વાયુપુરાણમ્

કલ્પદાહપ્રદીપ્તેષુ તદા કાલેષુ તેષુ વૈ। ભૂરા દિષુ મહાન્તેષુ ભૃશં વ્યાપ્તેષ્વથાગ્નિના ।। ૩૯.

જ્યારે યુગના અંતે અગ્નિ પ્રગટે છે, ત્યારે ધરતીના બધા દિશાઓમાં, વિશાળ વિસ્તારોમાં, અગ્નિથી બધું વ્યાપી જાય છે.

શિખા સંવર્ત્તકા જ્ઞેયા પ્રાપ્નુવન્તિ સદા જનાઃ। યામાદયો ગણાઃ સર્વે મહર્લોકનિવાસિનઃ ।। ૩૯.

સંવર્તક નામની જ્વાળાઓ સમજવાની છે; યમાદિ બધા ગણા અને મહર્લોકના બધા નિવાસીઓ એ જ્વાળાઓ સુધી પહોંચે છે.

મહર્લોકેષુ દીપ્તેષુ જનમેવાશ્રયન્તિ તે। સર્વે સૂક્ષ્મશરીરાસ્તે તત્રસ્થાસ્તુ ભવન્તિ તે ।। ૩૯.

જ્યારે મહર્લોકો દહન થાય છે, ત્યારે એ બધા જનલોકમાં જ આશ્રય લે છે; બધા સૂક્ષ્મ શરીરધારી ત્યાં જ સ્થિર રહે છે.

તેષાં તે તુલ્યસામર્થ્યાસ્તુલ્યમૂર્ત્તિધરાસ્તથા । જન લોકે વિવર્ત્તન્તે યાવત્સંપ્લવતે જગત્ ।। ૩૯.

તેઓ સમાન શક્તિ અને સમાન રૂપ ધરાવે છે, અને જગત ડૂબેલું રહે ત્યાં સુધી જનલોકમાં ફરતા રહે છે.

વ્યુષ્ટાયાન્તુ રજન્યાં વૈ બ્રહ્મણોઽવ્યક્તયોનિનઃ। અહરાદૌ પ્રસૂયન્તે પૂર્વવત્ક્રમશાસ્ત્વિહ ।। ૩૯.

જ્યારે બ્રહ્માની અવ્યક્ત મૂળવાળી રાત્રિ પૂરી થાય છે, અને દિવસની શરૂઆત થાય છે, ત્યારે તેઓ અહીં ફરીથી પહેલાની જેમ ક્રમશઃ ઉત્પન્ન થાય છે.

સ્વાયમ્ભુવાદયઃ સર્વે મરીચ્યન્તાસ્તુ સાધકાઃ। દેવાસ્તે વૈ પુનસ્તેષાં જાયન્તે નિધનેષ્વિહ ।। ૩૯.

સ્વાયંભુવથી લઈને મરીચિ સુધીના બધા સિદ્ધ અને દેવતાઓ પણ, વિલય સમયે, અહીં ફરીથી જન્મે છે.

યામાદયઃ ક્રમેણૈવ કનિષ્ઠાદ્યાઃ પ્રજાપતેઃ। પૂર્વં પૂર્વં પ્રસૂયન્તે પશ્ચિમે પશ્ચચિમાસ્તથા। દેવાન્વયે દેવતા હિ સપ્ત સમ્ભૂતયઃ સ્મૃતાઃ। વ્યતીતાઃ કલ્યજાસ્તેષાં તિસ્રઃ શિષ્ટાસ્તથા પરે ।। ૩૯.

યમાદિ ગણા, નાના થી શરૂ કરીને ક્રમશઃ પહેલાં ઉત્પન્ન થાય છે, પછી પછીના આવે છે; દેવોમાં સાત દેવયુગો માનવામાં આવે છે; એમાંથી કળિયુગમાં જન્મેલા વીતી ગયા છે અને ત્રણ યોગો હજુ બાકી છે.

આવર્ત્તમાના દેવાસ્તે ક્રમેણૈતે ન સર્વ્વશઃ। ગત્વા જવન્તવીભાવન્દશકૃત્વઃ પુનઃ પુનઃ ।। ૩૯.

આ દેવતાઓ ક્રમશઃ ફરી ફરી જન્મે છે, બધા એકસાથે નહીં, અને દશ વખત જવન્ત અવસ્થામાં જઈને, ફરી પાછા આવે છે.

તતસ્તે વૈ ગણાઃ સર્વ્વે દૃષ્ટ્વા ભાવેષ્વનિત્યતામ્। ભાવિનોઽર્થસ્ય ચ બલાત્ પુણ્યાખ્યાતિબલેન ચ ।। ૩૯.

પછી બધા ગણા, સર્વત્ર અસ્થિરતા જોઈને, અને પુણ્યની શક્તિ તથા ભાવિ ફળના બળથી,

નિવૃત્તવૃત્તયઃ સર્વે સ્વસ્થાઃ સુમનસસ્તથા। વૈરાજે તૂપપદ્યન્તે લોકમુત્સૃજ્ય તજ્જનમ્ ।। ૩૯.

બધા, સંયમિત પ્રવૃત્તિઓ સાથે, સ્થિર અને સુખી મનવાળા બની, એ લોકને છોડીને વૈરાજપદમાં જન્મે છે.

તતોઽન્યેનૈવ કાલેન નિત્યયુક્તાસ્તપસ્વિનઃ। કથનાચ્ચૈવ ધર્મસ્ય તેષાં તે જજ્ઞિરેઽન્વયે ।। ૩૯.

પછી, બીજા સમયે, સદા તપમાં લીન એવા તપસ્વીઓ અને ધર્મના વર્ણનથી, એના વંશમાં જન્મે છે.

ઈહોત્પન્નાસ્તતસ્તે વૈ સ્થાના આપૂરયન્ત્યુત। દેવત્વે ચ ઋષિત્વે ચ મનુષ્યન્વે ચ સર્વશઃ ।। ૩૯.

પછી, ત્યાં જન્મેલા બધા, દેવત્વમાં, ઋષિત્વમાં કે માનવત્વમાં, દરેક સ્થાન ભરી દે છે.

એવં દેવગણાઃ સર્વે દશકૃત્વો નિવર્ત્ત્ય વૈ। વૈરાજેષૂપપન્નાસ્તે દશ તિષ્ઠન્ત્યુપપ્લવાન્ ।। ૩૯.

આ રીતે, બધા દેવગણ દશ વખત ફરી ફરી જન્મે છે અને વૈરાજપદમાં જન્મ લઈને દસ ઉપપ્લવ સુધી ત્યાં રહે છે.

પૂર્ણે પૂર્ણે તતઃ કલ્પે સ્થિત્વા વૈરાજકે પુનઃ। બ્રહ્મલોકે વિવર્ત્તંતે પૂર્વ્વપૂર્વ્વક્રમેણ તુ ।। ૩૯.

પછી, દરેક કલ્પ પૂર્ણ થાય ત્યારે, વૈરાજપદમાં રહીને, તેઓ ફરીથી બ્રહ્મલોકમાં પહેલાની જ ક્રમમાં ફરતા રહે છે.

એતસ્મિન્ બ્રહ્મલોકે તુ કલ્પે વૈરાજકે ગતે। વૈરાજં પુનરપ્યેકે કલ્પસ્થાનમકલ્પયન્ ।। ૩૯.

આ બ્રહ્મલોકમાં વૈરાજપદનો કલ્પ પૂરો થાય ત્યારે, કેટલાક ફરીથી વૈરાજપદને કલ્પસ્થાન તરીકે સ્થાપે છે.

એવં પૂર્વ્વાનુપૂર્વ્યેણ બ્રહ્મલોકગતેન વૈ। એવં તેષુ વ્યતીતેષુ તપસા પરિકલ્પિતે। વૈરાજે તૂપપદ્યન્તે દશકૃત્વો નિવર્ત્તતે ।। ૩૯.

આ રીતે, પૂર્વવર્તી ક્રમમાં, બ્રહ્મલોકમાં ગયેલા અને તપથી સ્થિર થયેલા જે ગયા છે, તેઓ દશ વખત વૈરાજપદમાં જન્મે છે.

એવં દેવયુગાનીહ વ્યતીતાનિ સહસ્રશઃ। નિધનં બ્રહ્મલોકે તુ ગતાનામૃષિભિઃ સહ ।। ૩૯.

આ રીતે, અહીં હજારો દેવયુગો વીતી ગયા છે, અને બ્રહ્મલોકમાં વિલય પામેલા ઋષિઓ સાથે પણ.

સૂત ઉવાચ।. ન શક્યમાનુપૂર્વેણ તેષાં વક્તું પ્રવિસ્તરમ્। અનાદિત્વાચ્ચ કાલસ્ય હ્યસં ખ્યાનાચ્ચ સર્વશઃ। એવમેવ ન સન્દેહો યથાવત્કથિતં મયા ।। ૩૯.

સૂતાએ કહ્યું: સમયની કોઈ શરૂઆત નથી અને બધું અજ્ઞાત છે, એટલે તેમની વાર્તાઓને ક્રમસર અને વિગતે કહેવું શક્ય નથી. મેં જેટલું કહ્યું છે, એ સાચું જ છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

તદુપશ્રુત્ય વાક્યાર્થમૃષયઃ સંશયાન્વિતાઃ। સૂતમાહુઃ પુરાણજ્ઞં વ્યાસશિષ્યં મહા મતિમ્ ।। ૩૯.

એ શબ્દો અને તેમનો અર્થ સાંભળી, ઋષિઓને સંશય થયો. તેમણે વ્યાસના શિષ્ય, પુરાણવિદ અને મહાન બુદ્ધિ ધરાવતા સૂતાને પ્રશ્ન કર્યો.

ઋષય ઊચુઃ।। વૈરાજાસ્તે યદાહારા યત્સત્ત્વાશ્ચ યદાશ્રયાઃ। તિષ્ઠન્તિ ચૈવ યત્કાલં તન્નો બ્રૂહિ યથાતથમ્ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ કહ્યું: વાયરાજ લોકો શું ખાય છે, તેમનું સ્વરૂપ શું છે, તેઓ ક્યાં રહે છે અને કેટલો સમય ત્યાં રહે છે—આ બધું અમને સાચું-સાચું કહો.

તદુક્તમૃષિભિર્વાક્યં શ્રુત્વા લોકાર્થતત્ત્વવિત્। સૂતઃ પૌરાણિકો વાક્યં વિનયેનેદમબ્રવીત્ ।। ૩૯.

ઋષિઓના શબ્દો સાંભળી, લોકના તત્વને જાણનારા, પુરાણવિદ સૂતાએ વિનમ્રતાથી એમને ઉત્તર આપ્યો.

તતઃ પ્રાપ્યન્ત તે સર્વ્વે શુદ્ધિશુદ્ધતમાશ્ચ યે। આભૂત સંપ્લવાસ્તત્ર દશ તિષ્ઠન્તિ તેજનાઃ ।। ૩૯.

પછી, જે સર્વે ખૂબ શુદ્ધ અને શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરેલા છે, તેઓ સર્વે ભૂતોના વિલય પછી ત્યાં રહે છે. એવા દસ જણા ત્યાં વસે છે.

સર્વે સૂક્ષ્મશરીરાસ્તે વિદ્વાંસો ઘનમૂર્ત્તયઃ। સ્થિતલોકાસ્થિતત્વાચ્ચ તેષાં ભૂતં ન વિદ્યતે ।। ૩૯.

બધા સૂક્ષ્મ શરીર ધરાવે છે, જ્ઞાની છે અને ઘન સ્વરૂપ ધરાવે છે. તેમનું લોક સ્થિર હોવાથી, તેમને ભૌતિક અસ્તિત્વ નથી.

ઊચુઃ સનત્કુમારાદ્યાઃ સિદ્ધાસ્તે થોગધર્મિણઃ। ખ્યાતિં નૈમિત્તિકીં તેષાં પર્ય્યાયે સમુપસ્થિતે ।। ૩૯.

સનતકુમાર અને અન્ય સિદ્ધ યોગધર્મી લોકોએ વાત કરી; તેમનું યશ યોગ્ય સમયે પ્રસિદ્ધ થાય છે.

સ્થાનત્યાગે મનશ્ચાપિ યુગપત્સંપ્રવર્ત્તતે। ઊચુઃ સર્વ્વે તદાન્યોઽન્યં વૈરાજાઞ્છુદ્ધબુદ્ધયઃ ।। ૩૯.

જ્યારે તેઓ પોતાનું સ્થાન છોડે છે, ત્યારે તેમનું મન એકસાથે પ્રવૃત્ત થાય છે. ત્યારે બધા શુદ્ધબુદ્ધિ વાયરાજો એકબીજાથી વાત કરે છે.

એવમેવ મહાભાગાઃ પ્રણવં સમ્પ્રવિશ્ય હ। બ્રહ્મલોકે પ્રવર્ત્તાનસ્તન્નઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ ।। ૩૯.

આ રીતે, હે મહાભાગ્યશાળી, તેઓ પ્રણવમાં પ્રવેશી બ્રહ્મલોક તરફ જાય છે; એ આપણું સર્વોત્તમ કલ્યાણ બનશે.

એવમુક્ત્વા તદા સર્વે બ્રહ્માન્તે વ્યવસાયિનઃ। યોજયિત્વા તદા સર્વ્વે વર્ત્તન્તે યોગધર્મ્મિણઃ ।। ૩૯.

આ રીતે કહીને, બ્રહ્માના અંતે, બધા એકાગ્ર થઈ, યોગધર્મમાં જોડાઈને આગળ વધે છે.

તત્રૈવ સમ્પ્રલીયન્તે શાન્તા દીપાર્ચિષો યથા। બ્રહ્મકાયમવર્ત્તન્ત પુનરાવૃત્તિદુર્લ્લભમ્ ।।. ૩૯.

ત્યાં તેઓ શાંત થઈ જાય છે, જેમ દીવાના જ્યોત શાંત થાય છે. તેઓ બ્રહ્મનું સ્વરૂપ પામે છે અને પાછા ફરવું અતિ દુર્લભ છે.

લોકં તં સમનુપ્રાપ્ય સર્વ્વે તે ભાવનામયમ્। આનન્દં બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્ય હ્યમૃતત્વાય તે ગતાઃ ।। ૩૯.

એ લોકમાં પહોંચી, બધા ધ્યાનમય બની, બ્રહ્મનો આનંદ મેળવે છે અને અમરત્વ તરફ જાય છે.