વાયુપુરાણમ્

વાયુરુવાચ।। અસાધારણવૃત્તૈસ્તુ હુતશેષાદિભિર્દ્વિજૈઃ। ધર્મ્મવૈશેષિકૈશ્ચૈવ હ્યાચૂર્ણસૂક્ષ્મદર્શિભિઃ ।। ૩૯.

વાયુએ કહ્યું: વિશિષ્ટ કર્મો દ્વારા, જેમ કે યજ્ઞના અવશેષ અને અન્ય ક્રિયાઓ, દ્વિજોએ તથા વિશિષ્ટ ધર્મ અને સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિવાળા લોકો દ્વારા.

તે દેવૈઃ સહ તિષ્ઠન્તિ મહર્લોકનિવાસિનઃ। ચતુર્દ્દશૈતે મનવઃ કીર્ત્તિતાઃ કીર્ત્તિવર્ધનાઃ ।। ૩૯.

એ લોકો દેવતાઓ સાથે મહર્લોકમાં રહે છે; આ ચૌદ મનુઓ, જે કીર્તિ વધારનાર છે, તેમનું વર્ણન થયું છે.

અતીતા વર્ત્તમાનાશ્ચ તથૈવાનાગતાશ્ચ યે। ઋષિભિ ર્દૈવતૈશ્ચૈવ સહ ગન્ધર્વરાક્ષસૈઃ ।। ૩૯.

ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યના જે મનુઓ છે, તેઓ ઋષિઓ, દેવતાઓ, ગંધર્વો અને રાક્ષસો સાથે છે.

સર્વ્વે હ્યપિ ક્રમાતીતા મહર્લોકં સમાશ્રિતાઃ। બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈર્ધાર્મિકૈઃ સહિતૈઃ સુરાઃ ।। ૩૯.

આ બધા જ ક્રમશઃ પસાર થઈને મહર્લોકમાં આશ્રય પામે છે, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને ધર્મનિષ્ઠ દેવતાઓ સાથે.

સર્વ્વે હ્યપિ ક્રમાતીતા મહર્લોકં સમાશ્રિતાઃ। બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈર્ધાર્મિકૈઃ સહિતૈઃ સુરાઃ ।। ૩૯.

આ બધા જ ક્રમશઃ પસાર થઈને મહર્લોકમાં આશ્રય પામે છે, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને ધર્મનિષ્ઠ દેવતાઓ સાથે.

તૈસ્તથ્યકારિભિર્યુક્તૈઃ શ્રદ્ધાવદ્ભિરદર્પિતૈઃ। વર્ણાશ્રમાણાં ધર્મ્મેષુ શ્રૌતસ્માર્ત્તેષુ સંસ્થિતૈઃ। વિનિવૃત્તાધિકારાસ્તે યાવન્મન્વન્તરક્ષયઃ ।। ૩૯.

સત્યકર્મ કરનાર, શ્રદ્ધાવાન અને અહંકારરહિત, વર્ણ અને આશ્રમના શાસ્ત્રોક્ત તથા પરંપરાગત ધર્મોમાં સ્થિર એવા લોકો, તેમનું અધિકાર મન્વંતરના અંત સુધી રહે છે.

.ઋષય ઊચુઃ।। મહર્લોકેતિ યત્પ્રોક્તં માતરિશ્વંસ્ત્વયા વિભો। પ્રતિલોકે ચ કર્ત્તવ્યમનેકૈઃ સમધિષ્ઠિતાઃ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ કહ્યું: હે મહાન માતરિશ્વ, તમે મહર્લોક વિશે કહ્યું છે; દરેક લોકમાં અનેક લોકો સ્થિર છે અને તેમને તેમ જ વર્તવું જોઈએ.

યાવન્તશ્ચૈવ તે લોકા દહ્યન્તે યે ન તેપ્રભો। એતન્નઃ કથય પ્રીત્યા ત્વં હિ વેત્થ યથા તથમ્ ।। ૩૯.

જેટલા લોક છે અને જે લોક દહન થતા નથી, હે પ્રભુ, એ બધાની વાત આપ અમને પ્રેમથી કહો, કેમ કે તમે બધું સાચું જાણો છો.

એવમુક્તસ્તતો વાયુર્મુનિભિર્વિનયાત્મભિઃ। પ્રોવાચ મધુરં વાક્યં યથાતત્ત્વેન તત્ત્વવિત્ ।। ૩૯.

આ રીતે વિનયી ઋષિઓએ પૂછ્યા ત્યારે વાયુએ તત્વજ્ઞાનીની જેમ મધુર વાણીમાં સાચું ઉત્તર આપ્યું.

વાયુરુવાચ।। ચતુર્દ્દશૈવ સ્થાનાનિ વર્ણિતાનિ મહર્ષિભિઃ। લોકાખ્યાનિ તુ યાનિ સ્યુર્યેષુ તિષ્ઠન્તિ માનવાઃ ।। ૩૯.

વાયુએ કહ્યું: મહર્ષિઓએ ચૌદ સ્થાન વર્ણવ્યા છે; એ જ લોક છે જેમાં મનુષ્યો વસે છે.

સપ્ત તેષુ કૃતાન્યાહુરકૃતાનિ તુ સપ્ત વૈ। ભૂરાદયસ્તુ સઙ્ખ્યાતાઃ સપ્ત લોકાઃ કૃતાસ્ત્વિહ ।। ૩૯.

એમાંથી સાત લોક સર્જાયેલા કહેવાય છે અને સાત અસર્જિત છે; ભૂથી શરૂ થતા સાત લોક અહીં સર્જિત ગણાય છે.

અકૃતાનિ તુ સપ્તૈવ પ્રાકૃતાનિ તુ યાનિ વૈ। સ્થાનાનિ સ્થાનિભિઃ સાર્દ્ધં કૃતાનિ તુ નિબન્ધનમ્ ।। ૩૯.

સાત અસર્જિત લોક મૂળભૂત છે; સર્જિત લોક પોતાના નિવાસીઓ સાથે સ્થિર થયેલા છે.

પૃથિવીં ચાન્તરિક્ષં ચ દિવ્યં યચ્ચ મહઃ સ્મૃતમ્। સ્થાનાન્યેતાનિ ચત્વારિ સ્મૃતાન્યાર્ણવકાનિ ચ ।। ૩૯.

પૃથ્વી, અંતરિક્ષ, સ્વર્ગ અને જેને મહઃ કહેવાય છે—આ ચાર સ્થાન યાદ રાખવામાં આવે છે, સાથે જ સાગર જેવા લોક પણ.

ક્ષયાતિશયયુક્તાનિ તથા યુક્તાનિ વક્ષ્યતે। યાનિ નૈમિત્તિકાનિ સ્યુસ્તિષ્ઠન્ત્યાભૂતસંપ્લવમ્ ।। ૩૯.

હવે જે લોક નાશ પામે છે અને જે નાશ પામતા નથી, એ બધાની વાત કરું છું. આ એ વિશેષ લોક છે, જે સર્જનના અંત સુધી રહે છે.

જનસ્તપશ્ચ સત્યઞ્ચ સ્થાનાન્યેતાનિ ત્રીણિ તુ। ઐકાન્તિકાનિ સત્ત્વાનિ તિષ્ઠન્તીહાપ્રસંયમાત્ ।। ૩૯.

જનલોક, તપલોક અને સત્યલોક—આ ત્રણ સ્થાન સદા રહે છે; અહીં જીવાત્માઓ સંપૂર્ણ સંયમથી સ્થિર રહે છે.

વ્યક્તાનિ તુ પ્રવક્ષ્યામિ સ્થાનાન્યેતાનિ સપ્ત વૈ। ભૂર્લોકઃ પ્રથમસ્તેષાં દ્વિતીયસ્તુ ભુવઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૯.

હવે હું સ્પષ્ટ રૂપે દેખાતા સાત લોકની વાત કરું છું: તેમા પ્રથમ ભૂલોક છે, બીજો ભૂવર્લોક કહેવાય છે.

સ્વસ્તૃતીયસ્તુ વિજ્ઞેયશ્ચતુર્થો વૈ મહઃ સ્મૃતઃ। જનસ્તુ પઞ્ચમો લોકસ્તપઃ ષષ્ઠો વિભાવ્યતે ।। ૩૯.

ત્રીજો લોક સ્વલોક તરીકે ઓળખાય છે, ચોથો મહર્લોક કહેવાય છે; પાંચમો જનલોક છે અને છઠ્ઠો તપલોક માનવામાં આવે છે.

સત્યન્તુ સપ્તમો લોકો નિરાલોકસ્તતઃ પરમ્। ભૂરિતિ વ્યાહૃતે પૂર્વં ભૂર્લોકશ્ચ તતોઽભવત્ ।। ૩૯.

સપ્તમો લોક સત્યલોક છે, જે પ્રકાશથી પર છે; સૌપ્રથમ 'ભૂઃ' શબ્દ ઉચ્ચારાયો અને તેમાંથી ભૂલોક ઉત્પન્ન થયો.

દ્વિતીયં ભુવ ઇત્યુક્ત અન્તરિક્ષં તતોઽભવત્। તૃતીયં સ્વરિતીત્યુક્તે દિવં પ્રાદુર્બભૂવ હ ।। ૩૯.

બીજો 'ભુવઃ' કહેવાયો, ત્યારબાદ અંતરિક્ષ ઉત્પન્ન થયું; ત્રીજો 'સ્વઃ' ઉચ્ચારતાં સ્વર્ગ પ્રગટ થયો.

વ્યાહારૈસ્ત્રિભિરેતૈસ્તુ બ્રહ્મલોકમકલ્પયત્। તતો ભૂઃ પાર્થિવો લોક અન્તરિક્ષં તતોઽભવત્। તૃતીયં સ્વરિતીત્યુક્તે દિવં પ્રાદુર્બભૂવ હ ।। ૩૯.

આ ત્રણ ઉચ્ચારથી બ્રહ્માએ બ્રહ્મલોકની રચના કરી; પછી ભૂલોક એટલે પૃથ્વી, પછી અંતરિક્ષ અને ત્રીજા ઉચ્ચારથી સ્વર્ગ પ્રગટ થયો.

સ્વર્લોકો વૈ દિવં હ્યેતત્પુરાણે નિશ્ચયં ગતમ્। ભૂતસ્યાધિપતિશ્ચાગ્નિસ્તતો ભૂતપતિઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૯.

સ્વલોક એટલે સ્વર્ગ, એવું પુરાણોમાં નિશ્ચિત થયેલું છે; ભૂલોકનો અધિપતિ અગ્નિ છે, તેથી તેને ભૂતપતિ કહેવામાં આવે છે.

વાયુર્ભુવસ્યાધિપતિસ્તેન વાયુર્ભુવપતિઃ। ભવ્યસ્ય સૂર્યોઽધિપતિસ્તેન સૂર્યો દિવસ્પતિઃ ।। ૩૯.

ભૂવર્લોકનો અધિપતિ વાયુ છે, તેથી વાયુને ભૂવપતિ કહે છે; સ્વલોકનો અધિપતિ સૂર્ય છે, તેથી સૂર્યને દિવસ્પતિ કહે છે.

મહેતિ વ્યાહૃતેનૈવં મહર્લોકસ્તતોઽભવત્। વિનિવૃત્તાધિકારાણાં દેવાનાં તત્ર વૈ ક્ષયઃ ।। ૩૯.

'મહઃ' શબ્દથી મહર્લોક ઉત્પન્ન થયો; અહીં એ દેવતાઓ રહે છે, જેમનો કાર્ય પૂર્ણ થઈ ગયું છે.

જનસ્તુ પઞ્ચમો લોકસ્તસ્માજ્જાયન્તિ વૈ જનાઃ । તાસાં સ્વાયંભુવાદ્યાનાં પ્રજાનાં જનનાજ્જનઃ ।। ૩૯.

જનલોક પાંચમો લોક છે, અહીંથી જીવાત્માઓ જન્મે છે; સ્વાયંભુવ અને અન્ય પ્રજાઓનું જન્મસ્થાન હોવાથી તેને જનલોક કહે છે.

યાસ્તાઃ સ્વાયમ્ભુવાદ્યા હિ પુરસ્તાત્પરિકીર્ત્તિતાઃ। કલ્પદગ્ધે તદા લોકે પ્રતિષ્ઠન્તિ તદા તપઃ ।। ૩૯.

જે સ્વાયંભુવ અને અન્ય પ્રજાઓ અગાઉ વર્ણવાઈ છે, તેઓ કલ્પના અંતે, જ્યારે જગત વિનાશ પામે છે, ત્યારે તપલોકમાં રહે છે.

ઋભુઃ સનત્કુમારાદ્યા યત્ર સન્ત્યૂર્દ્ધ્વરેતસઃ । તપસા ભાવિતાત્માનસ્તત્ર સન્તીતિ વા તપઃ ।। ૩૯.

તપલોકમાં ઋભુ, સનતકુમાર અને અન્ય ઉર્દ્વરેતાસી, જે તપથી મન શુદ્ધ કર્યા છે, તેઓ ત્યાં વસે છે; તેથી તેને તપલોક કહે છે.

સત્યેતિ બ્રહ્મણઃ શબ્દઃ સત્તામાત્રસ્તુ સઃ સ્મૃતઃ। બ્રહ્મલોકસ્તતઃ સત્યં સપ્તમઃ સ તુ ભાસ્કરઃ ।। ૩૯.

'સત્ય' એ બ્રહ્મનો શબ્દ છે, અને તેને શુદ્ધ સત્તા માનવામાં આવે છે; તેથી સત્યલોક, સાતમો અને સૌથી તેજસ્વી લોક, બ્રહ્મલોક કહેવાય છે.

ગન્ધર્વાપ્સરસો યક્ષા ગુહ્યકાસ્તુ સરાક્ષસાઃ। સર્વભૂતપિશાચાશ્ચ નાગાશ્ચ સહ માનુષૈઃ। સ્વર્લોકવાસિનઃ સર્વે દેવા ભુવિનિવાસિનઃ ।। ૩૯.

ગંધર્વ, અપ્સરા, યક્ષ, ગુહ્યક, બધા રાક્ષસ, સર્વ ભૂત, પિશાચ, નાગ અને માનવો—આ બધા સ્વલોકના નિવાસી છે, અને પૃથ્વી પર રહેતા બધા દેવતાઓ પણ તેમાં આવે છે.

મરુતો માતરિશ્વાનો રુદ્રા દેવાસ્તથાશ્વિનૌ। અનિકેતાન્તરિક્ષાસ્તે ભુવર્લૌક્યા દિવૌકસઃ ।। ૩૯.

મરુત, માતરીશ્વાન, રુદ્ર, અશ્વિનીકુમાર અને દેવતાઓ—આ બધા અંતરિક્ષમાં રહે છે, એમને કોઈ નિશ્ચિત નિવાસ નથી; તેઓ ભૂવર્લોક અને સ્વલોકના નિવાસી કહેવાય છે.