વાયુપુરાણમ્

બ્રહ્મશાપેન તે જાતાઃ પુનઃ સ્વાયમ્ભુવે જિતાઃ। સ્વારોચિષે વૈ તુષિતાઃ સત્યાશ્ચૈવોત્તમે પુનઃ ।। ૫.

બ્રહ્માના શ્રાપથી, તેઓ ફરી જન્મ્યા અને સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં જીતાયા; સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં તેમને તુષિત કહેવાયા, અને ઉત્તમ મન્વંતરમાં તેમને સત્ય કહેવામાં આવ્યા.

તામસે હરયો નામ વૈકુણ્ઠા રૈવતાન્તરે। સાધ્યાશ્ચ ચાક્ષુષે નામ્ના છન્દજા જજ્ઞિરે સુરાઃ ।। ૫.

તામસ મન્વંતરમાં તેઓ હરિ કહેવાયા; રૈવત મન્વંતરમાં વૈકુંઠ અને ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં છંદોમાંથી જન્મેલા સાધ્યા દેવો કહેવાયા.

ધર્મપુત્રા મહાભાગાઃ સાધ્યા યે દ્વાદશામરાઃ। પૂર્વં સ્મ અનુસૂયન્તે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ ।। ૫.

ધર્મપુત્ર મહાભાગ્યશાળી બાર અમર સાધ્યાઓ પહેલાં મનુ ચાક્ષુષના સમયમાં અનુસરી લેવાયા હતા.

સ્વારોચિષેઽન્તરેઽતીતા દેવા યે વૈ મહૌજસઃ। તુષિતા નામ તેઽન્યોન્યમૂચુર્વૈ ચાક્ષુષેઽન્તરે ।। ૫.

પહેલાં, સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં જે મહાબલવાન દેવો તુષિત કહેવાતા, તેમણે ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં પરસ્પર વાત કરી.

કિઞ્ચિચ્છિષ્ટે તદા તસ્મિન્ દેવા વૈ તુષિતાઽભ્રુવન્। ઇતરેતરં મહાભાગાન્ વયં સાધ્યાન્ પ્રવિશ્ય વૈ। મન્વન્તરે ભવિષ્યામસ્તન્નઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ ।। ૫.

ત્યારે થોડા જ બાકી રહ્યા ત્યારે, તુષિત દેવોએ કહ્યું: 'અમે મહાભાગ્યશાળી સાધ્યાઓમાં પ્રવેશીશું; આવનારા મન્વંતરમાં અમે એ જ બનીશું, અને એ અમારું વધુ કલ્યાણ લાવશે.'

એવમુક્ત્વાતુ તે સર્વે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ। તસ્માદ્દ્વાદશસમ્ભૂતાન્ ધર્માન્ સ્વાયમ્ભુવાત્ પુનઃ ।। ૫.

આ રીતે બોલ્યા પછી, તેઓ બધા ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં ફરીથી સ્વાયંભુવના બાર ધર્મોમાંથી જન્મ્યા.

નરનારાયણૌ તત્ર જજ્ઞાતે પુનરેવ હિ। વિપશ્ચિદિન્દ્રો યશ્ચાસીત્તથા સત્યો હરિશ્ચ તૌ। સ્વારોચિષેઽન્તરે પૂર્વમાસ્તાન્તૌ તુષિતૌ સુરૌ ।। ૫.

ત્યાં, નર અને નારાયણ ફરી જન્મ્યા; વિપશ્ચિત, ઇન્દ્ર, સત્ય અને હરી—આ બંને, જે પહેલાં તુષિત દેવો હતા, સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં નિવાસ કરતા.

તુષિતાનાન્તુ સાધ્યત્વે નામાન્યેતાનિ વક્ષ્યતે। મનોઽનુમન્તા પ્રાણશ્ચ નરો યાનશ્ચ વીર્યવાન્ ।। ૫.

હવે, જે તુષિતોએ સાધ્ય રૂપ ધારણ કર્યો તેમના નામો: મન, અનુમંત, પ્રાણ, નર અને વીર્યવાન યાન.

ચિત્તિર્હયો નયશ્ચૈવ હંસો નારાયણસ્તથા। પ્રભવોઽથ વિભુશ્ચૈવ સાધ્યા દ્વાદશ જજ્ઞિરે ।। ૫.

ચિત્તિ, હય, નય, હંસ, નારાયણ, પ્રભવ અને વિભુ—આ બાર સાધ્યાઓ જન્મ્યા.

સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વં તતઃ સ્વારોચિષે પુનઃ। નામાન્યાસન્ પુનસ્તાનિ તુષિતાનાં નિબોધત ।। ૫.

પહેલા સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં અને પછી સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં પણ તુષિતોના નામો હતા. હવે ફરીથી એ તુષિતોના નામો ધ્યાનથી સાંભળો.

પ્રાણોઽપાનસ્તથોદાનઃ સમાનો વ્યાન એવ ચ। ચક્ષુઃ શ્રોત્રં તથા પ્રાણઃ સ્પર્શો બુદ્ધિર્મનસ્તથા ।। ૫.

પ્રાણ, અપાન, ઉદાન, સમાન અને વ્યાન; અને સાથે જ દ્રષ્ટિ, શ્રવણ, પ્રાણ, સ્પર્શ, બુદ્ધિ અને મન—આ બધા નામો છે.

પ્રાણાપાનાવુદાનશ્ચ સમાનો વ્યાન એવ ચ। નામાન્યેતાનિ પૂર્વન્તુ તુષિતાનાં સ્મૃતાનિ હ ।। ૫.

પ્રાણ, અપાન, ઉદાન, સમાન અને વ્યાન—આ નામો પહેલા તુષિતોમાં જાણીતા હતા.

વસોસ્તુ વસવઃ પુત્રાઃ સાધ્યાનામનુજાઃ સ્મૃતાઃ । ધરો ધ્રુવશ્ચ સોમશ્ચ આપશ્ચૈવાનલોઽનિલઃ। પ્રત્યૂષશ્ચ પ્રભાસશ્ચ વસવોઽષ્ટૌ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૫.

વસુના પુત્રોને વસુઓ કહેવામાં આવે છે, અને તેઓ સાધ્યોના નાના ભાઈઓ તરીકે ઓળખાય છે. ધરા, ધ્રુવ, સોમ, આપ, અનલ, અનિલ, પ્રતિઉષ અને પ્રભાસ—આ આઠ વસુઓ ગણાય છે.

ધરસ્ય પુત્રો દ્રવિણો હુતહવ્યવહસ્તથા। ધ્રુવપુત્રો ભવો નામ્ના કાલો લોકપ્રકાલનઃ ।। ૫.

ધરાના પુત્ર દ્રવિણ અને હુતહવ્યવહ પણ છે. ધ્રુવનાં પુત્રનું નામ ભવ છે, જે કાળ છે અને જગતને પ્રકાશિત કરે છે.

સોમસ્ય ભગવાન્ વર્ચા બુધશ્ચ ગ્રહબોધનઃ। રોહિણ્યાં તૌ સમુત્પન્નૌ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતૌ ।। ૫.

સોમના પ્રસિદ્ધ પુત્રો વર્ચા અને બુધ છે, જે ગ્રહોના જ્ઞાતા છે. બંને રોહિણીમાંથી જન્મ્યા છે અને ત્રણેય લોકોમાં પ્રસિદ્ધ છે.

ધારોર્મિકલિલાશ્ચૈવ ત્રયશ્ચન્દ્રમસઃ સુતાઃ। આપસ્ય પુત્રો વૈતણ્ડ્યઃ શમઃ શાન્તસ્તથૈવ ચ ।। ૫.

ધારાના પુત્રો મિકલિલા છે; ચંદ્રના ત્રણ પુત્રો પણ કહેવાય છે. આપના પુત્ર વૈતંડ્ય, શમ અને શાંત પણ છે.

સ્કન્દઃ સનત્કુમારશ્ચ જજ્ઞે પાદેન તેજસઃ। અગ્નિપુત્રઃ કુમારસ્તુ શરસ્તમ્બે વ્યજાયત। તસ્ય શાખો વિશખશ્ચ નૈગમેયશ્ચ પૃષ્ઠજાઃ ।। ૫.

સ્કંદ, જેને સનત્કુમાર પણ કહે છે, તે પગની તેજથી જન્મ્યા હતા. અગ્નિના પુત્ર કુમાર શરઉછેરીમાં જન્મ્યા. તેમના શાખા, વિશાખા અને નૈગમેયા, એ બધા તેમની પીઠમાંથી જન્મ્યા.

અનિલસ્ય શિવા ભાર્યા તસ્યાઃ પુત્રો મનોજવઃ। અવિજ્ઞાતગતિશ્ચૈવ દ્વૌ પુત્રાવનિલસ્ય ચ ।। ૫.

અનિલની પત્ની શિવા છે અને તેમના પુત્ર મનોજવ છે. અનિલના બે પુત્રો છે: અવિજ્ઞાતગતિ અને મનોજવ.

પ્રત્યૂષસ્ય વિદુઃ પુત્ર ઋષિર્નામ્ના તુ દેવલઃ। દ્વૌ પુત્રૌ દેવલસ્યાપિ ક્ષમાવન્તૌ મનીષિણૌ ।। ૫.

પ્રતિઉષનો પુત્ર ઋષિ દેવલ કહેવાય છે. દેવલના બે પુત્રો છે: ક્ષમાવંત અને મનીષી, બંને જ્ઞાની છે.

બૃહસ્પતેસ્તુ ભગિની વરસ્ત્રી બ્રહ્મચારિણી। યોગસિદ્ધા જગત્કૃત્સ્નમસક્તા વિચરત્યુત ।। ૫.

બૃહસ્પતિની બહેન એક ઉત્તમ સ્ત્રી છે, જે બ્રહ્મચારી છે અને યોગમાં નિપુણ છે. તે આખા વિશ્વમાં આસક્તિ વિના વિહરે છે.

પ્રભાસસ્ય તુ યા ભાર્યા વસૂનામષ્ટમસ્ય હ। વિશ્વકર્મા સુતસ્તસ્યા જાતઃ શિલ્પિપ્રજાપતિઃ ।। ૫.

પ્રભાસ, જે વસુઓમાં આઠમા છે, તેમની પત્નીથી વિશ્વકર્મા જન્મ્યા, જે દેવશિલ્પી અને શિલ્પીઓના પિતા છે.

સ કર્ત્તા સર્વશિલ્પાનાં ત્રિદશાનાઞ્ચ વર્દ્ધકિઃ। ભૂષણાનાઞ્ચ સર્વેષાં કર્ત્તા કારયિતા ચ સઃ ।। ૫.

તે સર્વે શિલ્પોનો સર્જક અને દેવતાઓ માટેના માળખા બનાવનાર છે. તે બધા આભૂષણો બનાવે છે અને બનાવડાવે છે.

સર્વેષાઞ્ચ વિમાનાનિ દૈવતાનાં કરોતિ સઃ। માનુષાશ્ચોપજીવન્તિ યસ્ય શિલ્પાનિ શિલ્પિનઃ ।। ૫.

તે દેવતાઓના બધા વિમાન બનાવે છે; અને માનવ શિલ્પીઓ તેના શિલ્પોથી પોતાનું જીવન ચલાવે છે.

વિશ્વેદેવાસ્તુ વિશ્વાયા જજ્ઞિરે દશ વિશ્રુતાઃ। ક્રતુર્દક્ષઃ શ્રવઃ સત્યઃ કાલઃ કામો ધુનિસ્તથા ।। ૫.

વિશ્વદેવો, દસ પ્રસિદ્ધ દેવતાઓ, વિશ્વામાંથી જન્મ્યા: ક્રતુ, દક્ષ, શ્રવ, સત્ય, કાળ, કામ, ધુનિ,

કુરુવાન્ પ્રભવાંશ્ચૈવ રોચમાનશ્ચ તે દશ। ધર્મપુત્રાઃ સ્મૃતા હ્યેતે વિશ્વાયાં જજ્ઞિરે શુભાઃ ।। ૫.

કુરુવાન, પ્રભવાન અને રોચમાન—આ દસેય ધર્મના પુત્રો તરીકે ઓળખાય છે અને શુભ વિશ્વામાંથી જન્મ્યા છે.

મરુત્વત્યાં મરુત્વન્તો ભાનવો ભાનુજાઃ સ્મૃતાઃ । મુહૂર્ત્તાશ્ચ મુહૂર્ત્તાયાં ઘોષં લમ્બા વ્યજાયત ।। ૫.

મરુત્વતીમાંથી મરુત્વંતો જન્મ્યા, જેમને ભાનવ કહે છે અને તેઓ ભાનુના પુત્રો છે. મુહૂર્તામાંથી મુહૂર્તો અને લંબામાંથી ઘોષ જન્મ્યા.

સઙ્કલ્પાયાન્તુ સંજજ્ઞે વિદ્વાન્ સઙ્કલ્પ એવ ચ। નાગવીથ્યસ્તુ જામ્યાઞ્ચ પથત્રયસમાશ્રિતાઃ ।। ૫.

સંકલ્પામાંથી વિદ્વાન સંકલ્પ જન્મ્યો. નાગવીથીની જમ્યામાંથી ત્રણ માર્ગે ચાલનારા લોકો જન્મ્યા.

પૃથિવીવિષયં સર્વમરુન્ધત્યાં વ્યજાયત। એષ સર્ગઃ સમાખ્યાતો વિદ્વાન્ ધર્મસ્ય શાશ્વતઃ ।। ૫.

પૃથ્વી સાથે જોડાયેલી બધી વસ્તુઓ અરુંધતીમાંથી જન્મી છે. હે વિદ્વાન, આ સર્જન ધર્મનો શાશ્વત ક્રમ ગણાય છે.

મુહૂર્ત્તાશ્ચૈવ તિથ્યશ્ચ પતિભિઃ સહ સુવ્રતાઃ। નામતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ બ્રુવતો મે નિબોધત ।। ૫.

હવે હું મુહૂર્તો અને તિથિઓ તથા તેમના અધિપતિ દેવતાઓના નામ કહું છું, હે સુવ્રત, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.