વાયુપુરાણમ્

દૃશ્યન્તે તાનિ તાન્યેવ તથા બ્રહ્માત્તરાત્રિષુ । પ્રત્યાહારે ચ સર્ગે ચ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ ।। ૩૮.

એ જ જીવો ફરી ફરીને, બ્રહ્માના રાત્રિમાં અને સર્જન તથા વિલયના સમયે, ગતિ અને સ્થિરતા ધરાવીને દેખાય છે.

નિષ્ક્રમન્તે વિશન્તે ચ પ્રજાકારં પ્રજાપતિમ્। બ્રહ્માણં સર્વભૂતાનિ મહાયોગં મહેશ્વરમ્ ।। ૩૮.

બધા જીવો પ્રજાપતિ, સર્વ જીવોના સ્વામી, મહાયોગી, મહેશ્વર બ્રહ્મામાં પ્રવેશે છે અને બહાર આવે છે.

સંસ્રષ્ટા સર્વભૂતાનાં કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ। વ્યક્તા વ્યક્તો મહાદેવસ્તસ્ય સર્વમિદં જગત્ ।। ૩૮.

મહાદેવ સર્વ જીવોના સર્જક છે, દરેક કલ્પના આરંભે ફરી ફરી સર્જન કરે છે; પ્રગટ અને અપ્રગટ, આ આખું જગત તેમનું જ છે.

યેનૈવ સૃષ્ટાઃ પ્રથમં પ્રયાતા આપો હિ માર્ગેણ મહીતલેઽસ્મિન્। પૂર્વપ્રયાતેન તથા હ્યપોઽન્યાસ્તેનૈવ તેનૈવ તુ સંવ્રજન્તિ ।। ૩૮.

જેનાથી પ્રથમ પાણી સર્જાયા અને આ ધરતી પર માર્ગે વહેતા મૂકાયા, એ જ માર્ગે પછીના પાણી પણ પહેલાં જેવાં જ વહે છે.

યથા શૂભેન ત્વશુભેન ચૈવ તત્રૈવ તત્રૈવ વિવર્ત્તમાનાઃ। મર્ત્યાસ્તુ દેહાન્તરભાવિતત્ત્વાદ્રવેર્વશાદૂર્દ્ધ્વમધશ્ચરન્તિ ।। ૩૮.

જેમ પુણ્ય કે પાપના કારણે, મનુષ્યો પોતાના આગામી શરીરના સ્વભાવ પ્રમાણે, કર્મના બળે ઉપર કે નીચે ફરતા રહે છે.

યે ચાપિ દેવા મનવઃ પ્રજેશા અન્યેઽપિ યે સ્વર્ગગતાશ્ચ સિદ્ધાઃ। સદ્ભાવિતાખ્યાતિવશાચ્ચ ધર્મ્મ્યાઃ પુનર્નિસર્ગેણ ભવન્તિ સત્ત્વાઃ ।। ૩૮.

દેવતાઓ, મનુઓ, પ્રજાના સ્વામી, સ્વર્ગમાં ગયેલા અને સિદ્ધ લોકો પણ, સારા કર્મ અને જ્ઞાનના બળે, નવી સર્જન વખતે ફરી જન્મે છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ કાલમાભૂતસંપ્લવમ્। મન્વન્તરાણિ યાનિ સ્યુર્વ્યાખ્યાતાનિ મયા દ્વિજાઃ। સહ પ્રજ્ઞાનિસર્ગેણ સહ દેવૈશ્ચતુર્દ્દશ ।। ૩૮.

હવે હું જીવોના વિલય સુધીનો સમય સમજાવું છું; જે મન્વંતરો મેં વર્ણવ્યા છે, એ જ્ઞાની અને ચૌદ દેવતાઓની સર્જન સાથે છે.

સ યુગાખ્યા સહસ્રં તુ સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ વૈ । અસ્યાઃ સહસ્રે દ્વે પૂર્ણે નિઃશેષઃ કલ્પ ઉચ્યતે ।। ૩૮.

યુગ નામના હજાર અને એ વચ્ચેના બધા અવકાશ, આમાંથી બે હજાર પૂર્ણ થાય ત્યારે તેને પૂર્ણ કલ્પ કહેવાય છે.

એતદ્બ્રાહ્મમહો જ્ઞેયં તસ્ય સંખ્યાં નિબોધત। નિમેષસ્તુલ્ય માત્રા હિ કૃતો લઘ્વક્ષરેણ તુ ।। ૩૮.

આ બ્રાહ્મણ દિવસ તરીકે ઓળખવું જોઈએ; હવે તેની ગણતરી સાંભળો: નિમેષ, એટલે માનવ આંખની પળક, તે ટૂંકા અક્ષર જેટલી માપે છે.

માનુષાક્ષિનિમેષાસ્તુ કાષ્ઠા પઞ્ચદશ સ્મૃતા। લવઃ ક્ષણાસ્તુ પઞ્ચૈવ વિંશત્કાષ્ઠા તુ તે ત્રયઃ ।। ૩૮.

પંદર માનવ આંખના નિમેષ એક કાષ્ઠા થાય છે; પાંચ લવ એક ક્ષણ બને છે, અને ત્રણ વખત વીસ કાષ્ઠા એ બનાવે છે.

પ્રસ્થઃ સપ્તોદકાશ્ચૈવ સાધિકાસ્તુ લવઃ સ્મૃતઃ। લવાસ્ત્રિંશત્કલા જ્ઞેયૈ મુહૂર્તસ્ત્રિંશતઃ કલાઃ ।। ૩૮.

પ્રસ્થ એટલે સાત પાણીના માપ ગણાય છે, અને લવ થોડું વધારે ગણાય છે; ત્રીસ લવ એક કલાનું નામ છે, અને ત્રીસ કલાથી એક મુહૂર્ત બને છે.

મુહૂર્ત્તાસ્તુ પુનસ્ત્રિંશદહોરાત્રમિતિ સ્થિતિઃ। અહોરાત્રં કલાનાન્તુ વ્યધિકાનિ શતાનિ ષટ્ ।। ૩૮.

પછી, ત્રીસ મુહૂર્તથી એક દિવસ-રાત બને છે; અને એક દિવસ-રાતમાં છસો વધુ કલાઓ હોય છે.

તાશ્ચૈવ સંખ્યાયા જ્ઞેયં ચન્દ્રાદિત્યગતિર્યથા। નિમેષા દશ પઞ્ચૈવ કાષ્ઠાસ્તાસ્ત્રિંશતઃ કલા ।। ૩૮.

આ ગણતરી જાણવી જોઈએ, જેમ ચંદ્ર અને સૂર્યની ગતિ છે: પંદર નિમેષ એક કાષ્ઠા, ત્રીસ કાષ્ઠા એક કલાં બને છે.

ત્રિંશત્કલા મુહૂર્ત્તસ્તુ દશભાગઃ કલા સ્મૃતા। ચત્વારિંશત્કલાનાન્તુ મુહૂર્ત્ત ઇતિ સંજ્ઞતઃ ।। ૩૮.

ત્રીસ કલાથી એક મુહૂર્ત બને છે, અને એક કલાં દસમા ભાગ જેટલી ગણાય છે; ચાલીસ કલાથી મુહૂર્ત કહેવાય છે.

મુહૂર્ત્તાશ્ચ લવાશ્ચાપિ પ્રમાણજ્ઞૈઃ પ્રકલ્પિતાઃ। તત્સ્થાને નામ્ભસાશ્ચાપિ પલાન્યથ ત્રયોદશ ।। ૩૮.

મુહૂર્ત અને લવ, માપ જાણનારો એ રીતે નક્કી કરે છે; એના સ્થાને, ત્રેઓદશ પલ પાણી પણ ગણાય છે.

માગધેનૈવ માનેન જલપ્રસ્થો વિધીયતે। એતે ચાપ્યુદકપ્રસ્થાશ્ચત્વારો નાલિકો ધટઃ ।। ૩૮.

માગધ માપ પ્રમાણે, પાણીનો એક પ્રસ્થ નક્કી થાય છે; આવા ચાર પ્રસ્થથી એક નાળિકા અને એક ઘડું બને છે.

હેમમાષૈઃ કૃતચ્છિદ્રૈ શ્ચતુર્ભિશ્ચતુરઙ્ગુલૈઃ. સમાહનિ ચ રાત્રૌ ચ મુહૂર્ત્તો વૈ દ્વિનાલિકૌ ।। ૩૮.

ચાર સોનાના મગ સાથે, દરેક ચાર અંગુલ લાંબા છિદ્રથી, દિવસ અને રાત્રિ બંનેમાં, એક મુહૂર્ત બે નાળિકા વડે માપવામાં આવે છે.

રવેર્ગતિવિશેષેણ સર્વેષુ નૃષુ નિત્યશઃ। અધિકં ષટ્ શતં પઞ્ચૈવ કાષ્ઠાસ્તાસ્ત્રિંશતઃ કલા ।। ૩૮.

સૂર્યના વિશેષ ગતિથી, બધા મનુષ્યોમાં હંમેશા, છસો પાંચ કાષ્ઠા અને ત્રીસ કલાનો ઉમેરો થાય છે.

તદહર્માનુષં જ્ઞેયં નાક્ષત્રન્તુ દશાધિકમ્। સાવનેન તુ માસેન હ્યબ્દોઽયં માનુષઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૮.

આ દિવસ માનવ દિવસ તરીકે સમજવો, નક્ષત્ર દિવસ નહીં, તેમાં દસ વધુ ઉમેરો થાય છે; સાવન માસથી વર્ષ માનવ ગણાય છે.

એતદ્દિવ્યમહોરાત્રમિતિ શાસ્ત્રવિનિશ્ચયઃ। અહ્નાઽનેન તુ યા સંખ્યા માસર્ત્વયનવાર્ષિકી ।। ૩૮.

આ દેવદિવસ અને રાત છે, એમ શાસ્ત્રે નિશ્ચય કર્યો છે; આ દિવસથી જ માસ, ઋતુ અને વર્ષની ગણતરી થાય છે.

તદા બદ્ધમિદં જ્ઞાનં સંજ્ઞા યા હ્યુપલક્ષ્યતામ્। કલાનાં સુપરીમાણાત્કાલ ઇત્યભિધીયતે ।। ૩૮.

પછી આ જ્ઞાન પક્કું થાય છે, અને તેનું નામ ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ; કલાની ચોક્કસ માપથી જ તેને સમય કહેવામાં આવે છે.

યદહર્બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તં દિવ્યા કોટી તુ તત્ સ્મૃત। શતાનાઞ્ચ સહસ્રાણિ દશદ્વિગુણતાનિ ચ। નવતિઞ્ચ સહસ્રાણિ તથૈવાન્યાનિ યાનિ તુ ।। ૩૮.

જે બ્રહ્માનો દિવસ કહેવાયો છે, તે દેવકોટિ તરીકે યાદ રાખવામાં આવે છે; અને લાખો, દસગણાં કરીને, અને નવ્વે હજાર પણ, તથા બીજા પણ છે.

એતચ્છ્રુત્વા તુ ઋષયો વિસ્મયં પરમાદ્ભુતમ્। સંસ્થાસમ્ભજનં જ્ઞાનમપૃચ્છન્નન્તરન્તદા ।। ૩૮.

આ સાંભળીને ઋષિઓને અતિ આશ્ચર્ય થયું; પછી તેમણે રચના અને ઉત્પત્તિ વિશે જ્ઞાન પૂછ્યું.

સંપ્લાવનસ્ય કાલન્તુ માનુષેણૈવ સમ્મતમ્। માનેન શ્રોતુમિચ્છામઃ સંક્ષેપાર્થપદાક્ષરમ્ ।। ૩૮.

અમે ઇચ્છીએ છીએ કે તમે સંક્ષિપ્ત અને અર્થપૂર્ણ શબ્દોમાં, માનવ માપ પ્રમાણે, પ્રલયનો સમય જણાવો.

તેષાં શ્રુત્વા સ દેવસ્તુ વાયુર્લોકહિતે રતઃ। સંક્ષેપાદ્દિવ્યચક્ષુષ્માન્ પ્રોવાચ ભગવાન્ પ્રભુઃ ।। ૩૮.

તેમણે સાંભળ્યા પછી, લોકહિતમાં તત્પર દેવ વાયુએ, દૈવી દ્રષ્ટિવાળા ભગવાને સંક્ષિપ્તમાં કહ્યું.

એતે રાત્ર્યહની પૂર્વં કીર્ત્તિતે ત્વિહ તૌકિકે। તાસાં સઙ્ખ્યાય વર્ષાગ્રં બ્રાહ્યં વક્ષ્યામ્યહઃક્ષયે ।। ૩૮.

આ દિવસ અને રાત અગાઉ અહીં માનવ સંદર્ભમાં સમજાવ્યા હતા; હવે તેમની ગણતરી માટે, હું દિવસના અંતે વર્ષ જણાવું છું.

કોટિશતાનિ ચત્વારિ વર્ષાણિ માનુષાણિ તુ। દ્વાત્રિંશચ્ચ તથા કોટ્યઃ સઙ્ખ્યાતાઃ સઙ્ખ્યયા દ્વિજૈઃ ।। ૩૮.

ચારસો કરોડ માનવ વર્ષ અને બત્રીસ કરોડ પણ, દ્વિજોએ ગણતરી કરી છે.

તથા શતસહસ્રાણિ એકોનનવતિઃ પુનઃ। આશીતિશ્ચ સહસ્રાણિ એષ કાલઃ પ્લવસ્ય તુ ।। ૩૮.

એ જ રીતે, નવાણું લાખ અને એસી હજાર વર્ષ પણ છે; આ પ્રલયનો સમય છે.

માનુષાખ્યેણ સઙ્ખ્યાતઃ કાલો હ્યાભૂતસંપ્લવઃ। સપ્ત સૂર્ય્યાસ્તદાઽગ્રેષુ તદા લોકેષુ તેષુ વૈ ।। ૩૮.

માનવ ગણતરી પ્રમાણે આ તત્વપ્રલયનો સમય છે; ત્યારે એ લોકોમાં સાત સૂર્ય દેખાય છે.