વાયુપુરાણમ્

તદા બદ્ધમિદં જ્ઞાનં સંજ્ઞા યા હ્યુપલક્ષ્યતામ્। કલાનાં સુપરીમાણાત્કાલ ઇત્યભિધીયતે ।। ૩૮.

પછી આ જ્ઞાન પક્કું થાય છે, અને તેનું નામ ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ; કલાની ચોક્કસ માપથી જ તેને સમય કહેવામાં આવે છે.

યદહર્બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તં દિવ્યા કોટી તુ તત્ સ્મૃત। શતાનાઞ્ચ સહસ્રાણિ દશદ્વિગુણતાનિ ચ। નવતિઞ્ચ સહસ્રાણિ તથૈવાન્યાનિ યાનિ તુ ।। ૩૮.

જે બ્રહ્માનો દિવસ કહેવાયો છે, તે દેવકોટિ તરીકે યાદ રાખવામાં આવે છે; અને લાખો, દસગણાં કરીને, અને નવ્વે હજાર પણ, તથા બીજા પણ છે.

એતચ્છ્રુત્વા તુ ઋષયો વિસ્મયં પરમાદ્ભુતમ્। સંસ્થાસમ્ભજનં જ્ઞાનમપૃચ્છન્નન્તરન્તદા ।। ૩૮.

આ સાંભળીને ઋષિઓને અતિ આશ્ચર્ય થયું; પછી તેમણે રચના અને ઉત્પત્તિ વિશે જ્ઞાન પૂછ્યું.

સંપ્લાવનસ્ય કાલન્તુ માનુષેણૈવ સમ્મતમ્। માનેન શ્રોતુમિચ્છામઃ સંક્ષેપાર્થપદાક્ષરમ્ ।। ૩૮.

અમે ઇચ્છીએ છીએ કે તમે સંક્ષિપ્ત અને અર્થપૂર્ણ શબ્દોમાં, માનવ માપ પ્રમાણે, પ્રલયનો સમય જણાવો.

તેષાં શ્રુત્વા સ દેવસ્તુ વાયુર્લોકહિતે રતઃ। સંક્ષેપાદ્દિવ્યચક્ષુષ્માન્ પ્રોવાચ ભગવાન્ પ્રભુઃ ।। ૩૮.

તેમણે સાંભળ્યા પછી, લોકહિતમાં તત્પર દેવ વાયુએ, દૈવી દ્રષ્ટિવાળા ભગવાને સંક્ષિપ્તમાં કહ્યું.

એતે રાત્ર્યહની પૂર્વં કીર્ત્તિતે ત્વિહ તૌકિકે। તાસાં સઙ્ખ્યાય વર્ષાગ્રં બ્રાહ્યં વક્ષ્યામ્યહઃક્ષયે ।। ૩૮.

આ દિવસ અને રાત અગાઉ અહીં માનવ સંદર્ભમાં સમજાવ્યા હતા; હવે તેમની ગણતરી માટે, હું દિવસના અંતે વર્ષ જણાવું છું.

કોટિશતાનિ ચત્વારિ વર્ષાણિ માનુષાણિ તુ। દ્વાત્રિંશચ્ચ તથા કોટ્યઃ સઙ્ખ્યાતાઃ સઙ્ખ્યયા દ્વિજૈઃ ।। ૩૮.

ચારસો કરોડ માનવ વર્ષ અને બત્રીસ કરોડ પણ, દ્વિજોએ ગણતરી કરી છે.

તથા શતસહસ્રાણિ એકોનનવતિઃ પુનઃ। આશીતિશ્ચ સહસ્રાણિ એષ કાલઃ પ્લવસ્ય તુ ।। ૩૮.

એ જ રીતે, નવાણું લાખ અને એસી હજાર વર્ષ પણ છે; આ પ્રલયનો સમય છે.

માનુષાખ્યેણ સઙ્ખ્યાતઃ કાલો હ્યાભૂતસંપ્લવઃ। સપ્ત સૂર્ય્યાસ્તદાઽગ્રેષુ તદા લોકેષુ તેષુ વૈ ।। ૩૮.

માનવ ગણતરી પ્રમાણે આ તત્વપ્રલયનો સમય છે; ત્યારે એ લોકોમાં સાત સૂર્ય દેખાય છે.

મહાભૂતેષુ લીયન્તે પ્રજાઃ સર્વ્વાશ્ચતુર્વિધાઃ । સલિલેનાપ્લુતે લોકે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ।। ૩૮.

બધી ચાર જાતની પ્રજાઓ મહાતત્ત્વમાં લીન થઈ જાય છે; જ્યારે જગત પાણીથી ભરાઈ જાય છે, ત્યારે સ્થાવર અને જંગમ બધું નાશ પામે છે.

વિનિવૃત્તે ચ સંહારે ઉપશાન્તે પ્રજાપતૌ। નિરાલોકે પ્રદગ્ધે તુ નૈશેન તુ સમાવૃતે । ઈશ્વરાધિષ્ઠિતે હ્યસ્મિંસ્તદા હ્યેકાર્ણવે તદા ।। ૩૮.૨૩૫ તાવદેકાર્ણવો જ્ઞેયો યાવદાસીદહઃ પ્રભોઃ । રાત્રિસ્તુ સલિલાવસ્થા નિવૃત્તૌ ચાપ્યહઃ સમૃતમ્ ।। ૩૮.

જ્યારે સંહાર પૂર્ણ થાય છે અને પ્રજાપતિ શાંત થાય છે, ત્યારે અંધકારમાં જગત દહન થાય છે અને રાત્રિથી ઢંકાઈ જાય છે; ભગવાનના અધિન રહેલું, ત્યારે માત્ર એક જ મહાસમુદ્ર રહે છે.

અહોરાત્રસ્તથૈવાસ્ય ક્રમેણ પરિવર્ત્તતે। આભૂતસંપ્લવો હ્યેષ અહોરાત્રઃ સ્મૃતઃ પ્રભોઃ ।। ૩૮.

દિવસ અને રાત એમ ક્રમશઃ ફેરવાય છે; આ તત્વપ્રલય ભગવાનનો દિવસ અને રાત કહેવાય છે.

ત્રૈલોક્યે યાનિ સત્વાનિ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ। આભૂતેભ્યઃ પ્રલીયન્તે તસ્માદાભૂતસંપ્લવઃ ।। ૩૮.

ત્રણે લોકમાં જે પ્રાણીઓ છે, ચાલતા અને સ્થિર, બધાં તત્વોમાં લીન થઈ જાય છે; તેથી તેને તત્વપ્રલય કહે છે.

અગ્રે ભૂતઃ પ્રજાનાન્તુ તસ્માદ્ભૂતઃ પ્રજાપતિઃ। આભૂતઃ પ્લવતે ચૈવ તસ્માદાભૂતસંપ્લવઃ ।। ૩૮.

પ્રથમ પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થાય છે, અને તેમાથી પ્રજાપતિ; તત્વ ઉત્પન્ન થાય છે અને તરતું રહે છે, તેથી તેને તત્વપ્રલય કહે છે.

શાશ્વતે ચામૃતત્વે ચ શબ્દે ચાભૂતસંપ્લવઃ। અતીતા વર્ત્તમાનાશ્ચ તથૈવાનાગતાઃ પ્રજાઃ। દિવ્યસઙ્ખ્યા પ્રસઙ્ખ્યાતા હ્યપરાર્ધગુણીકૃતા ।। ૩૮.

શાશ્વતતા, અમરતા અને શબ્દમાં પણ તત્વપ્રલય છે; ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યની પ્રજાઓ, દેવગણતરીથી, પરાર્ધના અર્ધથી ગુણિત થાય છે.

પરાર્ધદ્વિગુણઞ્ચાપિ પરમાયુઃ પ્રકીર્ત્તિતમ્। એતાવાન્ સ્થિતિકાલસ્તુ હ્યજસ્યેહ પ્રજામતેઃ। સ્થિત્યન્તે પ્રતિસર્ગસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૩૮.

પરાર્ધના બમણા જેટલું સર્વોચ્ચ આયુષ્ય કહેવાયું છે; આટલો સમય અહીં અજન્મા પ્રજાપતિનું અસ્તિત્વ રહે છે, અને આ સમયના અંતે પરમેશ્વર બ્રહ્માનું વિલય થાય છે.

યથા વાયુપ્રવેગેન દીપાર્ચિરુપશામ્યતિ। તથૈવં પ્રતિસર્ગેણ બ્રહ્મા સમુપશામ્યતિ ।। ૩૮.

જેમ પવનના જોરથી દીવો બુઝાઈ જાય છે, તેમ જ પ્રલય સમયે બ્રહ્મા પણ શાંત થઈ જાય છે.

તથા હ્યપ્રતિસંસૃષ્ટે મહદાદૌ મહેશ્વરે ૩૮.

એ જ રીતે, જ્યારે મહત્તત્વ અને મહેશ્વર ફરીથી પ્રગટ થતા નથી, ત્યારે વિલય થાય છે.

ઇત્યેષ ચ સમાખ્યાતો મયા હ્યાભૂતસંપ્લવઃ। બ્રહ્મનૈમિત્તિકો હ્યેષ સંપ્રક્ષાલનસંયમઃ ।। ૩૮.

આ રીતે મેં તમને બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન થયેલો મહાપ્રલય સમજાવ્યો છે; આ બ્રહ્મા દ્વારા થતો વિલય છે, જે શુદ્ધિ અને સંયમનો પ્રક્રિયા છે.

સમાસેન સમાખ્યાતો ભૂયઃ કિં વર્ત્તયામિ વઃ। ય ઇદં ધારયેન્નિત્યં શ્રૃણુયાદ્વાપ્યભીક્ષ્ણશઃ । કીર્ત્તનાચ્છ્રવણાચ્ચાપિ મહતીં સિદ્ધિમાપ્નુયાત્ ।। ૩૮.

હું આ વાત સંક્ષિપ્તમાં કહી છે; હવે વધુ શું કહું? જે આને હંમેશા મનમાં રાખે છે અથવા વારંવાર સાંભળે છે, તે પઠન કે શ્રવણ દ્વારા મહાન સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

વાયુરુવાચ।। અસાધારણવૃત્તૈસ્તુ હુતશેષાદિભિર્દ્વિજૈઃ। ધર્મ્મવૈશેષિકૈશ્ચૈવ હ્યાચૂર્ણસૂક્ષ્મદર્શિભિઃ ।। ૩૯.

વાયુએ કહ્યું: વિશિષ્ટ કર્મો દ્વારા, જેમ કે યજ્ઞના અવશેષ અને અન્ય ક્રિયાઓ, દ્વિજોએ તથા વિશિષ્ટ ધર્મ અને સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિવાળા લોકો દ્વારા.

તે દેવૈઃ સહ તિષ્ઠન્તિ મહર્લોકનિવાસિનઃ। ચતુર્દ્દશૈતે મનવઃ કીર્ત્તિતાઃ કીર્ત્તિવર્ધનાઃ ।। ૩૯.

એ લોકો દેવતાઓ સાથે મહર્લોકમાં રહે છે; આ ચૌદ મનુઓ, જે કીર્તિ વધારનાર છે, તેમનું વર્ણન થયું છે.

અતીતા વર્ત્તમાનાશ્ચ તથૈવાનાગતાશ્ચ યે। ઋષિભિ ર્દૈવતૈશ્ચૈવ સહ ગન્ધર્વરાક્ષસૈઃ ।। ૩૯.

ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યના જે મનુઓ છે, તેઓ ઋષિઓ, દેવતાઓ, ગંધર્વો અને રાક્ષસો સાથે છે.

સર્વ્વે હ્યપિ ક્રમાતીતા મહર્લોકં સમાશ્રિતાઃ। બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈર્ધાર્મિકૈઃ સહિતૈઃ સુરાઃ ।। ૩૯.

આ બધા જ ક્રમશઃ પસાર થઈને મહર્લોકમાં આશ્રય પામે છે, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને ધર્મનિષ્ઠ દેવતાઓ સાથે.

સર્વ્વે હ્યપિ ક્રમાતીતા મહર્લોકં સમાશ્રિતાઃ। બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈર્ધાર્મિકૈઃ સહિતૈઃ સુરાઃ ।। ૩૯.

આ બધા જ ક્રમશઃ પસાર થઈને મહર્લોકમાં આશ્રય પામે છે, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને ધર્મનિષ્ઠ દેવતાઓ સાથે.

તૈસ્તથ્યકારિભિર્યુક્તૈઃ શ્રદ્ધાવદ્ભિરદર્પિતૈઃ। વર્ણાશ્રમાણાં ધર્મ્મેષુ શ્રૌતસ્માર્ત્તેષુ સંસ્થિતૈઃ। વિનિવૃત્તાધિકારાસ્તે યાવન્મન્વન્તરક્ષયઃ ।। ૩૯.

સત્યકર્મ કરનાર, શ્રદ્ધાવાન અને અહંકારરહિત, વર્ણ અને આશ્રમના શાસ્ત્રોક્ત તથા પરંપરાગત ધર્મોમાં સ્થિર એવા લોકો, તેમનું અધિકાર મન્વંતરના અંત સુધી રહે છે.

.ઋષય ઊચુઃ।। મહર્લોકેતિ યત્પ્રોક્તં માતરિશ્વંસ્ત્વયા વિભો। પ્રતિલોકે ચ કર્ત્તવ્યમનેકૈઃ સમધિષ્ઠિતાઃ ।। ૩૯.

ઋષિઓએ કહ્યું: હે મહાન માતરિશ્વ, તમે મહર્લોક વિશે કહ્યું છે; દરેક લોકમાં અનેક લોકો સ્થિર છે અને તેમને તેમ જ વર્તવું જોઈએ.

યાવન્તશ્ચૈવ તે લોકા દહ્યન્તે યે ન તેપ્રભો। એતન્નઃ કથય પ્રીત્યા ત્વં હિ વેત્થ યથા તથમ્ ।। ૩૯.

જેટલા લોક છે અને જે લોક દહન થતા નથી, હે પ્રભુ, એ બધાની વાત આપ અમને પ્રેમથી કહો, કેમ કે તમે બધું સાચું જાણો છો.

એવમુક્તસ્તતો વાયુર્મુનિભિર્વિનયાત્મભિઃ। પ્રોવાચ મધુરં વાક્યં યથાતત્ત્વેન તત્ત્વવિત્ ।। ૩૯.

આ રીતે વિનયી ઋષિઓએ પૂછ્યા ત્યારે વાયુએ તત્વજ્ઞાનીની જેમ મધુર વાણીમાં સાચું ઉત્તર આપ્યું.