીતે, દસ, એક સો અને એક હજાર સંખ્યાથી ગણાય છે.

વિજ્ઞેયમાસહસ્રન્તુ સહસ્રાણિ દશાયુતમ્। એકં શતસહસ્રન્તુ નિયુતં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ ।। ૩૯.

દસ હજાર હજારને આસહસ્ર કહે છે; એક લાખ હજારને બુદ્ધિમાનો નિયુત કહે છે.

તથા શતસહસ્રાણામર્બુદં કોટિરુચ્યતે। અર્બુદં દશકોટ્યસ્તુ હ્યબ્જં કોટિશતં વિદુઃ ।। ૩૯.

એ જ રીતે, એક લાખ હજારને અર્બુદ કહે છે અને દસ કરોડને કરોડ કહેવાય છે; દસ અર્બુદને અબજ કહેવાય છે અને એકસો કરોડને પણ એ જ રીતે ઓળખાય છે.

સહસ્રમપિ કોટીનાં ખર્વમાહુર્મનીષિણઃ। દશકોટિસહસ્રાણિ નિખર્વમિતિ તં વિદુઃ ।। ૩૯.

હજાર કરોડને વિદ્વાનો ખર્વ કહે છે; દસ હજાર કરોડને તેઓ નિખર્વ કહે છે.

શતં કોટિસહસ્રાણાં સઙ્કુરિત્યભિધીયતે। કોટિ સહસ્ર સ્રાણાં કોટીનાં દશધા પુનઃ। ગુણિતાનિ સમુદ્રં વૈ પ્રાહુઃ સંખ્યાવિદો જનાઃ ।। ૩૯.

એકસો હજાર કરોડને શંકુ કહે છે; હજાર કરોડ અને તેને દસ ગણું કરીને, તેને સંખ્યાજ્ઞ લોકો સમુદ્ર કહે છે.

કોટીનાં સહસ્રમયુતમિત્યયં મધ્ય ઉચ્યતે। કોટિ સહસ્ર નિયુતા સ ચાન્ત ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ।। ૩૯.

હજાર કરોડ અને એક અયુતને મધ્યમ કહે છે; એક લાખ કરોડ અને એક નિયુતને અંત કહેવાય છે.

કોટિકોટિસહસ્રાણિં પરાર્દ્ધ ઇતિ કીર્ત્યતે । પરાર્દ્ધદ્વિગુણઞ્ચાપિ પરમાહુર્મનીષિણઃ ।। ૩૯.

એક લાખ કરોડને પરાર્ધ કહે છે; અને પરાર્ધના બે ગણાને વિદ્વાનો પરમ કહે છે.

શતમાહુઃ પરિદૃઢં સહસ્રં પરિપદ્મકમ્। વિજ્ઞેયમયુતં તસ્માન્નિયુતં પ્રયુતં તતઃ ।। ૩૯.

એક સોને પરિદૃઢ કહે છે, એક હજારને પરિપદ્મ કહે છે; ત્યારબાદ અયુત, પછી નિયુત અને પછી પ્રયુત કહેવાય છે.

અર્બુદં નિર્બુદઞ્ચૈવ ખર્બુદઞ્ચ તતઃ સ્મૃતમ્। ખર્વઞ્ચૈવ નિખર્વઞ્ચ શઙ્કુઃ પદ્મં તથૈવ ચ ।। ૩૯.

અર્બુદ, નિર્બુદ, ખર્બુદ, પછી ખર્વ, નિખર્વ, શંકુ અને પદ્મ પણ એ જ રીતે છે.

સમુદ્રં મધ્યમઞ્ચૈવ પરાર્દ્ધમપરં તતઃ। એવમષ્ટાદશૈતાનિ સ્થાનાનિ ગણનાવિધૌ ।। ૩૯.

સમુદ્ર, મધ્યમ, પરાર્ધ અને બીજાં; આ રીતે આ અઢાર નામો ગણતરીમાં વપરાય છે.

શતાનીતિ વિજાનીયાત્ સંજ્ઞિતાનિ મહર્ષિભિઃ। કલ્પસંખ્યા પ્રવૃત્તસ્ય પરાર્દ્ધં બ્રહ્મણઃ સ્મૃતમ્ ।। ૩૯.

આ સો સંખ્યાઓ મહર્ષિઓએ નામ આપી છે; પરાર્ધ બ્રહ્માના એક કલ્પની સંખ્યા તરીકે જાણીતી છે.

તાવચ્છેષોઽપિ કાલોઽસ્ય તસ્યાન્તે પ્રતિસૃજ્યતે। પર એષ પરાર્દ્ધઞ્ચ સંખ્યાતઃ સંખ્યયા મયા ।। ૩૯.

એટલો જ સમય બાકી રહે છે; તેના અંતે પ્રલય થાય છે. આ પરા અને પરાર્ધ છે, જે મેં સંખ્યાથી ગણાવી બતાવ્યા છે.

યસ્માદસ્ય પરં વીર્યં પરમાયુઃ પરન્તપઃ। પરા શક્તિઃ પરો ધર્મ્મઃ પરા વિદ્યા પરા ધૃતિઃ ।। ૩૯.

કેમ કે એની શક્તિ સર્વોપરી છે, એની આયુષ્ય પણ સર્વથી વધુ છે, એ દુશ્મનોને હરાવનાર છે; એની ઊર્જા, ધર્મ, જ્ઞાન અને ધીરજ — બધું સર્વોચ્ચ છે.

પરં બ્રહ્મ પરં જ્ઞાનં પરમૈશ્વર્યમેવ ચ। તસ્માત્પરતરં ભૂતં બ્રહ્મણોઽન્યન્ન વિદ્યતે ।। ૩૯.

સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ જ્ઞાન અને સર્વોચ્ચ સામર્થ્ય — એ બધું બ્રહ્મમાં છે; તેથી બ્રહ્મથી ઉપર બીજું કંઈ નથી, અને એથી વધુ ઊંચું કંઈ જ ઓળખાતું નથી.

પરે સ્થિતો હ્યેષ પરઃ સર્વાર્થેષુ તતઃ પરઃ। સંખ્યાતસ્તુ પરો બ્રહ્મા તસ્યાર્દ્ધં તુ પરાર્દ્ધતા ।। ૩૯.

એ સર્વોપરીમાં સ્થિત છે, દરેક બાબતમાં સર્વોચ્ચ છે, એટલે એ બધાથી પર છે; સંખ્યામાં બ્રહ્મ સર્વથી ઊંચું છે, અને એની અડધી ભાગને પરાર્ધ કહે છે.

સંખ્યેયં ચાપ્યસંખ્યેયં સતતં ચાપિ તં ત્રિકમ્। સંખ્યેયં સંખ્યયા દૃષ્ટમપારાર્દ્ધાદ્વિભાષ્યતે ।। ૩૯.

આ ગણતરી ક્યારેક ગણાય તેવી છે, તો ક્યારેક અણગણાય તેવી છે; એ ત્રણેય હંમેશાં આવું જ છે; જે ગણાય તે સંખ્યાથી જાણી શકાય છે, અને જે પરાર્ધથી પણ આગળ છે, તેનું વર્ણન થાય છે.

રાશૌ દૃષ્ટે ન સંખ્યાસ્તિ તદસંખ્યસ્ય લક્ષણમ્। આનન્ત્યં સિકતાખ્યેષુ દૃષ્ટવાન્ પઞ્ચલક્ષણમ્ ।। ૩૯.

જ્યારે ઢગલો દેખાય છે ત્યારે ગણતરી શક્ય નથી; એ જ અણગણાયેલી વસ્તુનું લક્ષણ છે. અનંતતા રેતીના દાણા જેવી વસ્તુઓમાં જોવા મળે છે, અને તેમાં પાંચ લક્ષણો જોવા મળે છે.

ઈશ્વરૈસ્તત્પ્રસંખ્યાતં શુદ્ધત્વાદ્દિવ્યદૃષ્ટિભિઃ। એવં જ્ઞાનપ્રતિષ્ઠત્વાત્ સર્વ્વં બ્રહ્માનુપશ્યતિ ।। ૩૯.

ભગવાનોએ એનું ગણતરીપૂર્વક વર્ણન કર્યું છે, શુદ્ધતા અને દિવ્ય દૃષ્ટિથી; અને જ્ઞાનમાં સ્થિરતા હોવાથી, બધું બ્રહ્મરૂપે જ દેખાય છે.