વાયુપુરાણમ્

તતોઽન્યેનૈવ કાલેન નિત્યયુક્તાસ્તપસ્વિનઃ। કથનાચ્ચૈવ ધર્મસ્ય તેષાં તે જજ્ઞિરેઽન્વયે ।। ૩૯.

પછી, બીજા સમયે, સદા તપમાં લીન એવા તપસ્વીઓ અને ધર્મના વર્ણનથી, એના વંશમાં જન્મે છે.

ઈહોત્પન્નાસ્તતસ્તે વૈ સ્થાના આપૂરયન્ત્યુત। દેવત્વે ચ ઋષિત્વે ચ મનુષ્યન્વે ચ સર્વશઃ ।। ૩૯.

પછી, ત્યાં જન્મેલા બધા, દેવત્વમાં, ઋષિત્વમાં કે માનવત્વમાં, દરેક સ્થાન ભરી દે છે.

એવં દેવગણાઃ સર્વે દશકૃત્વો નિવર્ત્ત્ય વૈ। વૈરાજેષૂપપન્નાસ્તે દશ તિષ્ઠન્ત્યુપપ્લવાન્ ।। ૩૯.

આ રીતે, બધા દેવગણ દશ વખત ફરી ફરી જન્મે છે અને વૈરાજપદમાં જન્મ લઈને દસ ઉપપ્લવ સુધી ત્યાં રહે છે.

પૂર્ણે પૂર્ણે તતઃ કલ્પે સ્થિત્વા વૈરાજકે પુનઃ। બ્રહ્મલોકે વિવર્ત્તંતે પૂર્વ્વપૂર્વ્વક્રમેણ તુ ।। ૩૯.

પછી, દરેક કલ્પ પૂર્ણ થાય ત્યારે, વૈરાજપદમાં રહીને, તેઓ ફરીથી બ્રહ્મલોકમાં પહેલાની જ ક્રમમાં ફરતા રહે છે.

એતસ્મિન્ બ્રહ્મલોકે તુ કલ્પે વૈરાજકે ગતે। વૈરાજં પુનરપ્યેકે કલ્પસ્થાનમકલ્પયન્ ।। ૩૯.

આ બ્રહ્મલોકમાં વૈરાજપદનો કલ્પ પૂરો થાય ત્યારે, કેટલાક ફરીથી વૈરાજપદને કલ્પસ્થાન તરીકે સ્થાપે છે.

એવં પૂર્વ્વાનુપૂર્વ્યેણ બ્રહ્મલોકગતેન વૈ। એવં તેષુ વ્યતીતેષુ તપસા પરિકલ્પિતે। વૈરાજે તૂપપદ્યન્તે દશકૃત્વો નિવર્ત્તતે ।। ૩૯.

આ રીતે, પૂર્વવર્તી ક્રમમાં, બ્રહ્મલોકમાં ગયેલા અને તપથી સ્થિર થયેલા જે ગયા છે, તેઓ દશ વખત વૈરાજપદમાં જન્મે છે.

એવં દેવયુગાનીહ વ્યતીતાનિ સહસ્રશઃ। નિધનં બ્રહ્મલોકે તુ ગતાનામૃષિભિઃ સહ ।। ૩૯.

આ રીતે, અહીં હજારો દેવયુગો વીતી ગયા છે, અને બ્રહ્મલોકમાં વિલય પામેલા ઋષિઓ સાથે પણ.

સૂત ઉવાચ।. ન શક્યમાનુપૂર્વેણ તેષાં વક્તું પ્રવિસ્તરમ્। અનાદિત્વાચ્ચ કાલસ્ય હ્યસં ખ્યાનાચ્ચ સર્વશઃ। એવમેવ ન સન્દેહો યથાવત્કથિતં મયા ।। ૩૯.

સૂતાએ કહ્યું: સમયની કોઈ શરૂઆત નથી અને બધું અજ્ઞાત છે, એટલે તેમની વાર્તાઓને ક્રમસર અને વિગતે કહેવું શક્ય નથી. મેં જેટલું કહ્યું છે, એ સાચું જ છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

તદુપશ્રુત્ય વાક્યાર્થમૃષયઃ સંશયાન્વિતાઃ। સૂતમાહુઃ પુરાણજ્ઞં વ્યાસશિષ્યં મહા મતિમ્ ।। ૩૯.

એ શબ્દો અને તેમનો અર્થ સાંભળી, ઋષિઓને સંશય થયો. તેમણે વ્યાસના શિષ્ય, પુરાણવિદ અને મહાન બુદ્ધિ ધરાવતા સૂતાને પ્રશ્ન કર્યો.

ઋષય ઊચુઃ।। વૈરાજાસ્તે યદાહારા યત્સત્ત્વાશ્ચ યદાશ્રયાઃ। તિષ્ઠન્તિ ચૈવ યત્કાલં તન્નો બ્રૂહિ યથાતથમ્ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ કહ્યું: વાયરાજ લોકો શું ખાય છે, તેમનું સ્વરૂપ શું છે, તેઓ ક્યાં રહે છે અને કેટલો સમય ત્યાં રહે છે—આ બધું અમને સાચું-સાચું કહો.

તદુક્તમૃષિભિર્વાક્યં શ્રુત્વા લોકાર્થતત્ત્વવિત્। સૂતઃ પૌરાણિકો વાક્યં વિનયેનેદમબ્રવીત્ ।। ૩૯.

ઋષિઓના શબ્દો સાંભળી, લોકના તત્વને જાણનારા, પુરાણવિદ સૂતાએ વિનમ્રતાથી એમને ઉત્તર આપ્યો.

તતઃ પ્રાપ્યન્ત તે સર્વ્વે શુદ્ધિશુદ્ધતમાશ્ચ યે। આભૂત સંપ્લવાસ્તત્ર દશ તિષ્ઠન્તિ તેજનાઃ ।। ૩૯.

પછી, જે સર્વે ખૂબ શુદ્ધ અને શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરેલા છે, તેઓ સર્વે ભૂતોના વિલય પછી ત્યાં રહે છે. એવા દસ જણા ત્યાં વસે છે.

સર્વે સૂક્ષ્મશરીરાસ્તે વિદ્વાંસો ઘનમૂર્ત્તયઃ। સ્થિતલોકાસ્થિતત્વાચ્ચ તેષાં ભૂતં ન વિદ્યતે ।। ૩૯.

બધા સૂક્ષ્મ શરીર ધરાવે છે, જ્ઞાની છે અને ઘન સ્વરૂપ ધરાવે છે. તેમનું લોક સ્થિર હોવાથી, તેમને ભૌતિક અસ્તિત્વ નથી.

ઊચુઃ સનત્કુમારાદ્યાઃ સિદ્ધાસ્તે થોગધર્મિણઃ। ખ્યાતિં નૈમિત્તિકીં તેષાં પર્ય્યાયે સમુપસ્થિતે ।। ૩૯.

સનતકુમાર અને અન્ય સિદ્ધ યોગધર્મી લોકોએ વાત કરી; તેમનું યશ યોગ્ય સમયે પ્રસિદ્ધ થાય છે.

સ્થાનત્યાગે મનશ્ચાપિ યુગપત્સંપ્રવર્ત્તતે। ઊચુઃ સર્વ્વે તદાન્યોઽન્યં વૈરાજાઞ્છુદ્ધબુદ્ધયઃ ।। ૩૯.

જ્યારે તેઓ પોતાનું સ્થાન છોડે છે, ત્યારે તેમનું મન એકસાથે પ્રવૃત્ત થાય છે. ત્યારે બધા શુદ્ધબુદ્ધિ વાયરાજો એકબીજાથી વાત કરે છે.

એવમેવ મહાભાગાઃ પ્રણવં સમ્પ્રવિશ્ય હ। બ્રહ્મલોકે પ્રવર્ત્તાનસ્તન્નઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ ।। ૩૯.

આ રીતે, હે મહાભાગ્યશાળી, તેઓ પ્રણવમાં પ્રવેશી બ્રહ્મલોક તરફ જાય છે; એ આપણું સર્વોત્તમ કલ્યાણ બનશે.

એવમુક્ત્વા તદા સર્વે બ્રહ્માન્તે વ્યવસાયિનઃ। યોજયિત્વા તદા સર્વ્વે વર્ત્તન્તે યોગધર્મ્મિણઃ ।। ૩૯.

આ રીતે કહીને, બ્રહ્માના અંતે, બધા એકાગ્ર થઈ, યોગધર્મમાં જોડાઈને આગળ વધે છે.

તત્રૈવ સમ્પ્રલીયન્તે શાન્તા દીપાર્ચિષો યથા। બ્રહ્મકાયમવર્ત્તન્ત પુનરાવૃત્તિદુર્લ્લભમ્ ।।. ૩૯.

ત્યાં તેઓ શાંત થઈ જાય છે, જેમ દીવાના જ્યોત શાંત થાય છે. તેઓ બ્રહ્મનું સ્વરૂપ પામે છે અને પાછા ફરવું અતિ દુર્લભ છે.

લોકં તં સમનુપ્રાપ્ય સર્વ્વે તે ભાવનામયમ્। આનન્દં બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્ય હ્યમૃતત્વાય તે ગતાઃ ।। ૩૯.

એ લોકમાં પહોંચી, બધા ધ્યાનમય બની, બ્રહ્મનો આનંદ મેળવે છે અને અમરત્વ તરફ જાય છે.

વૈરાજેભ્યસ્તથૈવોર્દ્ધ્વમન્તરે ષડ્ગુણે તતઃ। બ્રહ્મલોકઃ સમાખ્યાતો યત્ર બ્રહ્મા પુરોહિતઃ ।। ૩૯.

વાયરાજો કરતાં ઉપર, છ ગુણવાળા ક્ષેત્રમાં, બ્રહ્મલોક છે, જ્યાં બ્રહ્મા પોતે મુખ્ય છે.

તે સર્વે પ્રણવાત્માનો બુદ્ધશુદ્ધતપાસ્તથા। આનન્દં બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્યામૃતત્વઞ્ચ ભજન્ત્યુત ।। ૩૯.

બધા પ્રણવરૂપ, જ્ઞાની, શુદ્ધ અને તપસ્વી છે; તેઓ બ્રહ્મનો આનંદ મેળવી, ખરેખર અમરત્વ પામે છે.

દ્વન્દ્વૈસ્તે નાભિભૂયન્તે ભાવત્રયવિવર્જ્જિતાઃ। આધિપત્યં વિના તુલ્યા બ્રહ્મણસ્તે મહૌજસઃ ।। ૩૯.

તેઓ દ્વંદ્વોથી જીતી શકાતા નથી, ત્રણ અવસ્થાથી મુક્ત છે; કોઈ અધિપત્ય વિના, તેઓ મહાશક્તિશાળી બ્રહ્મા સમાન છે.

પ્રભાવવિજયૈશ્વર્ય્યસ્થિતિવૈરાગ્યદર્શનૈઃ। તેબ્રહ્મલૌકિકાઃ સર્વે ગતિં પ્રાપ્ય વિવર્ત્તનીમ્ ।। ૩૯.

શક્તિ, વિજય, સામર્થ્ય, સ્થિરતા, વૈરાગ્ય અને જ્ઞાનથી, બ્રહ્મલોકના બધા લોકો પરિવર્તનશીલ માર્ગ પામે છે.

બ્રહ્મણા સહ દેવૈશ્ચ સમ્પ્રાપ્તે પ્રતિસઞ્ચરે। તપસોઽન્તે ક્રિયાત્માનો બુદ્ધાવસ્થા મનીષિણઃ। અવ્યક્તે સંપ્રલીયન્તે સર્વે તે ક્ષણદર્શિનઃ ।। ૩૯.

બ્રહ્મા અને દેવો સાથે, જ્યારે પ્રલય આવે છે, તપના અંતે, કર્મમય, જ્ઞાનસ્થિત અને ક્ષણદર્શી બધા અજ્ઞાતમાં લીન થઈ જાય છે.

ઇત્યેતદમૃતં શુક્રં નિત્યમક્ષયમવ્યયમ્। દેવર્ષયો બ્રહ્મસત્રં સનાતનમુપાસતે ।। ૩૯.

આ રીતે, આ અમૃત, શુદ્ધ, શાશ્વત, અક્ષય અને અવિનાશી છે; દેવઋષિઓ આને શાશ્વત બ્રહ્મયજ્ઞમાં પૂજે છે.

અપુનર્માર્ગગાદીનાં તેષાં ચૈવોર્દ્ધ્વરેતસામ્ । કર્માભ્યાસકૃતા શુદ્ધિર્વેદાન્તેષૂપલક્ષ્યતે ।। ૩૯.

પાછા ન ફરતા માર્ગે ચાલનારા અને ઉપર દિશામાં પોતાની શક્તિ ઉંચે લેનારા લોકો માટે, કર્મના પુનઃપુન અભ્યાસથી થતી શુદ્ધિ, ઉપનિષદોમાં દર્શાવવામાં આવી છે.

તત્ર તેઽભ્યાસિનો યુક્તાઃ પરાં કાષ્ઠામુપાસતે। હિત્વા શરીરં પાપ્માનમમૃતત્વાય તે ગતાઃ ।। ૩૯.

અહીં, જે લોકો સતત અભ્યાસમાં સ્થિર છે અને યોગ્ય રીતે જોડાયેલા છે, તેઓ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે; શરીર અને પાપ છોડી, તેઓ અમરત્વ સુધી પહોંચી જાય છે.

વીતરાગા જિતક્રોધાઃ નિર્મોહાઃ સત્યવાદિનઃ। શાન્તાઃ પ્રણિહિતાત્માનો દયાવન્તો જિતેન્દ્રિયાઃ ।। ૩૯.

જે લોકો રાગથી મુક્ત છે, ક્રોધને જીતી લીધેલો છે, મોહથી રહિત છે, સત્ય બોલનારા છે, શાંત છે, આત્મામાં સ્થિર છે, દયાળુ છે અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખે છે.

નિઃસઙ્ગાઃ શુચયશ્ચૈવ બ્રહ્મસાયુજ્યગાઃ સ્મૃતાઃ । અકામયુક્તૈર્યે વીરાસ્તપોભિર્દ્દગ્ધકિલ્બિષાઃ। તેષામભ્રંશિનો લોકા અપ્રમેયસુખાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૯.

જેઓ આસક્તિથી રહિત અને શુદ્ધ છે, તેઓ બ્રહ્મ સાથે એકરૂપ થનારા તરીકે ઓળખાય છે; જે વિરો કામના વગર છે અને તપથી પોતાના પાપ દહન કરી નાખ્યા છે, તેમના લોક ક્યારેય નાશ પામતા નથી અને તે અપરિમિત સુખથી ભરપૂર છે.