વાયુપુરાણમ્

તદુક્તમૃષિભિર્વાક્યં શ્રુત્વા લોકાર્થતત્ત્વવિત્। સૂતઃ પૌરાણિકો વાક્યં વિનયેનેદમબ્રવીત્ ।। ૩૯.

ઋષિઓના શબ્દો સાંભળી, લોકના તત્વને જાણનારા, પુરાણવિદ સૂતાએ વિનમ્રતાથી એમને ઉત્તર આપ્યો.

તતઃ પ્રાપ્યન્ત તે સર્વ્વે શુદ્ધિશુદ્ધતમાશ્ચ યે। આભૂત સંપ્લવાસ્તત્ર દશ તિષ્ઠન્તિ તેજનાઃ ।। ૩૯.

પછી, જે સર્વે ખૂબ શુદ્ધ અને શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરેલા છે, તેઓ સર્વે ભૂતોના વિલય પછી ત્યાં રહે છે. એવા દસ જણા ત્યાં વસે છે.

સર્વે સૂક્ષ્મશરીરાસ્તે વિદ્વાંસો ઘનમૂર્ત્તયઃ। સ્થિતલોકાસ્થિતત્વાચ્ચ તેષાં ભૂતં ન વિદ્યતે ।। ૩૯.

બધા સૂક્ષ્મ શરીર ધરાવે છે, જ્ઞાની છે અને ઘન સ્વરૂપ ધરાવે છે. તેમનું લોક સ્થિર હોવાથી, તેમને ભૌતિક અસ્તિત્વ નથી.

ઊચુઃ સનત્કુમારાદ્યાઃ સિદ્ધાસ્તે થોગધર્મિણઃ। ખ્યાતિં નૈમિત્તિકીં તેષાં પર્ય્યાયે સમુપસ્થિતે ।। ૩૯.

સનતકુમાર અને અન્ય સિદ્ધ યોગધર્મી લોકોએ વાત કરી; તેમનું યશ યોગ્ય સમયે પ્રસિદ્ધ થાય છે.

સ્થાનત્યાગે મનશ્ચાપિ યુગપત્સંપ્રવર્ત્તતે। ઊચુઃ સર્વ્વે તદાન્યોઽન્યં વૈરાજાઞ્છુદ્ધબુદ્ધયઃ ।। ૩૯.

જ્યારે તેઓ પોતાનું સ્થાન છોડે છે, ત્યારે તેમનું મન એકસાથે પ્રવૃત્ત થાય છે. ત્યારે બધા શુદ્ધબુદ્ધિ વાયરાજો એકબીજાથી વાત કરે છે.

એવમેવ મહાભાગાઃ પ્રણવં સમ્પ્રવિશ્ય હ। બ્રહ્મલોકે પ્રવર્ત્તાનસ્તન્નઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ ।। ૩૯.

આ રીતે, હે મહાભાગ્યશાળી, તેઓ પ્રણવમાં પ્રવેશી બ્રહ્મલોક તરફ જાય છે; એ આપણું સર્વોત્તમ કલ્યાણ બનશે.

એવમુક્ત્વા તદા સર્વે બ્રહ્માન્તે વ્યવસાયિનઃ। યોજયિત્વા તદા સર્વ્વે વર્ત્તન્તે યોગધર્મ્મિણઃ ।। ૩૯.

આ રીતે કહીને, બ્રહ્માના અંતે, બધા એકાગ્ર થઈ, યોગધર્મમાં જોડાઈને આગળ વધે છે.

તત્રૈવ સમ્પ્રલીયન્તે શાન્તા દીપાર્ચિષો યથા। બ્રહ્મકાયમવર્ત્તન્ત પુનરાવૃત્તિદુર્લ્લભમ્ ।।. ૩૯.

ત્યાં તેઓ શાંત થઈ જાય છે, જેમ દીવાના જ્યોત શાંત થાય છે. તેઓ બ્રહ્મનું સ્વરૂપ પામે છે અને પાછા ફરવું અતિ દુર્લભ છે.

લોકં તં સમનુપ્રાપ્ય સર્વ્વે તે ભાવનામયમ્। આનન્દં બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્ય હ્યમૃતત્વાય તે ગતાઃ ।। ૩૯.

એ લોકમાં પહોંચી, બધા ધ્યાનમય બની, બ્રહ્મનો આનંદ મેળવે છે અને અમરત્વ તરફ જાય છે.

વૈરાજેભ્યસ્તથૈવોર્દ્ધ્વમન્તરે ષડ્ગુણે તતઃ। બ્રહ્મલોકઃ સમાખ્યાતો યત્ર બ્રહ્મા પુરોહિતઃ ।। ૩૯.

વાયરાજો કરતાં ઉપર, છ ગુણવાળા ક્ષેત્રમાં, બ્રહ્મલોક છે, જ્યાં બ્રહ્મા પોતે મુખ્ય છે.

તે સર્વે પ્રણવાત્માનો બુદ્ધશુદ્ધતપાસ્તથા। આનન્દં બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્યામૃતત્વઞ્ચ ભજન્ત્યુત ।। ૩૯.

બધા પ્રણવરૂપ, જ્ઞાની, શુદ્ધ અને તપસ્વી છે; તેઓ બ્રહ્મનો આનંદ મેળવી, ખરેખર અમરત્વ પામે છે.

દ્વન્દ્વૈસ્તે નાભિભૂયન્તે ભાવત્રયવિવર્જ્જિતાઃ। આધિપત્યં વિના તુલ્યા બ્રહ્મણસ્તે મહૌજસઃ ।। ૩૯.

તેઓ દ્વંદ્વોથી જીતી શકાતા નથી, ત્રણ અવસ્થાથી મુક્ત છે; કોઈ અધિપત્ય વિના, તેઓ મહાશક્તિશાળી બ્રહ્મા સમાન છે.

પ્રભાવવિજયૈશ્વર્ય્યસ્થિતિવૈરાગ્યદર્શનૈઃ। તેબ્રહ્મલૌકિકાઃ સર્વે ગતિં પ્રાપ્ય વિવર્ત્તનીમ્ ।। ૩૯.

શક્તિ, વિજય, સામર્થ્ય, સ્થિરતા, વૈરાગ્ય અને જ્ઞાનથી, બ્રહ્મલોકના બધા લોકો પરિવર્તનશીલ માર્ગ પામે છે.

બ્રહ્મણા સહ દેવૈશ્ચ સમ્પ્રાપ્તે પ્રતિસઞ્ચરે। તપસોઽન્તે ક્રિયાત્માનો બુદ્ધાવસ્થા મનીષિણઃ। અવ્યક્તે સંપ્રલીયન્તે સર્વે તે ક્ષણદર્શિનઃ ।। ૩૯.

બ્રહ્મા અને દેવો સાથે, જ્યારે પ્રલય આવે છે, તપના અંતે, કર્મમય, જ્ઞાનસ્થિત અને ક્ષણદર્શી બધા અજ્ઞાતમાં લીન થઈ જાય છે.

ઇત્યેતદમૃતં શુક્રં નિત્યમક્ષયમવ્યયમ્। દેવર્ષયો બ્રહ્મસત્રં સનાતનમુપાસતે ।। ૩૯.

આ રીતે, આ અમૃત, શુદ્ધ, શાશ્વત, અક્ષય અને અવિનાશી છે; દેવઋષિઓ આને શાશ્વત બ્રહ્મયજ્ઞમાં પૂજે છે.

અપુનર્માર્ગગાદીનાં તેષાં ચૈવોર્દ્ધ્વરેતસામ્ । કર્માભ્યાસકૃતા શુદ્ધિર્વેદાન્તેષૂપલક્ષ્યતે ।। ૩૯.

પાછા ન ફરતા માર્ગે ચાલનારા અને ઉપર દિશામાં પોતાની શક્તિ ઉંચે લેનારા લોકો માટે, કર્મના પુનઃપુન અભ્યાસથી થતી શુદ્ધિ, ઉપનિષદોમાં દર્શાવવામાં આવી છે.

તત્ર તેઽભ્યાસિનો યુક્તાઃ પરાં કાષ્ઠામુપાસતે। હિત્વા શરીરં પાપ્માનમમૃતત્વાય તે ગતાઃ ।। ૩૯.

અહીં, જે લોકો સતત અભ્યાસમાં સ્થિર છે અને યોગ્ય રીતે જોડાયેલા છે, તેઓ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે; શરીર અને પાપ છોડી, તેઓ અમરત્વ સુધી પહોંચી જાય છે.

વીતરાગા જિતક્રોધાઃ નિર્મોહાઃ સત્યવાદિનઃ। શાન્તાઃ પ્રણિહિતાત્માનો દયાવન્તો જિતેન્દ્રિયાઃ ।। ૩૯.

જે લોકો રાગથી મુક્ત છે, ક્રોધને જીતી લીધેલો છે, મોહથી રહિત છે, સત્ય બોલનારા છે, શાંત છે, આત્મામાં સ્થિર છે, દયાળુ છે અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખે છે.

નિઃસઙ્ગાઃ શુચયશ્ચૈવ બ્રહ્મસાયુજ્યગાઃ સ્મૃતાઃ । અકામયુક્તૈર્યે વીરાસ્તપોભિર્દ્દગ્ધકિલ્બિષાઃ। તેષામભ્રંશિનો લોકા અપ્રમેયસુખાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૯.

જેઓ આસક્તિથી રહિત અને શુદ્ધ છે, તેઓ બ્રહ્મ સાથે એકરૂપ થનારા તરીકે ઓળખાય છે; જે વિરો કામના વગર છે અને તપથી પોતાના પાપ દહન કરી નાખ્યા છે, તેમના લોક ક્યારેય નાશ પામતા નથી અને તે અપરિમિત સુખથી ભરપૂર છે.

એતદ્બ્રહ્મપદં દિવ્યં પરમં વ્યોમ્નિ ભાસ્વરમ્। ગત્વા ન યત્ર શોચન્તિ હ્યમરા બ્રહ્મણા સહ ।। ૩૯.

આ બ્રહ્મપદ દિવ્ય, સર્વોચ્ચ અને આકાશમાં તેજસ્વી છે; તેને પ્રાપ્ત કર્યા પછી, અમર લોકો બ્રહ્મ સાથે રહીને ક્યારેય શોક કરતા નથી.

ઋષય ઊચુઃ।। કસ્માદેષ પરાર્દ્ધશ્ચ કશ્ચૈષ પર ઉચ્યતે। એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તન્નો નિગદ સત્તમ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ કહ્યું: આ પરાર્ધ શું છે અને કયું પરા કહેવાય છે? અમે આ જાણવું ઇચ્છીએ છીએ, કૃપા કરીને અમને કહો, હે શ્રેષ્ઠજન.

સૂત ઉવાચ।। શ્રૃણુધ્વં મે પરાર્દ્ધઞ્ચ પરિસંખ્યાં પરસ્ય ચ। એવં દશ શતઞ્ચૈવ સહસ્રઞ્ચૈવ સઙ્ખ્યયા ।। ૩૯.

સૂતે કહ્યું: મારા પાસેથી પરાર્ધ અને પરાની ગણતરી સાંભળો; આ રીતે, દસ, એક સો અને એક હજાર સંખ્યાથી ગણાય છે.

વિજ્ઞેયમાસહસ્રન્તુ સહસ્રાણિ દશાયુતમ્। એકં શતસહસ્રન્તુ નિયુતં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ ।। ૩૯.

દસ હજાર હજારને આસહસ્ર કહે છે; એક લાખ હજારને બુદ્ધિમાનો નિયુત કહે છે.

તથા શતસહસ્રાણામર્બુદં કોટિરુચ્યતે। અર્બુદં દશકોટ્યસ્તુ હ્યબ્જં કોટિશતં વિદુઃ ।। ૩૯.

એ જ રીતે, એક લાખ હજારને અર્બુદ કહે છે અને દસ કરોડને કરોડ કહેવાય છે; દસ અર્બુદને અબજ કહેવાય છે અને એકસો કરોડને પણ એ જ રીતે ઓળખાય છે.

સહસ્રમપિ કોટીનાં ખર્વમાહુર્મનીષિણઃ। દશકોટિસહસ્રાણિ નિખર્વમિતિ તં વિદુઃ ।। ૩૯.

હજાર કરોડને વિદ્વાનો ખર્વ કહે છે; દસ હજાર કરોડને તેઓ નિખર્વ કહે છે.

શતં કોટિસહસ્રાણાં સઙ્કુરિત્યભિધીયતે। કોટિ સહસ્ર સ્રાણાં કોટીનાં દશધા પુનઃ। ગુણિતાનિ સમુદ્રં વૈ પ્રાહુઃ સંખ્યાવિદો જનાઃ ।। ૩૯.

એકસો હજાર કરોડને શંકુ કહે છે; હજાર કરોડ અને તેને દસ ગણું કરીને, તેને સંખ્યાજ્ઞ લોકો સમુદ્ર કહે છે.

કોટીનાં સહસ્રમયુતમિત્યયં મધ્ય ઉચ્યતે। કોટિ સહસ્ર નિયુતા સ ચાન્ત ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ।। ૩૯.

હજાર કરોડ અને એક અયુતને મધ્યમ કહે છે; એક લાખ કરોડ અને એક નિયુતને અંત કહેવાય છે.

કોટિકોટિસહસ્રાણિં પરાર્દ્ધ ઇતિ કીર્ત્યતે । પરાર્દ્ધદ્વિગુણઞ્ચાપિ પરમાહુર્મનીષિણઃ ।। ૩૯.

એક લાખ કરોડને પરાર્ધ કહે છે; અને પરાર્ધના બે ગણાને વિદ્વાનો પરમ કહે છે.

શતમાહુઃ પરિદૃઢં સહસ્રં પરિપદ્મકમ્। વિજ્ઞેયમયુતં તસ્માન્નિયુતં પ્રયુતં તતઃ ।। ૩૯.

એક સોને પરિદૃઢ કહે છે, એક હજારને પરિપદ્મ કહે છે; ત્યારબાદ અયુત, પછી નિયુત અને પછી પ્રયુત કહેવાય છે.