વાયુપુરાણમ્

વિનિવૃત્તે ચ સંહારે ઉપશાન્તે પ્રજાપતૌ। નિરાલોકે પ્રદગ્ધે તુ નૈશેન તુ સમાવૃતે । ઈશ્વરાધિષ્ઠિતે હ્યસ્મિંસ્તદા હ્યેકાર્ણવે તદા ।। ૩૮.૨૩૫ તાવદેકાર્ણવો જ્ઞેયો યાવદાસીદહઃ પ્રભોઃ । રાત્રિસ્તુ સલિલાવસ્થા નિવૃત્તૌ ચાપ્યહઃ સમૃતમ્ ।। ૩૮.

જ્યારે સંહાર પૂર્ણ થાય છે અને પ્રજાપતિ શાંત થાય છે, ત્યારે અંધકારમાં જગત દહન થાય છે અને રાત્રિથી ઢંકાઈ જાય છે; ભગવાનના અધિન રહેલું, ત્યારે માત્ર એક જ મહાસમુદ્ર રહે છે.

અહોરાત્રસ્તથૈવાસ્ય ક્રમેણ પરિવર્ત્તતે। આભૂતસંપ્લવો હ્યેષ અહોરાત્રઃ સ્મૃતઃ પ્રભોઃ ।। ૩૮.

દિવસ અને રાત એમ ક્રમશઃ ફેરવાય છે; આ તત્વપ્રલય ભગવાનનો દિવસ અને રાત કહેવાય છે.

ત્રૈલોક્યે યાનિ સત્વાનિ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ। આભૂતેભ્યઃ પ્રલીયન્તે તસ્માદાભૂતસંપ્લવઃ ।। ૩૮.

ત્રણે લોકમાં જે પ્રાણીઓ છે, ચાલતા અને સ્થિર, બધાં તત્વોમાં લીન થઈ જાય છે; તેથી તેને તત્વપ્રલય કહે છે.

અગ્રે ભૂતઃ પ્રજાનાન્તુ તસ્માદ્ભૂતઃ પ્રજાપતિઃ। આભૂતઃ પ્લવતે ચૈવ તસ્માદાભૂતસંપ્લવઃ ।। ૩૮.

પ્રથમ પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થાય છે, અને તેમાથી પ્રજાપતિ; તત્વ ઉત્પન્ન થાય છે અને તરતું રહે છે, તેથી તેને તત્વપ્રલય કહે છે.

શાશ્વતે ચામૃતત્વે ચ શબ્દે ચાભૂતસંપ્લવઃ। અતીતા વર્ત્તમાનાશ્ચ તથૈવાનાગતાઃ પ્રજાઃ। દિવ્યસઙ્ખ્યા પ્રસઙ્ખ્યાતા હ્યપરાર્ધગુણીકૃતા ।। ૩૮.

શાશ્વતતા, અમરતા અને શબ્દમાં પણ તત્વપ્રલય છે; ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યની પ્રજાઓ, દેવગણતરીથી, પરાર્ધના અર્ધથી ગુણિત થાય છે.

પરાર્ધદ્વિગુણઞ્ચાપિ પરમાયુઃ પ્રકીર્ત્તિતમ્। એતાવાન્ સ્થિતિકાલસ્તુ હ્યજસ્યેહ પ્રજામતેઃ। સ્થિત્યન્તે પ્રતિસર્ગસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૩૮.

પરાર્ધના બમણા જેટલું સર્વોચ્ચ આયુષ્ય કહેવાયું છે; આટલો સમય અહીં અજન્મા પ્રજાપતિનું અસ્તિત્વ રહે છે, અને આ સમયના અંતે પરમેશ્વર બ્રહ્માનું વિલય થાય છે.

યથા વાયુપ્રવેગેન દીપાર્ચિરુપશામ્યતિ। તથૈવં પ્રતિસર્ગેણ બ્રહ્મા સમુપશામ્યતિ ।। ૩૮.

જેમ પવનના જોરથી દીવો બુઝાઈ જાય છે, તેમ જ પ્રલય સમયે બ્રહ્મા પણ શાંત થઈ જાય છે.

તથા હ્યપ્રતિસંસૃષ્ટે મહદાદૌ મહેશ્વરે ૩૮.

એ જ રીતે, જ્યારે મહત્તત્વ અને મહેશ્વર ફરીથી પ્રગટ થતા નથી, ત્યારે વિલય થાય છે.

ઇત્યેષ ચ સમાખ્યાતો મયા હ્યાભૂતસંપ્લવઃ। બ્રહ્મનૈમિત્તિકો હ્યેષ સંપ્રક્ષાલનસંયમઃ ।। ૩૮.

આ રીતે મેં તમને બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન થયેલો મહાપ્રલય સમજાવ્યો છે; આ બ્રહ્મા દ્વારા થતો વિલય છે, જે શુદ્ધિ અને સંયમનો પ્રક્રિયા છે.

સમાસેન સમાખ્યાતો ભૂયઃ કિં વર્ત્તયામિ વઃ। ય ઇદં ધારયેન્નિત્યં શ્રૃણુયાદ્વાપ્યભીક્ષ્ણશઃ । કીર્ત્તનાચ્છ્રવણાચ્ચાપિ મહતીં સિદ્ધિમાપ્નુયાત્ ।। ૩૮.

હું આ વાત સંક્ષિપ્તમાં કહી છે; હવે વધુ શું કહું? જે આને હંમેશા મનમાં રાખે છે અથવા વારંવાર સાંભળે છે, તે પઠન કે શ્રવણ દ્વારા મહાન સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

વાયુરુવાચ।। અસાધારણવૃત્તૈસ્તુ હુતશેષાદિભિર્દ્વિજૈઃ। ધર્મ્મવૈશેષિકૈશ્ચૈવ હ્યાચૂર્ણસૂક્ષ્મદર્શિભિઃ ।। ૩૯.

વાયુએ કહ્યું: વિશિષ્ટ કર્મો દ્વારા, જેમ કે યજ્ઞના અવશેષ અને અન્ય ક્રિયાઓ, દ્વિજોએ તથા વિશિષ્ટ ધર્મ અને સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિવાળા લોકો દ્વારા.

તે દેવૈઃ સહ તિષ્ઠન્તિ મહર્લોકનિવાસિનઃ। ચતુર્દ્દશૈતે મનવઃ કીર્ત્તિતાઃ કીર્ત્તિવર્ધનાઃ ।। ૩૯.

એ લોકો દેવતાઓ સાથે મહર્લોકમાં રહે છે; આ ચૌદ મનુઓ, જે કીર્તિ વધારનાર છે, તેમનું વર્ણન થયું છે.

અતીતા વર્ત્તમાનાશ્ચ તથૈવાનાગતાશ્ચ યે। ઋષિભિ ર્દૈવતૈશ્ચૈવ સહ ગન્ધર્વરાક્ષસૈઃ ।। ૩૯.

ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યના જે મનુઓ છે, તેઓ ઋષિઓ, દેવતાઓ, ગંધર્વો અને રાક્ષસો સાથે છે.

સર્વ્વે હ્યપિ ક્રમાતીતા મહર્લોકં સમાશ્રિતાઃ। બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈર્ધાર્મિકૈઃ સહિતૈઃ સુરાઃ ।। ૩૯.

આ બધા જ ક્રમશઃ પસાર થઈને મહર્લોકમાં આશ્રય પામે છે, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને ધર્મનિષ્ઠ દેવતાઓ સાથે.

સર્વ્વે હ્યપિ ક્રમાતીતા મહર્લોકં સમાશ્રિતાઃ। બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈર્ધાર્મિકૈઃ સહિતૈઃ સુરાઃ ।। ૩૯.

આ બધા જ ક્રમશઃ પસાર થઈને મહર્લોકમાં આશ્રય પામે છે, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને ધર્મનિષ્ઠ દેવતાઓ સાથે.

તૈસ્તથ્યકારિભિર્યુક્તૈઃ શ્રદ્ધાવદ્ભિરદર્પિતૈઃ। વર્ણાશ્રમાણાં ધર્મ્મેષુ શ્રૌતસ્માર્ત્તેષુ સંસ્થિતૈઃ। વિનિવૃત્તાધિકારાસ્તે યાવન્મન્વન્તરક્ષયઃ ।। ૩૯.

સત્યકર્મ કરનાર, શ્રદ્ધાવાન અને અહંકારરહિત, વર્ણ અને આશ્રમના શાસ્ત્રોક્ત તથા પરંપરાગત ધર્મોમાં સ્થિર એવા લોકો, તેમનું અધિકાર મન્વંતરના અંત સુધી રહે છે.

.ઋષય ઊચુઃ।। મહર્લોકેતિ યત્પ્રોક્તં માતરિશ્વંસ્ત્વયા વિભો। પ્રતિલોકે ચ કર્ત્તવ્યમનેકૈઃ સમધિષ્ઠિતાઃ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ કહ્યું: હે મહાન માતરિશ્વ, તમે મહર્લોક વિશે કહ્યું છે; દરેક લોકમાં અનેક લોકો સ્થિર છે અને તેમને તેમ જ વર્તવું જોઈએ.

યાવન્તશ્ચૈવ તે લોકા દહ્યન્તે યે ન તેપ્રભો। એતન્નઃ કથય પ્રીત્યા ત્વં હિ વેત્થ યથા તથમ્ ।। ૩૯.

જેટલા લોક છે અને જે લોક દહન થતા નથી, હે પ્રભુ, એ બધાની વાત આપ અમને પ્રેમથી કહો, કેમ કે તમે બધું સાચું જાણો છો.

એવમુક્તસ્તતો વાયુર્મુનિભિર્વિનયાત્મભિઃ। પ્રોવાચ મધુરં વાક્યં યથાતત્ત્વેન તત્ત્વવિત્ ।। ૩૯.

આ રીતે વિનયી ઋષિઓએ પૂછ્યા ત્યારે વાયુએ તત્વજ્ઞાનીની જેમ મધુર વાણીમાં સાચું ઉત્તર આપ્યું.

વાયુરુવાચ।। ચતુર્દ્દશૈવ સ્થાનાનિ વર્ણિતાનિ મહર્ષિભિઃ। લોકાખ્યાનિ તુ યાનિ સ્યુર્યેષુ તિષ્ઠન્તિ માનવાઃ ।। ૩૯.

વાયુએ કહ્યું: મહર્ષિઓએ ચૌદ સ્થાન વર્ણવ્યા છે; એ જ લોક છે જેમાં મનુષ્યો વસે છે.

સપ્ત તેષુ કૃતાન્યાહુરકૃતાનિ તુ સપ્ત વૈ। ભૂરાદયસ્તુ સઙ્ખ્યાતાઃ સપ્ત લોકાઃ કૃતાસ્ત્વિહ ।। ૩૯.

એમાંથી સાત લોક સર્જાયેલા કહેવાય છે અને સાત અસર્જિત છે; ભૂથી શરૂ થતા સાત લોક અહીં સર્જિત ગણાય છે.

અકૃતાનિ તુ સપ્તૈવ પ્રાકૃતાનિ તુ યાનિ વૈ। સ્થાનાનિ સ્થાનિભિઃ સાર્દ્ધં કૃતાનિ તુ નિબન્ધનમ્ ।। ૩૯.

સાત અસર્જિત લોક મૂળભૂત છે; સર્જિત લોક પોતાના નિવાસીઓ સાથે સ્થિર થયેલા છે.

પૃથિવીં ચાન્તરિક્ષં ચ દિવ્યં યચ્ચ મહઃ સ્મૃતમ્। સ્થાનાન્યેતાનિ ચત્વારિ સ્મૃતાન્યાર્ણવકાનિ ચ ।। ૩૯.

પૃથ્વી, અંતરિક્ષ, સ્વર્ગ અને જેને મહઃ કહેવાય છે—આ ચાર સ્થાન યાદ રાખવામાં આવે છે, સાથે જ સાગર જેવા લોક પણ.

ક્ષયાતિશયયુક્તાનિ તથા યુક્તાનિ વક્ષ્યતે। યાનિ નૈમિત્તિકાનિ સ્યુસ્તિષ્ઠન્ત્યાભૂતસંપ્લવમ્ ।। ૩૯.

હવે જે લોક નાશ પામે છે અને જે નાશ પામતા નથી, એ બધાની વાત કરું છું. આ એ વિશેષ લોક છે, જે સર્જનના અંત સુધી રહે છે.

જનસ્તપશ્ચ સત્યઞ્ચ સ્થાનાન્યેતાનિ ત્રીણિ તુ। ઐકાન્તિકાનિ સત્ત્વાનિ તિષ્ઠન્તીહાપ્રસંયમાત્ ।। ૩૯.

જનલોક, તપલોક અને સત્યલોક—આ ત્રણ સ્થાન સદા રહે છે; અહીં જીવાત્માઓ સંપૂર્ણ સંયમથી સ્થિર રહે છે.

વ્યક્તાનિ તુ પ્રવક્ષ્યામિ સ્થાનાન્યેતાનિ સપ્ત વૈ। ભૂર્લોકઃ પ્રથમસ્તેષાં દ્વિતીયસ્તુ ભુવઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૯.

હવે હું સ્પષ્ટ રૂપે દેખાતા સાત લોકની વાત કરું છું: તેમા પ્રથમ ભૂલોક છે, બીજો ભૂવર્લોક કહેવાય છે.

સ્વસ્તૃતીયસ્તુ વિજ્ઞેયશ્ચતુર્થો વૈ મહઃ સ્મૃતઃ। જનસ્તુ પઞ્ચમો લોકસ્તપઃ ષષ્ઠો વિભાવ્યતે ।। ૩૯.

ત્રીજો લોક સ્વલોક તરીકે ઓળખાય છે, ચોથો મહર્લોક કહેવાય છે; પાંચમો જનલોક છે અને છઠ્ઠો તપલોક માનવામાં આવે છે.

સત્યન્તુ સપ્તમો લોકો નિરાલોકસ્તતઃ પરમ્। ભૂરિતિ વ્યાહૃતે પૂર્વં ભૂર્લોકશ્ચ તતોઽભવત્ ।। ૩૯.

સપ્તમો લોક સત્યલોક છે, જે પ્રકાશથી પર છે; સૌપ્રથમ 'ભૂઃ' શબ્દ ઉચ્ચારાયો અને તેમાંથી ભૂલોક ઉત્પન્ન થયો.

દ્વિતીયં ભુવ ઇત્યુક્ત અન્તરિક્ષં તતોઽભવત્। તૃતીયં સ્વરિતીત્યુક્તે દિવં પ્રાદુર્બભૂવ હ ।। ૩૯.

બીજો 'ભુવઃ' કહેવાયો, ત્યારબાદ અંતરિક્ષ ઉત્પન્ન થયું; ત્રીજો 'સ્વઃ' ઉચ્ચારતાં સ્વર્ગ પ્રગટ થયો.