વાયુપુરાણમ્

સ્વર્લોકો વૈ દિવં હ્યેતત્પુરાણે નિશ્ચયં ગતમ્। ભૂતસ્યાધિપતિશ્ચાગ્નિસ્તતો ભૂતપતિઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૯.

સ્વલોક એટલે સ્વર્ગ, એવું પુરાણોમાં નિશ્ચિત થયેલું છે; ભૂલોકનો અધિપતિ અગ્નિ છે, તેથી તેને ભૂતપતિ કહેવામાં આવે છે.

વાયુર્ભુવસ્યાધિપતિસ્તેન વાયુર્ભુવપતિઃ। ભવ્યસ્ય સૂર્યોઽધિપતિસ્તેન સૂર્યો દિવસ્પતિઃ ।। ૩૯.

ભૂવર્લોકનો અધિપતિ વાયુ છે, તેથી વાયુને ભૂવપતિ કહે છે; સ્વલોકનો અધિપતિ સૂર્ય છે, તેથી સૂર્યને દિવસ્પતિ કહે છે.

મહેતિ વ્યાહૃતેનૈવં મહર્લોકસ્તતોઽભવત્। વિનિવૃત્તાધિકારાણાં દેવાનાં તત્ર વૈ ક્ષયઃ ।। ૩૯.

'મહઃ' શબ્દથી મહર્લોક ઉત્પન્ન થયો; અહીં એ દેવતાઓ રહે છે, જેમનો કાર્ય પૂર્ણ થઈ ગયું છે.

જનસ્તુ પઞ્ચમો લોકસ્તસ્માજ્જાયન્તિ વૈ જનાઃ । તાસાં સ્વાયંભુવાદ્યાનાં પ્રજાનાં જનનાજ્જનઃ ।। ૩૯.

જનલોક પાંચમો લોક છે, અહીંથી જીવાત્માઓ જન્મે છે; સ્વાયંભુવ અને અન્ય પ્રજાઓનું જન્મસ્થાન હોવાથી તેને જનલોક કહે છે.

યાસ્તાઃ સ્વાયમ્ભુવાદ્યા હિ પુરસ્તાત્પરિકીર્ત્તિતાઃ। કલ્પદગ્ધે તદા લોકે પ્રતિષ્ઠન્તિ તદા તપઃ ।। ૩૯.

જે સ્વાયંભુવ અને અન્ય પ્રજાઓ અગાઉ વર્ણવાઈ છે, તેઓ કલ્પના અંતે, જ્યારે જગત વિનાશ પામે છે, ત્યારે તપલોકમાં રહે છે.

ઋભુઃ સનત્કુમારાદ્યા યત્ર સન્ત્યૂર્દ્ધ્વરેતસઃ । તપસા ભાવિતાત્માનસ્તત્ર સન્તીતિ વા તપઃ ।। ૩૯.

તપલોકમાં ઋભુ, સનતકુમાર અને અન્ય ઉર્દ્વરેતાસી, જે તપથી મન શુદ્ધ કર્યા છે, તેઓ ત્યાં વસે છે; તેથી તેને તપલોક કહે છે.

સત્યેતિ બ્રહ્મણઃ શબ્દઃ સત્તામાત્રસ્તુ સઃ સ્મૃતઃ। બ્રહ્મલોકસ્તતઃ સત્યં સપ્તમઃ સ તુ ભાસ્કરઃ ।। ૩૯.

'સત્ય' એ બ્રહ્મનો શબ્દ છે, અને તેને શુદ્ધ સત્તા માનવામાં આવે છે; તેથી સત્યલોક, સાતમો અને સૌથી તેજસ્વી લોક, બ્રહ્મલોક કહેવાય છે.

ગન્ધર્વાપ્સરસો યક્ષા ગુહ્યકાસ્તુ સરાક્ષસાઃ। સર્વભૂતપિશાચાશ્ચ નાગાશ્ચ સહ માનુષૈઃ। સ્વર્લોકવાસિનઃ સર્વે દેવા ભુવિનિવાસિનઃ ।। ૩૯.

ગંધર્વ, અપ્સરા, યક્ષ, ગુહ્યક, બધા રાક્ષસ, સર્વ ભૂત, પિશાચ, નાગ અને માનવો—આ બધા સ્વલોકના નિવાસી છે, અને પૃથ્વી પર રહેતા બધા દેવતાઓ પણ તેમાં આવે છે.

મરુતો માતરિશ્વાનો રુદ્રા દેવાસ્તથાશ્વિનૌ। અનિકેતાન્તરિક્ષાસ્તે ભુવર્લૌક્યા દિવૌકસઃ ।। ૩૯.

મરુત, માતરીશ્વાન, રુદ્ર, અશ્વિનીકુમાર અને દેવતાઓ—આ બધા અંતરિક્ષમાં રહે છે, એમને કોઈ નિશ્ચિત નિવાસ નથી; તેઓ ભૂવર્લોક અને સ્વલોકના નિવાસી કહેવાય છે.

આદિત્યા ઋભવો વિશ્વે સાધ્યાશ્ચ પિતરસ્તથા। ઋષયોઽઙ્ગિરસશ્ચૈવ ભુવર્લ્લોકં સમાશ્રિતાઃ ।। ૩૯.

આદિત્ય, ઋભુ, વિશ્વદેવ, સાધ્ય, પિતૃ, ઋષિ અને અંગિરસ—all these have taken refuge in Bhuvarloka.

એતે વૈમાનિકા દેવાસ્તારાગ્રહનિવાસિનઃ। ઇત્યેતે ક્રમશઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મવ્યાહારસમ્ભવાઃ ।। ૩૯.

આ બધા દેવતાઓ, જે તારાઓ અને ગ્રહોમાં વસે છે, એમનું વર્ણન ક્રમશઃ થયું છે, અને તેઓ બ્રહ્મના ઉચ્ચારથી ઉત્પન્ન થયા છે.

ભૂર્લોકપ્રથમા લોકા મહદન્તાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ। આરભ્યન્તે તુ તન્માત્રૈઃ શુદ્ધાસ્તેષાં પરસ્પરમ્ ।। ૩૯.

ભૂર્લોકથી શરૂ થતા અને મહત કહેવાતા લોકોએ યાદ રાખવામાં આવ્યા છે; એ બધા લોકો તત્વોથી ઉત્પન્ન થાય છે અને શુદ્ધ છે, દરેક એકબીજાથી અલગ છે.

શુક્રાદ્યાશ્ચાક્ષુષાન્તાશ્ચ યે વ્યતીતા ભુવં શ્રિતાઃ। મહર્લોકશ્ચતુર્થસ્તુ તસ્મિંસ્તે કલ્પવાસિનઃ ।। ૩૯.

શુક્રથી લઈને ચાક્ષુષ સુધી જે ગયા છે અને ભૂવલોકમાં પ્રવેશ્યા છે, એ બધા મહર્લોકમાં વસે છે, જે ચોથો લોક છે, અને ત્યાં તેઓ એક કલ્પ સુધી રહે છે.

ભૂર્લોકપ્રથમા લોકા મહદન્તાશ્ચ યે સ્મૃતાઃ। તાન્ સર્વાન્ સપ્ત સૂર્યાસ્તે અર્ચ્ચિર્ભિર્નિદહન્તિ વૈ ।। ૩૯.

ભૂર્લોકથી શરૂ થતા અને મહત કહેવાતા બધા સાત લોકોએ, સૂર્યની કિરણો દ્વારા ખરેખર ભસ્મ કરી દેવામાં આવે છે.

મરીચિઃ કશ્યપો દક્ષસ્તથા સ્વાયમ્ભુવોઽઙ્ગિરાઃ । ભૃગુઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુરિત્યેવમાદયઃ ।। ૩૯.

મરીચિ, કશ્યપ, દક્ષ, સ્વાયંભુવ, અઙ્ગિરા, ભૃગુ, પુલસ્ત્ય, પુલહ અને ક્રતુ—આ સર્વે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ છે.

પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે વર્ત્તન્તે તત્ર તૈઃ સહ। નિઃસત્ત્વા નિર્મમાશ્ચૈવ તત્ર તે હ્યૂર્દ્ધ્વરેતસઃ ।। ૩૯.

બધા પ્રજાપતિઓ પણ ત્યાં એમના સાથે રહે છે; ત્યાં તેઓ કામના વગર અને મમત્વથી રહિત, શુદ્ધ બ્રહ્મચારી સ્વરૂપે રહે છે.

ઋભુઃ સનત્કુમારાદ્યા વૈરાજ્યાસ્તે તપોધનાઃ। મન્વન્તરાણાં સર્વેષાં સાવર્ણાનાં તતઃ સ્મૃતાઃ । ચતુર્દ્દશાનાં સર્વેષાં પુનરાવૃત્તિહેતવઃ ।। ૩૯.

ઋભુ, સનત્કુમાર વગેરે વૈરાજ પુત્રો, જેઓ તપમાં સમૃદ્ધ છે, તેઓ સર્વે સાવર્ણિ મનુઓના ગણાય છે; એ બધા ચૌદ મનુઓના પુનરાવૃત્તિનું કારણ છે.

યોગં તપશ્ચ સત્યઞ્ચ સમાધાય તદાત્મનિ। ષષ્ઠે કાલે નિવર્ત્તન્તે તત્તદાહર્વિપર્યયે ।। ૩૯.

યોગ, તપ અને સત્યને પોતાના અંદર સ્થાપિત કરીને, છઠ્ઠા સમયે તેઓ પાછા ખેંચાઈ જાય છે, જેમ બ્રહ્માના દિવસ અને રાત બદલાય છે.

સત્યન્તુ સપ્તમો લોકો હ્યપુનર્માર્ગગામિનામ્। બ્રહ્મલોકઃ સમાખ્યાતો હ્યપ્રતીઘાતલક્ષણઃ ।। ૩૯.

સાતમો લોક સત્ય કહેવાય છે, જે પુનર્જન્મના માર્ગે પાછા નથી આવતાં એવા લોકો માટે છે; તેને બ્રહ્મલોક કહેવાય છે, જ્યાં કોઈ અવરોધ નથી.

પર્યાસપારિમાણ્યેન ભૂર્લોકઃ સમિતિઃ સ્મૃતઃ । ભૂમ્યન્તરં યદાદિત્યાદન્તરિક્ષં ભુવઃ સ્મૃતમ્ ।। ૩૯.

માપ અને વિસ્તાર પ્રમાણે, ભૂર્લોકને પૃથ્વી માનવામાં આવે છે; પૃથ્વી અને સૂર્ય વચ્ચેનું જે ક્ષેત્ર છે, તેને ભૂવલોક એટલે કે અંતરિક્ષ કહેવાય છે.

સૂર્યધ્રુવાન્તરં યચ્ચ સ્વર્ગલોકો દિવઃ સ્મૃતઃ। ધ્રુવાજ્જનાન્તરં યચ્ચ મહર્લોકસ્તદુચ્યતે ।। ૩૯.

સૂર્યથી ધ્રુવતારા સુધીનું ક્ષેત્ર સ્વર્ગલોક કહેવાય છે; ધ્રુવથી જનલોક સુધીનું જે અંતર છે, તેને મહર્લોક કહે છે.

વિખ્યાતાઃ સપ્તલોકાસ્તુ તેષાં વક્ષ્યામિ સિદ્ધયઃ। ભૂર્લોકવાસિનઃ સર્વે હ્યન્નાદાસ્તુ રમાત્મકાઃ ।। ૩૯.

આ સાત લોકો પ્રસિદ્ધ છે; હવે હું એમની સિદ્ધિઓ કહું છું. ભૂર્લોકના બધા નિવાસીઓ અન્ન પર નિર્ભર છે અને આનંદમય સ્વભાવ ધરાવે છે.

ભુવે સ્વર્ગે ચ યે સર્વે સોમપા આજ્યપાશ્ચ તે। ચતુર્થે યેઽપિ વર્ત્તન્તે મહ ર્લોકં સમાશ્રિતાઃ ।। ૩૯.

ભૂવલોક અને સ્વર્ગલોકમાં રહેનાર બધા સોમ અને ઘી પીવે છે; અને ચોથા મહર્લોકમાં રહેનાર પણ એમાં સામેલ છે.

વિજ્ઞેયા માનસી તેષાં સિદ્ધિર્વૈ પઞ્ચલક્ષણા। સદ્યશ્ચોત્પદ્યતે તેષાં મનસા સર્વ્વમીપ્સિતમ્ ।। ૩૯.

એમની સિદ્ધિ માનસિક છે, જે પાંચ પ્રકારની ગણાય છે; એમને જે કંઈ મનમાં ઇચ્છાય છે, તે તરત જ પ્રાપ્ત થાય છે.

એતે દૈવા યજન્તે વૈ યજ્ઞૈઃ સર્વૈઃ પરસ્પરમ્। અતીતાન્ વર્તમાનાંશ્ચ વર્ત્તમાનાનનાગતાન્ ।। ૩૯.

આ દેવતાઓ એકબીજાની સર્વ પ્રકારની યજ્ઞોથી પૂજા કરે છે—ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યના યજ્ઞોથી.

પ્રથમાનન્તરૈરિષ્ટ્વા હ્યન્તરાઃ સામ્પ્રતૈઃ પુનઃ। નિવર્ત્તતીત્યાસમ્બન્ધોઽતીતે દેવગણે તતઃ ।। ૩૯.

પ્રથમ દેવતાઓને પૂજા કર્યા પછી, મધ્યવર્તી દેવતાઓને વર્તમાન દેવતાઓ ફરીથી પૂજે છે; તેથી ભૂતકાળના દેવતાઓ સાથે કોઈ સંબંધ રહેતો નથી.

વિનિવૃત્તાધિકારાણાં સિદ્ધિસ્તેષાન્તુ માનસી। તેષાન્તુ માનસી જ્ઞેયા શુદ્ધા સિદ્ધિપરમ્પરા ।। ૩૯.

જેનાં અધિકાર પૂરા થઈ ગયા છે, એમની સિદ્ધિ માનસિક છે; એમની સિદ્ધિ શુદ્ધ છે અને સિદ્ધિની પરંપરા પણ માનસિક છે.

ઉક્તા લોકાશ્ચ ચત્વારો જનસ્યાનુવિધિસ્તથા। સમાસેન મયા વિપ્રા ભૂયસ્તં વર્ત્તયામિ વઃ ।। ૩૯.

ચાર લોક અને જનલોકની અનુક્રમણ પણ હું સમજાવી છે; હે વિદ્વાનો, મેં સંક્ષિપ્તમાં કહ્યું છે, હવે વધુ વિસ્તૃત રીતે કહું છું.

વાયુરુવાચ।। મરીચિઃ કશ્યપો દક્ષો વસિષ્ઠશ્ચાઙ્ગિરા ભૃગુઃ। પુલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચૈવ ક્રતુરિત્યેવમાદયઃ ।। ૩૯.

વાયુએ કહ્યું: મરીચિ, કશ્યપ, દક્ષ, વસિષ્ઠ, અઙ્ગિરા, ભૃગુ, પુલસ્ત્ય, પુલહ અને ક્રતુ—આ સર્વે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ છે.