વાયુપુરાણમ્

તતો રાત્રિક્ષયે પ્રાપ્તે પ્રતિબુદ્ધઃ પ્રજાપતિઃ। મનઃ સિસૃક્ષયા યુક્તં સર્ગાય નિદધે પુનઃ ।। ૩૮.

પછી, જ્યારે રાત્રિ પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે પ્રજાપતિ જાગે છે; સર્જન કરવાની ઈચ્છાથી ભરપૂર થઈ, ફરી સર્જન માટે મન લગાવે છે.

એવં સલોકે નિર્વૃત્તે ઉપશાન્તે પ્રજાપતૌ। બ્રહ્મનૈમિત્તિકે તસ્મિન્ કલ્પિતે વૈ પ્રસંયમે ।। ૩૮.

આ રીતે, જ્યારે જગત નષ્ટ થાય છે અને પ્રજાપતિ વિશ્રાંતિમાં હોય છે, ત્યારે બ્રહ્મા દ્વારા સર્જાયેલી અને સ્થિર થયેલી પ્રલયમાં,

દેહૈર્વિયોગઃ સત્વાનાં તસ્મિન્ વૈ કૃત્સ્નશઃ સ્મૃતઃ। તતો દગ્ધેષુ ભૂતેષુ સર્વ્વેષ્વાદિત્યરશ્મિભિઃ। દેવર્ષિમનુવર્ય્યેષુ તસ્મિન્ સઙ્કલને તદા ।। ૩૮.

તે પ્રલયમાં, સર્વ જીવોના શરીરથી સંપૂર્ણ વિયોગ થતો કહેવાય છે; પછી, જ્યારે સર્વ તત્વો સૂર્યકિરણોથી ભસ્મ થાય છે, દેવ, ઋષિ અને મનુષ્યોમાં એ સંકલન થાય છે.

ગન્ધર્વાદીનિ સત્વાનિ પિશાચાન્તાનિ સર્વ્વશઃ। કલ્પાદાવપ્રતપ્તાનિ જનમેવાશ્રયન્તિ વૈ ।। ૩૮.

ગંધર્વથી લઈને પિશાચ સુધીના તમામ જીવ, કલ્પના આરંભે હજુ દુઃખ ન પામેલા, મનુષ્યોમાં જન્મ લે છે.

તિર્યગ્યોનીનિ સત્વાનિ નારકેયાનિ યાન્યપિ। તદા તાન્યપિ દગ્ધાનિ ધુતપાપાનિ સર્વ્વશઃ। જને તાન્યુપપદ્યન્તે યાવત્સંપ્લવતે જગત્ ।। ૩૮.

પશુયોનિમાં જન્મેલા અને નરક માટે નિર્ધારિત જે પણ જીવ હોય, એ પણ એ સમયે દહન પામી, પાપથી મુક્ત થઈ, જગત ચાલે ત્યાં સુધી મનુષ્યોમાં જન્મે છે.

વ્યુષ્ટાયાન્તુ રજન્યાં તુ બ્રહ્મણેઽવ્યક્તયોનયે। જાયન્તે હિ પુનસ્તાનિ સર્વ્વભૂતાનિ કૃત્સ્નશઃ ।। ૩૮.

પણ જ્યારે રાત્રિ પૂરી થાય છે, ત્યારે સર્વ જીવો ફરીથી, અજ્ઞાત મૂળવાળા બ્રહ્મામાંથી જન્મે છે.

ઋષયો મનવો દેવાઃ પ્રજાઃ સર્વ્વશ્ચતુર્વિધાઃ। તેષામપીહ સિદ્ધાનાં નિધનોત્પત્તિરુચ્યતે ।। ૩૮.

ઋષિ, મનુઓ, દેવો અને સર્વ ચાર પ્રકારના જીવ—તેમા પણ સિદ્ધો માટે અહીં જન્મ અને મરણ બંને કહેવાય છે.

યથા સૂર્યસ્ય લોકેઽસ્મિન્નુદયાસ્તમનં સ્મૃતમ્। તથા જન્મનિરોધશ્ચ ભૂતાનામિહ દૃશ્યતે ।। ૩૮.

જેમ આ દુનિયામાં સૂર્યના ઉદય અને અસ્તને જાણવામાં આવે છે, તેમ અહીં જીવોના જન્મ અને અવસાન પણ દેખાય છે.

આભૂતસંપ્લવાત્તસ્માદ્ભવઃ સંસાર ઉચ્યતે । યથા સર્વ્વાણિ ભૂતાનિ જાયન્તે હિ વર્ષાસ્વિહ ।। ૩૮.

આથી, સર્વ જીવોના વિલયને કારણે, આને સંસાર કહેવાય છે; જેમ વરસાદમાં સર્વ જીવ અહીં જન્મે છે.

સ્થાવરાદીનિ સત્ત્વાનિ કલ્પે કલ્પે તથા પ્રજાઃ। યથાર્ત્તાવૃતુલિઙ્ગાનિ નાનારૂપાણિ પર્ય્યયે ।। ૩૮.

સ્થાવર અને અન્ય જીવો, દરેક કલ્પમાં, સમયના ચક્રના નિશાન જેટલી વિવિધ આકારમાં, દરેક ફેરફારમાં દેખાય છે.

દૃશ્યન્તે તાનિ તાન્યેવ તથા બ્રહ્માત્તરાત્રિષુ । પ્રત્યાહારે ચ સર્ગે ચ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ ।। ૩૮.

એ જ જીવો ફરી ફરીને, બ્રહ્માના રાત્રિમાં અને સર્જન તથા વિલયના સમયે, ગતિ અને સ્થિરતા ધરાવીને દેખાય છે.

નિષ્ક્રમન્તે વિશન્તે ચ પ્રજાકારં પ્રજાપતિમ્। બ્રહ્માણં સર્વભૂતાનિ મહાયોગં મહેશ્વરમ્ ।। ૩૮.

બધા જીવો પ્રજાપતિ, સર્વ જીવોના સ્વામી, મહાયોગી, મહેશ્વર બ્રહ્મામાં પ્રવેશે છે અને બહાર આવે છે.

સંસ્રષ્ટા સર્વભૂતાનાં કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ। વ્યક્તા વ્યક્તો મહાદેવસ્તસ્ય સર્વમિદં જગત્ ।। ૩૮.

મહાદેવ સર્વ જીવોના સર્જક છે, દરેક કલ્પના આરંભે ફરી ફરી સર્જન કરે છે; પ્રગટ અને અપ્રગટ, આ આખું જગત તેમનું જ છે.

યેનૈવ સૃષ્ટાઃ પ્રથમં પ્રયાતા આપો હિ માર્ગેણ મહીતલેઽસ્મિન્। પૂર્વપ્રયાતેન તથા હ્યપોઽન્યાસ્તેનૈવ તેનૈવ તુ સંવ્રજન્તિ ।। ૩૮.

જેનાથી પ્રથમ પાણી સર્જાયા અને આ ધરતી પર માર્ગે વહેતા મૂકાયા, એ જ માર્ગે પછીના પાણી પણ પહેલાં જેવાં જ વહે છે.

યથા શૂભેન ત્વશુભેન ચૈવ તત્રૈવ તત્રૈવ વિવર્ત્તમાનાઃ। મર્ત્યાસ્તુ દેહાન્તરભાવિતત્ત્વાદ્રવેર્વશાદૂર્દ્ધ્વમધશ્ચરન્તિ ।। ૩૮.

જેમ પુણ્ય કે પાપના કારણે, મનુષ્યો પોતાના આગામી શરીરના સ્વભાવ પ્રમાણે, કર્મના બળે ઉપર કે નીચે ફરતા રહે છે.

યે ચાપિ દેવા મનવઃ પ્રજેશા અન્યેઽપિ યે સ્વર્ગગતાશ્ચ સિદ્ધાઃ। સદ્ભાવિતાખ્યાતિવશાચ્ચ ધર્મ્મ્યાઃ પુનર્નિસર્ગેણ ભવન્તિ સત્ત્વાઃ ।। ૩૮.

દેવતાઓ, મનુઓ, પ્રજાના સ્વામી, સ્વર્ગમાં ગયેલા અને સિદ્ધ લોકો પણ, સારા કર્મ અને જ્ઞાનના બળે, નવી સર્જન વખતે ફરી જન્મે છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ કાલમાભૂતસંપ્લવમ્। મન્વન્તરાણિ યાનિ સ્યુર્વ્યાખ્યાતાનિ મયા દ્વિજાઃ। સહ પ્રજ્ઞાનિસર્ગેણ સહ દેવૈશ્ચતુર્દ્દશ ।। ૩૮.

હવે હું જીવોના વિલય સુધીનો સમય સમજાવું છું; જે મન્વંતરો મેં વર્ણવ્યા છે, એ જ્ઞાની અને ચૌદ દેવતાઓની સર્જન સાથે છે.

સ યુગાખ્યા સહસ્રં તુ સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ વૈ । અસ્યાઃ સહસ્રે દ્વે પૂર્ણે નિઃશેષઃ કલ્પ ઉચ્યતે ।। ૩૮.

યુગ નામના હજાર અને એ વચ્ચેના બધા અવકાશ, આમાંથી બે હજાર પૂર્ણ થાય ત્યારે તેને પૂર્ણ કલ્પ કહેવાય છે.

એતદ્બ્રાહ્મમહો જ્ઞેયં તસ્ય સંખ્યાં નિબોધત। નિમેષસ્તુલ્ય માત્રા હિ કૃતો લઘ્વક્ષરેણ તુ ।। ૩૮.

આ બ્રાહ્મણ દિવસ તરીકે ઓળખવું જોઈએ; હવે તેની ગણતરી સાંભળો: નિમેષ, એટલે માનવ આંખની પળક, તે ટૂંકા અક્ષર જેટલી માપે છે.

માનુષાક્ષિનિમેષાસ્તુ કાષ્ઠા પઞ્ચદશ સ્મૃતા। લવઃ ક્ષણાસ્તુ પઞ્ચૈવ વિંશત્કાષ્ઠા તુ તે ત્રયઃ ।। ૩૮.

પંદર માનવ આંખના નિમેષ એક કાષ્ઠા થાય છે; પાંચ લવ એક ક્ષણ બને છે, અને ત્રણ વખત વીસ કાષ્ઠા એ બનાવે છે.

પ્રસ્થઃ સપ્તોદકાશ્ચૈવ સાધિકાસ્તુ લવઃ સ્મૃતઃ। લવાસ્ત્રિંશત્કલા જ્ઞેયૈ મુહૂર્તસ્ત્રિંશતઃ કલાઃ ।। ૩૮.

પ્રસ્થ એટલે સાત પાણીના માપ ગણાય છે, અને લવ થોડું વધારે ગણાય છે; ત્રીસ લવ એક કલાનું નામ છે, અને ત્રીસ કલાથી એક મુહૂર્ત બને છે.

મુહૂર્ત્તાસ્તુ પુનસ્ત્રિંશદહોરાત્રમિતિ સ્થિતિઃ। અહોરાત્રં કલાનાન્તુ વ્યધિકાનિ શતાનિ ષટ્ ।। ૩૮.

પછી, ત્રીસ મુહૂર્તથી એક દિવસ-રાત બને છે; અને એક દિવસ-રાતમાં છસો વધુ કલાઓ હોય છે.

તાશ્ચૈવ સંખ્યાયા જ્ઞેયં ચન્દ્રાદિત્યગતિર્યથા। નિમેષા દશ પઞ્ચૈવ કાષ્ઠાસ્તાસ્ત્રિંશતઃ કલા ।। ૩૮.

આ ગણતરી જાણવી જોઈએ, જેમ ચંદ્ર અને સૂર્યની ગતિ છે: પંદર નિમેષ એક કાષ્ઠા, ત્રીસ કાષ્ઠા એક કલાં બને છે.

ત્રિંશત્કલા મુહૂર્ત્તસ્તુ દશભાગઃ કલા સ્મૃતા। ચત્વારિંશત્કલાનાન્તુ મુહૂર્ત્ત ઇતિ સંજ્ઞતઃ ।। ૩૮.

ત્રીસ કલાથી એક મુહૂર્ત બને છે, અને એક કલાં દસમા ભાગ જેટલી ગણાય છે; ચાલીસ કલાથી મુહૂર્ત કહેવાય છે.

મુહૂર્ત્તાશ્ચ લવાશ્ચાપિ પ્રમાણજ્ઞૈઃ પ્રકલ્પિતાઃ। તત્સ્થાને નામ્ભસાશ્ચાપિ પલાન્યથ ત્રયોદશ ।। ૩૮.

મુહૂર્ત અને લવ, માપ જાણનારો એ રીતે નક્કી કરે છે; એના સ્થાને, ત્રેઓદશ પલ પાણી પણ ગણાય છે.

માગધેનૈવ માનેન જલપ્રસ્થો વિધીયતે। એતે ચાપ્યુદકપ્રસ્થાશ્ચત્વારો નાલિકો ધટઃ ।। ૩૮.

માગધ માપ પ્રમાણે, પાણીનો એક પ્રસ્થ નક્કી થાય છે; આવા ચાર પ્રસ્થથી એક નાળિકા અને એક ઘડું બને છે.

હેમમાષૈઃ કૃતચ્છિદ્રૈ શ્ચતુર્ભિશ્ચતુરઙ્ગુલૈઃ. સમાહનિ ચ રાત્રૌ ચ મુહૂર્ત્તો વૈ દ્વિનાલિકૌ ।। ૩૮.

ચાર સોનાના મગ સાથે, દરેક ચાર અંગુલ લાંબા છિદ્રથી, દિવસ અને રાત્રિ બંનેમાં, એક મુહૂર્ત બે નાળિકા વડે માપવામાં આવે છે.

રવેર્ગતિવિશેષેણ સર્વેષુ નૃષુ નિત્યશઃ। અધિકં ષટ્ શતં પઞ્ચૈવ કાષ્ઠાસ્તાસ્ત્રિંશતઃ કલા ।। ૩૮.

સૂર્યના વિશેષ ગતિથી, બધા મનુષ્યોમાં હંમેશા, છસો પાંચ કાષ્ઠા અને ત્રીસ કલાનો ઉમેરો થાય છે.

તદહર્માનુષં જ્ઞેયં નાક્ષત્રન્તુ દશાધિકમ્। સાવનેન તુ માસેન હ્યબ્દોઽયં માનુષઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૮.

આ દિવસ માનવ દિવસ તરીકે સમજવો, નક્ષત્ર દિવસ નહીં, તેમાં દસ વધુ ઉમેરો થાય છે; સાવન માસથી વર્ષ માનવ ગણાય છે.