વાયુપુરાણમ્

સપ્ત તેષુ કૃતાન્યાહુરકૃતાનિ તુ સપ્ત વૈ। ભૂરાદયસ્તુ સઙ્ખ્યાતાઃ સપ્ત લોકાઃ કૃતાસ્ત્વિહ ।। ૩૯.

એમાંથી સાત લોક સર્જાયેલા કહેવાય છે અને સાત અસર્જિત છે; ભૂથી શરૂ થતા સાત લોક અહીં સર્જિત ગણાય છે.

અકૃતાનિ તુ સપ્તૈવ પ્રાકૃતાનિ તુ યાનિ વૈ। સ્થાનાનિ સ્થાનિભિઃ સાર્દ્ધં કૃતાનિ તુ નિબન્ધનમ્ ।। ૩૯.

સાત અસર્જિત લોક મૂળભૂત છે; સર્જિત લોક પોતાના નિવાસીઓ સાથે સ્થિર થયેલા છે.

પૃથિવીં ચાન્તરિક્ષં ચ દિવ્યં યચ્ચ મહઃ સ્મૃતમ્। સ્થાનાન્યેતાનિ ચત્વારિ સ્મૃતાન્યાર્ણવકાનિ ચ ।। ૩૯.

પૃથ્વી, અંતરિક્ષ, સ્વર્ગ અને જેને મહઃ કહેવાય છે—આ ચાર સ્થાન યાદ રાખવામાં આવે છે, સાથે જ સાગર જેવા લોક પણ.

ક્ષયાતિશયયુક્તાનિ તથા યુક્તાનિ વક્ષ્યતે। યાનિ નૈમિત્તિકાનિ સ્યુસ્તિષ્ઠન્ત્યાભૂતસંપ્લવમ્ ।। ૩૯.

હવે જે લોક નાશ પામે છે અને જે નાશ પામતા નથી, એ બધાની વાત કરું છું. આ એ વિશેષ લોક છે, જે સર્જનના અંત સુધી રહે છે.

જનસ્તપશ્ચ સત્યઞ્ચ સ્થાનાન્યેતાનિ ત્રીણિ તુ। ઐકાન્તિકાનિ સત્ત્વાનિ તિષ્ઠન્તીહાપ્રસંયમાત્ ।। ૩૯.

જનલોક, તપલોક અને સત્યલોક—આ ત્રણ સ્થાન સદા રહે છે; અહીં જીવાત્માઓ સંપૂર્ણ સંયમથી સ્થિર રહે છે.

વ્યક્તાનિ તુ પ્રવક્ષ્યામિ સ્થાનાન્યેતાનિ સપ્ત વૈ। ભૂર્લોકઃ પ્રથમસ્તેષાં દ્વિતીયસ્તુ ભુવઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૯.

હવે હું સ્પષ્ટ રૂપે દેખાતા સાત લોકની વાત કરું છું: તેમા પ્રથમ ભૂલોક છે, બીજો ભૂવર્લોક કહેવાય છે.

સ્વસ્તૃતીયસ્તુ વિજ્ઞેયશ્ચતુર્થો વૈ મહઃ સ્મૃતઃ। જનસ્તુ પઞ્ચમો લોકસ્તપઃ ષષ્ઠો વિભાવ્યતે ।। ૩૯.

ત્રીજો લોક સ્વલોક તરીકે ઓળખાય છે, ચોથો મહર્લોક કહેવાય છે; પાંચમો જનલોક છે અને છઠ્ઠો તપલોક માનવામાં આવે છે.

સત્યન્તુ સપ્તમો લોકો નિરાલોકસ્તતઃ પરમ્। ભૂરિતિ વ્યાહૃતે પૂર્વં ભૂર્લોકશ્ચ તતોઽભવત્ ।। ૩૯.

સપ્તમો લોક સત્યલોક છે, જે પ્રકાશથી પર છે; સૌપ્રથમ 'ભૂઃ' શબ્દ ઉચ્ચારાયો અને તેમાંથી ભૂલોક ઉત્પન્ન થયો.

દ્વિતીયં ભુવ ઇત્યુક્ત અન્તરિક્ષં તતોઽભવત્। તૃતીયં સ્વરિતીત્યુક્તે દિવં પ્રાદુર્બભૂવ હ ।। ૩૯.

બીજો 'ભુવઃ' કહેવાયો, ત્યારબાદ અંતરિક્ષ ઉત્પન્ન થયું; ત્રીજો 'સ્વઃ' ઉચ્ચારતાં સ્વર્ગ પ્રગટ થયો.

વ્યાહારૈસ્ત્રિભિરેતૈસ્તુ બ્રહ્મલોકમકલ્પયત્। તતો ભૂઃ પાર્થિવો લોક અન્તરિક્ષં તતોઽભવત્। તૃતીયં સ્વરિતીત્યુક્તે દિવં પ્રાદુર્બભૂવ હ ।। ૩૯.

આ ત્રણ ઉચ્ચારથી બ્રહ્માએ બ્રહ્મલોકની રચના કરી; પછી ભૂલોક એટલે પૃથ્વી, પછી અંતરિક્ષ અને ત્રીજા ઉચ્ચારથી સ્વર્ગ પ્રગટ થયો.

સ્વર્લોકો વૈ દિવં હ્યેતત્પુરાણે નિશ્ચયં ગતમ્। ભૂતસ્યાધિપતિશ્ચાગ્નિસ્તતો ભૂતપતિઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૯.

સ્વલોક એટલે સ્વર્ગ, એવું પુરાણોમાં નિશ્ચિત થયેલું છે; ભૂલોકનો અધિપતિ અગ્નિ છે, તેથી તેને ભૂતપતિ કહેવામાં આવે છે.

વાયુર્ભુવસ્યાધિપતિસ્તેન વાયુર્ભુવપતિઃ। ભવ્યસ્ય સૂર્યોઽધિપતિસ્તેન સૂર્યો દિવસ્પતિઃ ।। ૩૯.

ભૂવર્લોકનો અધિપતિ વાયુ છે, તેથી વાયુને ભૂવપતિ કહે છે; સ્વલોકનો અધિપતિ સૂર્ય છે, તેથી સૂર્યને દિવસ્પતિ કહે છે.

મહેતિ વ્યાહૃતેનૈવં મહર્લોકસ્તતોઽભવત્। વિનિવૃત્તાધિકારાણાં દેવાનાં તત્ર વૈ ક્ષયઃ ।। ૩૯.

'મહઃ' શબ્દથી મહર્લોક ઉત્પન્ન થયો; અહીં એ દેવતાઓ રહે છે, જેમનો કાર્ય પૂર્ણ થઈ ગયું છે.

જનસ્તુ પઞ્ચમો લોકસ્તસ્માજ્જાયન્તિ વૈ જનાઃ । તાસાં સ્વાયંભુવાદ્યાનાં પ્રજાનાં જનનાજ્જનઃ ।। ૩૯.

જનલોક પાંચમો લોક છે, અહીંથી જીવાત્માઓ જન્મે છે; સ્વાયંભુવ અને અન્ય પ્રજાઓનું જન્મસ્થાન હોવાથી તેને જનલોક કહે છે.

યાસ્તાઃ સ્વાયમ્ભુવાદ્યા હિ પુરસ્તાત્પરિકીર્ત્તિતાઃ। કલ્પદગ્ધે તદા લોકે પ્રતિષ્ઠન્તિ તદા તપઃ ।। ૩૯.

જે સ્વાયંભુવ અને અન્ય પ્રજાઓ અગાઉ વર્ણવાઈ છે, તેઓ કલ્પના અંતે, જ્યારે જગત વિનાશ પામે છે, ત્યારે તપલોકમાં રહે છે.

ઋભુઃ સનત્કુમારાદ્યા યત્ર સન્ત્યૂર્દ્ધ્વરેતસઃ । તપસા ભાવિતાત્માનસ્તત્ર સન્તીતિ વા તપઃ ।। ૩૯.

તપલોકમાં ઋભુ, સનતકુમાર અને અન્ય ઉર્દ્વરેતાસી, જે તપથી મન શુદ્ધ કર્યા છે, તેઓ ત્યાં વસે છે; તેથી તેને તપલોક કહે છે.

સત્યેતિ બ્રહ્મણઃ શબ્દઃ સત્તામાત્રસ્તુ સઃ સ્મૃતઃ। બ્રહ્મલોકસ્તતઃ સત્યં સપ્તમઃ સ તુ ભાસ્કરઃ ।। ૩૯.

'સત્ય' એ બ્રહ્મનો શબ્દ છે, અને તેને શુદ્ધ સત્તા માનવામાં આવે છે; તેથી સત્યલોક, સાતમો અને સૌથી તેજસ્વી લોક, બ્રહ્મલોક કહેવાય છે.

ગન્ધર્વાપ્સરસો યક્ષા ગુહ્યકાસ્તુ સરાક્ષસાઃ। સર્વભૂતપિશાચાશ્ચ નાગાશ્ચ સહ માનુષૈઃ। સ્વર્લોકવાસિનઃ સર્વે દેવા ભુવિનિવાસિનઃ ।। ૩૯.

ગંધર્વ, અપ્સરા, યક્ષ, ગુહ્યક, બધા રાક્ષસ, સર્વ ભૂત, પિશાચ, નાગ અને માનવો—આ બધા સ્વલોકના નિવાસી છે, અને પૃથ્વી પર રહેતા બધા દેવતાઓ પણ તેમાં આવે છે.

મરુતો માતરિશ્વાનો રુદ્રા દેવાસ્તથાશ્વિનૌ। અનિકેતાન્તરિક્ષાસ્તે ભુવર્લૌક્યા દિવૌકસઃ ।। ૩૯.

મરુત, માતરીશ્વાન, રુદ્ર, અશ્વિનીકુમાર અને દેવતાઓ—આ બધા અંતરિક્ષમાં રહે છે, એમને કોઈ નિશ્ચિત નિવાસ નથી; તેઓ ભૂવર્લોક અને સ્વલોકના નિવાસી કહેવાય છે.

આદિત્યા ઋભવો વિશ્વે સાધ્યાશ્ચ પિતરસ્તથા। ઋષયોઽઙ્ગિરસશ્ચૈવ ભુવર્લ્લોકં સમાશ્રિતાઃ ।। ૩૯.

આદિત્ય, ઋભુ, વિશ્વદેવ, સાધ્ય, પિતૃ, ઋષિ અને અંગિરસ—all these have taken refuge in Bhuvarloka.

એતે વૈમાનિકા દેવાસ્તારાગ્રહનિવાસિનઃ। ઇત્યેતે ક્રમશઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મવ્યાહારસમ્ભવાઃ ।। ૩૯.

આ બધા દેવતાઓ, જે તારાઓ અને ગ્રહોમાં વસે છે, એમનું વર્ણન ક્રમશઃ થયું છે, અને તેઓ બ્રહ્મના ઉચ્ચારથી ઉત્પન્ન થયા છે.

ભૂર્લોકપ્રથમા લોકા મહદન્તાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ। આરભ્યન્તે તુ તન્માત્રૈઃ શુદ્ધાસ્તેષાં પરસ્પરમ્ ।। ૩૯.

ભૂર્લોકથી શરૂ થતા અને મહત કહેવાતા લોકોએ યાદ રાખવામાં આવ્યા છે; એ બધા લોકો તત્વોથી ઉત્પન્ન થાય છે અને શુદ્ધ છે, દરેક એકબીજાથી અલગ છે.

શુક્રાદ્યાશ્ચાક્ષુષાન્તાશ્ચ યે વ્યતીતા ભુવં શ્રિતાઃ। મહર્લોકશ્ચતુર્થસ્તુ તસ્મિંસ્તે કલ્પવાસિનઃ ।। ૩૯.

શુક્રથી લઈને ચાક્ષુષ સુધી જે ગયા છે અને ભૂવલોકમાં પ્રવેશ્યા છે, એ બધા મહર્લોકમાં વસે છે, જે ચોથો લોક છે, અને ત્યાં તેઓ એક કલ્પ સુધી રહે છે.

ભૂર્લોકપ્રથમા લોકા મહદન્તાશ્ચ યે સ્મૃતાઃ। તાન્ સર્વાન્ સપ્ત સૂર્યાસ્તે અર્ચ્ચિર્ભિર્નિદહન્તિ વૈ ।। ૩૯.

ભૂર્લોકથી શરૂ થતા અને મહત કહેવાતા બધા સાત લોકોએ, સૂર્યની કિરણો દ્વારા ખરેખર ભસ્મ કરી દેવામાં આવે છે.

મરીચિઃ કશ્યપો દક્ષસ્તથા સ્વાયમ્ભુવોઽઙ્ગિરાઃ । ભૃગુઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુરિત્યેવમાદયઃ ।। ૩૯.

મરીચિ, કશ્યપ, દક્ષ, સ્વાયંભુવ, અઙ્ગિરા, ભૃગુ, પુલસ્ત્ય, પુલહ અને ક્રતુ—આ સર્વે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ છે.

પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે વર્ત્તન્તે તત્ર તૈઃ સહ। નિઃસત્ત્વા નિર્મમાશ્ચૈવ તત્ર તે હ્યૂર્દ્ધ્વરેતસઃ ।। ૩૯.

બધા પ્રજાપતિઓ પણ ત્યાં એમના સાથે રહે છે; ત્યાં તેઓ કામના વગર અને મમત્વથી રહિત, શુદ્ધ બ્રહ્મચારી સ્વરૂપે રહે છે.

ઋભુઃ સનત્કુમારાદ્યા વૈરાજ્યાસ્તે તપોધનાઃ। મન્વન્તરાણાં સર્વેષાં સાવર્ણાનાં તતઃ સ્મૃતાઃ । ચતુર્દ્દશાનાં સર્વેષાં પુનરાવૃત્તિહેતવઃ ।। ૩૯.

ઋભુ, સનત્કુમાર વગેરે વૈરાજ પુત્રો, જેઓ તપમાં સમૃદ્ધ છે, તેઓ સર્વે સાવર્ણિ મનુઓના ગણાય છે; એ બધા ચૌદ મનુઓના પુનરાવૃત્તિનું કારણ છે.

યોગં તપશ્ચ સત્યઞ્ચ સમાધાય તદાત્મનિ। ષષ્ઠે કાલે નિવર્ત્તન્તે તત્તદાહર્વિપર્યયે ।। ૩૯.

યોગ, તપ અને સત્યને પોતાના અંદર સ્થાપિત કરીને, છઠ્ઠા સમયે તેઓ પાછા ખેંચાઈ જાય છે, જેમ બ્રહ્માના દિવસ અને રાત બદલાય છે.

સત્યન્તુ સપ્તમો લોકો હ્યપુનર્માર્ગગામિનામ્। બ્રહ્મલોકઃ સમાખ્યાતો હ્યપ્રતીઘાતલક્ષણઃ ।। ૩૯.

સાતમો લોક સત્ય કહેવાય છે, જે પુનર્જન્મના માર્ગે પાછા નથી આવતાં એવા લોકો માટે છે; તેને બ્રહ્મલોક કહેવાય છે, જ્યાં કોઈ અવરોધ નથી.