વાયુપુરાણમ્

પ્રસ્થઃ સપ્તોદકાશ્ચૈવ સાધિકાસ્તુ લવઃ સ્મૃતઃ। લવાસ્ત્રિંશત્કલા જ્ઞેયૈ મુહૂર્તસ્ત્રિંશતઃ કલાઃ ।। ૩૮.

પ્રસ્થ એટલે સાત પાણીના માપ ગણાય છે, અને લવ થોડું વધારે ગણાય છે; ત્રીસ લવ એક કલાનું નામ છે, અને ત્રીસ કલાથી એક મુહૂર્ત બને છે.

મુહૂર્ત્તાસ્તુ પુનસ્ત્રિંશદહોરાત્રમિતિ સ્થિતિઃ। અહોરાત્રં કલાનાન્તુ વ્યધિકાનિ શતાનિ ષટ્ ।। ૩૮.

પછી, ત્રીસ મુહૂર્તથી એક દિવસ-રાત બને છે; અને એક દિવસ-રાતમાં છસો વધુ કલાઓ હોય છે.

તાશ્ચૈવ સંખ્યાયા જ્ઞેયં ચન્દ્રાદિત્યગતિર્યથા। નિમેષા દશ પઞ્ચૈવ કાષ્ઠાસ્તાસ્ત્રિંશતઃ કલા ।। ૩૮.

આ ગણતરી જાણવી જોઈએ, જેમ ચંદ્ર અને સૂર્યની ગતિ છે: પંદર નિમેષ એક કાષ્ઠા, ત્રીસ કાષ્ઠા એક કલાં બને છે.

ત્રિંશત્કલા મુહૂર્ત્તસ્તુ દશભાગઃ કલા સ્મૃતા। ચત્વારિંશત્કલાનાન્તુ મુહૂર્ત્ત ઇતિ સંજ્ઞતઃ ।। ૩૮.

ત્રીસ કલાથી એક મુહૂર્ત બને છે, અને એક કલાં દસમા ભાગ જેટલી ગણાય છે; ચાલીસ કલાથી મુહૂર્ત કહેવાય છે.

મુહૂર્ત્તાશ્ચ લવાશ્ચાપિ પ્રમાણજ્ઞૈઃ પ્રકલ્પિતાઃ। તત્સ્થાને નામ્ભસાશ્ચાપિ પલાન્યથ ત્રયોદશ ।। ૩૮.

મુહૂર્ત અને લવ, માપ જાણનારો એ રીતે નક્કી કરે છે; એના સ્થાને, ત્રેઓદશ પલ પાણી પણ ગણાય છે.

માગધેનૈવ માનેન જલપ્રસ્થો વિધીયતે। એતે ચાપ્યુદકપ્રસ્થાશ્ચત્વારો નાલિકો ધટઃ ।। ૩૮.

માગધ માપ પ્રમાણે, પાણીનો એક પ્રસ્થ નક્કી થાય છે; આવા ચાર પ્રસ્થથી એક નાળિકા અને એક ઘડું બને છે.

હેમમાષૈઃ કૃતચ્છિદ્રૈ શ્ચતુર્ભિશ્ચતુરઙ્ગુલૈઃ. સમાહનિ ચ રાત્રૌ ચ મુહૂર્ત્તો વૈ દ્વિનાલિકૌ ।। ૩૮.

ચાર સોનાના મગ સાથે, દરેક ચાર અંગુલ લાંબા છિદ્રથી, દિવસ અને રાત્રિ બંનેમાં, એક મુહૂર્ત બે નાળિકા વડે માપવામાં આવે છે.

રવેર્ગતિવિશેષેણ સર્વેષુ નૃષુ નિત્યશઃ। અધિકં ષટ્ શતં પઞ્ચૈવ કાષ્ઠાસ્તાસ્ત્રિંશતઃ કલા ।। ૩૮.

સૂર્યના વિશેષ ગતિથી, બધા મનુષ્યોમાં હંમેશા, છસો પાંચ કાષ્ઠા અને ત્રીસ કલાનો ઉમેરો થાય છે.

તદહર્માનુષં જ્ઞેયં નાક્ષત્રન્તુ દશાધિકમ્। સાવનેન તુ માસેન હ્યબ્દોઽયં માનુષઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૮.

આ દિવસ માનવ દિવસ તરીકે સમજવો, નક્ષત્ર દિવસ નહીં, તેમાં દસ વધુ ઉમેરો થાય છે; સાવન માસથી વર્ષ માનવ ગણાય છે.

એતદ્દિવ્યમહોરાત્રમિતિ શાસ્ત્રવિનિશ્ચયઃ। અહ્નાઽનેન તુ યા સંખ્યા માસર્ત્વયનવાર્ષિકી ।। ૩૮.

આ દેવદિવસ અને રાત છે, એમ શાસ્ત્રે નિશ્ચય કર્યો છે; આ દિવસથી જ માસ, ઋતુ અને વર્ષની ગણતરી થાય છે.

તદા બદ્ધમિદં જ્ઞાનં સંજ્ઞા યા હ્યુપલક્ષ્યતામ્। કલાનાં સુપરીમાણાત્કાલ ઇત્યભિધીયતે ।। ૩૮.

પછી આ જ્ઞાન પક્કું થાય છે, અને તેનું નામ ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ; કલાની ચોક્કસ માપથી જ તેને સમય કહેવામાં આવે છે.

યદહર્બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તં દિવ્યા કોટી તુ તત્ સ્મૃત। શતાનાઞ્ચ સહસ્રાણિ દશદ્વિગુણતાનિ ચ। નવતિઞ્ચ સહસ્રાણિ તથૈવાન્યાનિ યાનિ તુ ।। ૩૮.

જે બ્રહ્માનો દિવસ કહેવાયો છે, તે દેવકોટિ તરીકે યાદ રાખવામાં આવે છે; અને લાખો, દસગણાં કરીને, અને નવ્વે હજાર પણ, તથા બીજા પણ છે.

એતચ્છ્રુત્વા તુ ઋષયો વિસ્મયં પરમાદ્ભુતમ્। સંસ્થાસમ્ભજનં જ્ઞાનમપૃચ્છન્નન્તરન્તદા ।। ૩૮.

આ સાંભળીને ઋષિઓને અતિ આશ્ચર્ય થયું; પછી તેમણે રચના અને ઉત્પત્તિ વિશે જ્ઞાન પૂછ્યું.

સંપ્લાવનસ્ય કાલન્તુ માનુષેણૈવ સમ્મતમ્। માનેન શ્રોતુમિચ્છામઃ સંક્ષેપાર્થપદાક્ષરમ્ ।। ૩૮.

અમે ઇચ્છીએ છીએ કે તમે સંક્ષિપ્ત અને અર્થપૂર્ણ શબ્દોમાં, માનવ માપ પ્રમાણે, પ્રલયનો સમય જણાવો.

તેષાં શ્રુત્વા સ દેવસ્તુ વાયુર્લોકહિતે રતઃ। સંક્ષેપાદ્દિવ્યચક્ષુષ્માન્ પ્રોવાચ ભગવાન્ પ્રભુઃ ।। ૩૮.

તેમણે સાંભળ્યા પછી, લોકહિતમાં તત્પર દેવ વાયુએ, દૈવી દ્રષ્ટિવાળા ભગવાને સંક્ષિપ્તમાં કહ્યું.

એતે રાત્ર્યહની પૂર્વં કીર્ત્તિતે ત્વિહ તૌકિકે। તાસાં સઙ્ખ્યાય વર્ષાગ્રં બ્રાહ્યં વક્ષ્યામ્યહઃક્ષયે ।। ૩૮.

આ દિવસ અને રાત અગાઉ અહીં માનવ સંદર્ભમાં સમજાવ્યા હતા; હવે તેમની ગણતરી માટે, હું દિવસના અંતે વર્ષ જણાવું છું.

કોટિશતાનિ ચત્વારિ વર્ષાણિ માનુષાણિ તુ। દ્વાત્રિંશચ્ચ તથા કોટ્યઃ સઙ્ખ્યાતાઃ સઙ્ખ્યયા દ્વિજૈઃ ।। ૩૮.

ચારસો કરોડ માનવ વર્ષ અને બત્રીસ કરોડ પણ, દ્વિજોએ ગણતરી કરી છે.

તથા શતસહસ્રાણિ એકોનનવતિઃ પુનઃ। આશીતિશ્ચ સહસ્રાણિ એષ કાલઃ પ્લવસ્ય તુ ।। ૩૮.

એ જ રીતે, નવાણું લાખ અને એસી હજાર વર્ષ પણ છે; આ પ્રલયનો સમય છે.

માનુષાખ્યેણ સઙ્ખ્યાતઃ કાલો હ્યાભૂતસંપ્લવઃ। સપ્ત સૂર્ય્યાસ્તદાઽગ્રેષુ તદા લોકેષુ તેષુ વૈ ।। ૩૮.

માનવ ગણતરી પ્રમાણે આ તત્વપ્રલયનો સમય છે; ત્યારે એ લોકોમાં સાત સૂર્ય દેખાય છે.

મહાભૂતેષુ લીયન્તે પ્રજાઃ સર્વ્વાશ્ચતુર્વિધાઃ । સલિલેનાપ્લુતે લોકે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ।। ૩૮.

બધી ચાર જાતની પ્રજાઓ મહાતત્ત્વમાં લીન થઈ જાય છે; જ્યારે જગત પાણીથી ભરાઈ જાય છે, ત્યારે સ્થાવર અને જંગમ બધું નાશ પામે છે.

વિનિવૃત્તે ચ સંહારે ઉપશાન્તે પ્રજાપતૌ। નિરાલોકે પ્રદગ્ધે તુ નૈશેન તુ સમાવૃતે । ઈશ્વરાધિષ્ઠિતે હ્યસ્મિંસ્તદા હ્યેકાર્ણવે તદા ।। ૩૮.૨૩૫ તાવદેકાર્ણવો જ્ઞેયો યાવદાસીદહઃ પ્રભોઃ । રાત્રિસ્તુ સલિલાવસ્થા નિવૃત્તૌ ચાપ્યહઃ સમૃતમ્ ।। ૩૮.

જ્યારે સંહાર પૂર્ણ થાય છે અને પ્રજાપતિ શાંત થાય છે, ત્યારે અંધકારમાં જગત દહન થાય છે અને રાત્રિથી ઢંકાઈ જાય છે; ભગવાનના અધિન રહેલું, ત્યારે માત્ર એક જ મહાસમુદ્ર રહે છે.

અહોરાત્રસ્તથૈવાસ્ય ક્રમેણ પરિવર્ત્તતે। આભૂતસંપ્લવો હ્યેષ અહોરાત્રઃ સ્મૃતઃ પ્રભોઃ ।। ૩૮.

દિવસ અને રાત એમ ક્રમશઃ ફેરવાય છે; આ તત્વપ્રલય ભગવાનનો દિવસ અને રાત કહેવાય છે.

ત્રૈલોક્યે યાનિ સત્વાનિ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ। આભૂતેભ્યઃ પ્રલીયન્તે તસ્માદાભૂતસંપ્લવઃ ।। ૩૮.

ત્રણે લોકમાં જે પ્રાણીઓ છે, ચાલતા અને સ્થિર, બધાં તત્વોમાં લીન થઈ જાય છે; તેથી તેને તત્વપ્રલય કહે છે.

અગ્રે ભૂતઃ પ્રજાનાન્તુ તસ્માદ્ભૂતઃ પ્રજાપતિઃ। આભૂતઃ પ્લવતે ચૈવ તસ્માદાભૂતસંપ્લવઃ ।। ૩૮.

પ્રથમ પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થાય છે, અને તેમાથી પ્રજાપતિ; તત્વ ઉત્પન્ન થાય છે અને તરતું રહે છે, તેથી તેને તત્વપ્રલય કહે છે.

શાશ્વતે ચામૃતત્વે ચ શબ્દે ચાભૂતસંપ્લવઃ। અતીતા વર્ત્તમાનાશ્ચ તથૈવાનાગતાઃ પ્રજાઃ। દિવ્યસઙ્ખ્યા પ્રસઙ્ખ્યાતા હ્યપરાર્ધગુણીકૃતા ।। ૩૮.

શાશ્વતતા, અમરતા અને શબ્દમાં પણ તત્વપ્રલય છે; ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યની પ્રજાઓ, દેવગણતરીથી, પરાર્ધના અર્ધથી ગુણિત થાય છે.

પરાર્ધદ્વિગુણઞ્ચાપિ પરમાયુઃ પ્રકીર્ત્તિતમ્। એતાવાન્ સ્થિતિકાલસ્તુ હ્યજસ્યેહ પ્રજામતેઃ। સ્થિત્યન્તે પ્રતિસર્ગસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૩૮.

પરાર્ધના બમણા જેટલું સર્વોચ્ચ આયુષ્ય કહેવાયું છે; આટલો સમય અહીં અજન્મા પ્રજાપતિનું અસ્તિત્વ રહે છે, અને આ સમયના અંતે પરમેશ્વર બ્રહ્માનું વિલય થાય છે.

યથા વાયુપ્રવેગેન દીપાર્ચિરુપશામ્યતિ। તથૈવં પ્રતિસર્ગેણ બ્રહ્મા સમુપશામ્યતિ ।। ૩૮.

જેમ પવનના જોરથી દીવો બુઝાઈ જાય છે, તેમ જ પ્રલય સમયે બ્રહ્મા પણ શાંત થઈ જાય છે.

તથા હ્યપ્રતિસંસૃષ્ટે મહદાદૌ મહેશ્વરે ૩૮.

એ જ રીતે, જ્યારે મહત્તત્વ અને મહેશ્વર ફરીથી પ્રગટ થતા નથી, ત્યારે વિલય થાય છે.

ઇત્યેષ ચ સમાખ્યાતો મયા હ્યાભૂતસંપ્લવઃ। બ્રહ્મનૈમિત્તિકો હ્યેષ સંપ્રક્ષાલનસંયમઃ ।। ૩૮.

આ રીતે મેં તમને બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન થયેલો મહાપ્રલય સમજાવ્યો છે; આ બ્રહ્મા દ્વારા થતો વિલય છે, જે શુદ્ધિ અને સંયમનો પ્રક્રિયા છે.