વાયુપુરાણમ્

સૂર્યધ્રુવાન્તરં યચ્ચ સ્વર્ગલોકો દિવઃ સ્મૃતઃ। ધ્રુવાજ્જનાન્તરં યચ્ચ મહર્લોકસ્તદુચ્યતે ।। ૩૯.

સૂર્યથી ધ્રુવતારા સુધીનું ક્ષેત્ર સ્વર્ગલોક કહેવાય છે; ધ્રુવથી જનલોક સુધીનું જે અંતર છે, તેને મહર્લોક કહે છે.

વિખ્યાતાઃ સપ્તલોકાસ્તુ તેષાં વક્ષ્યામિ સિદ્ધયઃ। ભૂર્લોકવાસિનઃ સર્વે હ્યન્નાદાસ્તુ રમાત્મકાઃ ।। ૩૯.

આ સાત લોકો પ્રસિદ્ધ છે; હવે હું એમની સિદ્ધિઓ કહું છું. ભૂર્લોકના બધા નિવાસીઓ અન્ન પર નિર્ભર છે અને આનંદમય સ્વભાવ ધરાવે છે.

ભુવે સ્વર્ગે ચ યે સર્વે સોમપા આજ્યપાશ્ચ તે। ચતુર્થે યેઽપિ વર્ત્તન્તે મહ ર્લોકં સમાશ્રિતાઃ ।। ૩૯.

ભૂવલોક અને સ્વર્ગલોકમાં રહેનાર બધા સોમ અને ઘી પીવે છે; અને ચોથા મહર્લોકમાં રહેનાર પણ એમાં સામેલ છે.

વિજ્ઞેયા માનસી તેષાં સિદ્ધિર્વૈ પઞ્ચલક્ષણા। સદ્યશ્ચોત્પદ્યતે તેષાં મનસા સર્વ્વમીપ્સિતમ્ ।। ૩૯.

એમની સિદ્ધિ માનસિક છે, જે પાંચ પ્રકારની ગણાય છે; એમને જે કંઈ મનમાં ઇચ્છાય છે, તે તરત જ પ્રાપ્ત થાય છે.

એતે દૈવા યજન્તે વૈ યજ્ઞૈઃ સર્વૈઃ પરસ્પરમ્। અતીતાન્ વર્તમાનાંશ્ચ વર્ત્તમાનાનનાગતાન્ ।। ૩૯.

આ દેવતાઓ એકબીજાની સર્વ પ્રકારની યજ્ઞોથી પૂજા કરે છે—ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યના યજ્ઞોથી.

પ્રથમાનન્તરૈરિષ્ટ્વા હ્યન્તરાઃ સામ્પ્રતૈઃ પુનઃ। નિવર્ત્તતીત્યાસમ્બન્ધોઽતીતે દેવગણે તતઃ ।। ૩૯.

પ્રથમ દેવતાઓને પૂજા કર્યા પછી, મધ્યવર્તી દેવતાઓને વર્તમાન દેવતાઓ ફરીથી પૂજે છે; તેથી ભૂતકાળના દેવતાઓ સાથે કોઈ સંબંધ રહેતો નથી.

વિનિવૃત્તાધિકારાણાં સિદ્ધિસ્તેષાન્તુ માનસી। તેષાન્તુ માનસી જ્ઞેયા શુદ્ધા સિદ્ધિપરમ્પરા ।। ૩૯.

જેનાં અધિકાર પૂરા થઈ ગયા છે, એમની સિદ્ધિ માનસિક છે; એમની સિદ્ધિ શુદ્ધ છે અને સિદ્ધિની પરંપરા પણ માનસિક છે.

ઉક્તા લોકાશ્ચ ચત્વારો જનસ્યાનુવિધિસ્તથા। સમાસેન મયા વિપ્રા ભૂયસ્તં વર્ત્તયામિ વઃ ।। ૩૯.

ચાર લોક અને જનલોકની અનુક્રમણ પણ હું સમજાવી છે; હે વિદ્વાનો, મેં સંક્ષિપ્તમાં કહ્યું છે, હવે વધુ વિસ્તૃત રીતે કહું છું.

વાયુરુવાચ।। મરીચિઃ કશ્યપો દક્ષો વસિષ્ઠશ્ચાઙ્ગિરા ભૃગુઃ। પુલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચૈવ ક્રતુરિત્યેવમાદયઃ ।। ૩૯.

વાયુએ કહ્યું: મરીચિ, કશ્યપ, દક્ષ, વસિષ્ઠ, અઙ્ગિરા, ભૃગુ, પુલસ્ત્ય, પુલહ અને ક્રતુ—આ સર્વે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ છે.

પૂર્વં તે સંપ્રસૂયન્તે બ્રહ્મણો મનસા ઇહ। તતઃ પ્રજાઃ પ્રતિષ્ઠાપ્ય જનમેવાશ્રયન્તિ તે ।। ૩૯.

પહેલાં, અહીં બ્રહ્માના મનથી તેઓ ઉત્પન્ન થાય છે; પછી, પ્રજાઓની સ્થાપના કરીને, એ બધા જનલોકમાં જ આશ્રય લે છે.

કલ્પદાહપ્રદીપ્તેષુ તદા કાલેષુ તેષુ વૈ। ભૂરા દિષુ મહાન્તેષુ ભૃશં વ્યાપ્તેષ્વથાગ્નિના ।। ૩૯.

જ્યારે યુગના અંતે અગ્નિ પ્રગટે છે, ત્યારે ધરતીના બધા દિશાઓમાં, વિશાળ વિસ્તારોમાં, અગ્નિથી બધું વ્યાપી જાય છે.

શિખા સંવર્ત્તકા જ્ઞેયા પ્રાપ્નુવન્તિ સદા જનાઃ। યામાદયો ગણાઃ સર્વે મહર્લોકનિવાસિનઃ ।। ૩૯.

સંવર્તક નામની જ્વાળાઓ સમજવાની છે; યમાદિ બધા ગણા અને મહર્લોકના બધા નિવાસીઓ એ જ્વાળાઓ સુધી પહોંચે છે.

મહર્લોકેષુ દીપ્તેષુ જનમેવાશ્રયન્તિ તે। સર્વે સૂક્ષ્મશરીરાસ્તે તત્રસ્થાસ્તુ ભવન્તિ તે ।। ૩૯.

જ્યારે મહર્લોકો દહન થાય છે, ત્યારે એ બધા જનલોકમાં જ આશ્રય લે છે; બધા સૂક્ષ્મ શરીરધારી ત્યાં જ સ્થિર રહે છે.

તેષાં તે તુલ્યસામર્થ્યાસ્તુલ્યમૂર્ત્તિધરાસ્તથા । જન લોકે વિવર્ત્તન્તે યાવત્સંપ્લવતે જગત્ ।। ૩૯.

તેઓ સમાન શક્તિ અને સમાન રૂપ ધરાવે છે, અને જગત ડૂબેલું રહે ત્યાં સુધી જનલોકમાં ફરતા રહે છે.

વ્યુષ્ટાયાન્તુ રજન્યાં વૈ બ્રહ્મણોઽવ્યક્તયોનિનઃ। અહરાદૌ પ્રસૂયન્તે પૂર્વવત્ક્રમશાસ્ત્વિહ ।। ૩૯.

જ્યારે બ્રહ્માની અવ્યક્ત મૂળવાળી રાત્રિ પૂરી થાય છે, અને દિવસની શરૂઆત થાય છે, ત્યારે તેઓ અહીં ફરીથી પહેલાની જેમ ક્રમશઃ ઉત્પન્ન થાય છે.

સ્વાયમ્ભુવાદયઃ સર્વે મરીચ્યન્તાસ્તુ સાધકાઃ। દેવાસ્તે વૈ પુનસ્તેષાં જાયન્તે નિધનેષ્વિહ ।। ૩૯.

સ્વાયંભુવથી લઈને મરીચિ સુધીના બધા સિદ્ધ અને દેવતાઓ પણ, વિલય સમયે, અહીં ફરીથી જન્મે છે.

યામાદયઃ ક્રમેણૈવ કનિષ્ઠાદ્યાઃ પ્રજાપતેઃ। પૂર્વં પૂર્વં પ્રસૂયન્તે પશ્ચિમે પશ્ચચિમાસ્તથા। દેવાન્વયે દેવતા હિ સપ્ત સમ્ભૂતયઃ સ્મૃતાઃ। વ્યતીતાઃ કલ્યજાસ્તેષાં તિસ્રઃ શિષ્ટાસ્તથા પરે ।। ૩૯.

યમાદિ ગણા, નાના થી શરૂ કરીને ક્રમશઃ પહેલાં ઉત્પન્ન થાય છે, પછી પછીના આવે છે; દેવોમાં સાત દેવયુગો માનવામાં આવે છે; એમાંથી કળિયુગમાં જન્મેલા વીતી ગયા છે અને ત્રણ યોગો હજુ બાકી છે.

આવર્ત્તમાના દેવાસ્તે ક્રમેણૈતે ન સર્વ્વશઃ। ગત્વા જવન્તવીભાવન્દશકૃત્વઃ પુનઃ પુનઃ ।। ૩૯.

આ દેવતાઓ ક્રમશઃ ફરી ફરી જન્મે છે, બધા એકસાથે નહીં, અને દશ વખત જવન્ત અવસ્થામાં જઈને, ફરી પાછા આવે છે.

તતસ્તે વૈ ગણાઃ સર્વ્વે દૃષ્ટ્વા ભાવેષ્વનિત્યતામ્। ભાવિનોઽર્થસ્ય ચ બલાત્ પુણ્યાખ્યાતિબલેન ચ ।। ૩૯.

પછી બધા ગણા, સર્વત્ર અસ્થિરતા જોઈને, અને પુણ્યની શક્તિ તથા ભાવિ ફળના બળથી,

નિવૃત્તવૃત્તયઃ સર્વે સ્વસ્થાઃ સુમનસસ્તથા। વૈરાજે તૂપપદ્યન્તે લોકમુત્સૃજ્ય તજ્જનમ્ ।। ૩૯.

બધા, સંયમિત પ્રવૃત્તિઓ સાથે, સ્થિર અને સુખી મનવાળા બની, એ લોકને છોડીને વૈરાજપદમાં જન્મે છે.

તતોઽન્યેનૈવ કાલેન નિત્યયુક્તાસ્તપસ્વિનઃ। કથનાચ્ચૈવ ધર્મસ્ય તેષાં તે જજ્ઞિરેઽન્વયે ।। ૩૯.

પછી, બીજા સમયે, સદા તપમાં લીન એવા તપસ્વીઓ અને ધર્મના વર્ણનથી, એના વંશમાં જન્મે છે.

ઈહોત્પન્નાસ્તતસ્તે વૈ સ્થાના આપૂરયન્ત્યુત। દેવત્વે ચ ઋષિત્વે ચ મનુષ્યન્વે ચ સર્વશઃ ।। ૩૯.

પછી, ત્યાં જન્મેલા બધા, દેવત્વમાં, ઋષિત્વમાં કે માનવત્વમાં, દરેક સ્થાન ભરી દે છે.

એવં દેવગણાઃ સર્વે દશકૃત્વો નિવર્ત્ત્ય વૈ। વૈરાજેષૂપપન્નાસ્તે દશ તિષ્ઠન્ત્યુપપ્લવાન્ ।। ૩૯.

આ રીતે, બધા દેવગણ દશ વખત ફરી ફરી જન્મે છે અને વૈરાજપદમાં જન્મ લઈને દસ ઉપપ્લવ સુધી ત્યાં રહે છે.

પૂર્ણે પૂર્ણે તતઃ કલ્પે સ્થિત્વા વૈરાજકે પુનઃ। બ્રહ્મલોકે વિવર્ત્તંતે પૂર્વ્વપૂર્વ્વક્રમેણ તુ ।। ૩૯.

પછી, દરેક કલ્પ પૂર્ણ થાય ત્યારે, વૈરાજપદમાં રહીને, તેઓ ફરીથી બ્રહ્મલોકમાં પહેલાની જ ક્રમમાં ફરતા રહે છે.

એતસ્મિન્ બ્રહ્મલોકે તુ કલ્પે વૈરાજકે ગતે। વૈરાજં પુનરપ્યેકે કલ્પસ્થાનમકલ્પયન્ ।। ૩૯.

આ બ્રહ્મલોકમાં વૈરાજપદનો કલ્પ પૂરો થાય ત્યારે, કેટલાક ફરીથી વૈરાજપદને કલ્પસ્થાન તરીકે સ્થાપે છે.

એવં પૂર્વ્વાનુપૂર્વ્યેણ બ્રહ્મલોકગતેન વૈ। એવં તેષુ વ્યતીતેષુ તપસા પરિકલ્પિતે। વૈરાજે તૂપપદ્યન્તે દશકૃત્વો નિવર્ત્તતે ।। ૩૯.

આ રીતે, પૂર્વવર્તી ક્રમમાં, બ્રહ્મલોકમાં ગયેલા અને તપથી સ્થિર થયેલા જે ગયા છે, તેઓ દશ વખત વૈરાજપદમાં જન્મે છે.

એવં દેવયુગાનીહ વ્યતીતાનિ સહસ્રશઃ। નિધનં બ્રહ્મલોકે તુ ગતાનામૃષિભિઃ સહ ।। ૩૯.

આ રીતે, અહીં હજારો દેવયુગો વીતી ગયા છે, અને બ્રહ્મલોકમાં વિલય પામેલા ઋષિઓ સાથે પણ.

સૂત ઉવાચ।. ન શક્યમાનુપૂર્વેણ તેષાં વક્તું પ્રવિસ્તરમ્। અનાદિત્વાચ્ચ કાલસ્ય હ્યસં ખ્યાનાચ્ચ સર્વશઃ। એવમેવ ન સન્દેહો યથાવત્કથિતં મયા ।। ૩૯.

સૂતાએ કહ્યું: સમયની કોઈ શરૂઆત નથી અને બધું અજ્ઞાત છે, એટલે તેમની વાર્તાઓને ક્રમસર અને વિગતે કહેવું શક્ય નથી. મેં જેટલું કહ્યું છે, એ સાચું જ છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

તદુપશ્રુત્ય વાક્યાર્થમૃષયઃ સંશયાન્વિતાઃ। સૂતમાહુઃ પુરાણજ્ઞં વ્યાસશિષ્યં મહા મતિમ્ ।। ૩૯.

એ શબ્દો અને તેમનો અર્થ સાંભળી, ઋષિઓને સંશય થયો. તેમણે વ્યાસના શિષ્ય, પુરાણવિદ અને મહાન બુદ્ધિ ધરાવતા સૂતાને પ્રશ્ન કર્યો.