વાયુપુરાણમ્

તથા તેષ્વપિ નષ્ટેષુ મહાત્મસુ પુરા કિલ। ષષ્ટિકન્યાઽસૃજદ્દક્ષો વૈરિણ્યામેવ વિશ્રુતાઃ ।। ૪.

એ રીતે, જ્યારે એ મહાન આત્માઓ પણ ગુમાવાયા, ત્યારે દક્ષે વાઇરિણીમાંથી સાઠ પ્રસિદ્ધ દીકરીઓ ઉત્પન્ન કરી.

તાસ્તદા પ્રતિજગ્રાહ પત્ન્યર્થે કશ્યપઃ પ્રભુઃ। ધર્મઃ સોમસ્તુ ભગવાંસ્તથૈવાન્યે મહર્ષયઃ ।। ૪.

પછી, પત્ની માટે, ભગવાન કશ્યપે તેમને સ્વીકાર્યા; એ જ રીતે, ધર્મ, સોમ અને બીજા મહાન ઋષિઓએ પણ એમ જ કર્યું.

ઇમા વિસૃષ્ટિં દક્ષસ્ય કૃત્સ્નાં યો વેદ તત્ત્વતઃ। આયુષ્માન્ કીર્ત્તિમાન્ ધન્યઃ પ્રજાનાંશ્ચ ભવત્યુત ।। ૪.

જે કોઈ દક્ષની આ સમગ્ર સર્જનને સાચી રીતે જાણે છે, તે લાંબા આયુષ્યવાળો, પ્રસિદ્ધ, ધન્ય અને સંતાનથી સમૃદ્ધ બને છે.

દેવાનાં દાનવાનાઞ્ચ દૈત્યાનાઞ્ચૈવ સર્વશઃ। ઉત્પત્તિં વિસ્તરેણેહ બ્રૂહિ વૈવસ્વતેઽન્તરે ।। ૫.

હવે, વૈવસ્વત મનુના સમયમાં, બધા દેવો, દાનવો અને દૈત્યોની ઉત્પત્તિ વિગતે કહો.

ધર્મસ્ય તાવદ્વક્ષ્યામિ નિસર્ગં તં નિબોધત। અરુન્ધતી વસુર્યામી લમ્બા ભાનુર્મરુત્વતી ।। ૫.

પહેલા હું ધર્મની સ્વાભાવિક ઉત્પત્તિ કહિશ; સાંભળો: અરુંધતી, વસુર્યામી, લંબા, ભાનુ અને મરુત્વતી—

સઙ્કલ્પા ચ મુહૂર્તા ચ સાધ્યા વિશ્વા તથૈવ ચ। ધર્મપત્ન્યો દશત્વેતા દક્ષઃ પ્રાચેતસો દદૌ ।। ૫.

સંકલ્પા, મુહૂર્તા, સાધ્યા અને વિશ્વા—આ દસ પુત્રીઓ દક્ષ પ્રાચેતસે ધર્મને પત્ની તરીકે આપી.

સાધ્યા પુત્રાંસ્તુ ધર્મસ્ય સાધ્યાન્ દ્વાદશ જજ્ઞિરે। સાધ્યા નામ મહાભાગાશ્છન્દજા યજ્ઞભાગિનઃ। દેવેભ્યસ્તાન્ પરાન્ દેવાન્ દેવજ્ઞાઃ પરિચક્ષિરે ।। ૫.

સાધ્યાથી ધર્મના બાર પુત્રો, સાધ્યાઓ જન્મ્યા—મહાભાગ્યશાળી, છંદોમાંથી જન્મેલા અને યજ્ઞમાં ભાગ લેનારા; દેવજ્ઞો તેમને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ માને છે.

બ્રહ્મણો વૈ મુખાત્ સૃષ્ટા જયા દેવાઃ પ્રજેપ્સયા। સર્વે મન્ત્રશરીરાસ્તે સ્મૃતા મન્વન્તરેષ્વિહ ।। ૫.

જયાઓ, સંતાનની ઇચ્છાથી, બ્રહ્માના મુખમાંથી દેવરૂપે ઉત્પન્ન થયા; બધા મન્વંતરોમાં તેઓ મંત્રમય દેવો કહેવાય છે.

દર્શશ્ચ પૌર્ણમાસશ્ચ બૃહદ્યચ્ચ રથન્તરમ્ । ચિત્તિશ્ચૈવ વિચિત્તિશ્ચ આકૂતિઃ કૂતિરેવ ચ ।। ૫.

દર્શન, પૌર્ણમાસ, બૃહદ્યા, રથંતર, ચિત્તિ, વિચિત્તિ, આકૃતિ અને કૂતિ—

વિજ્ઞાતા ચૈવ વિજ્ઞાતો મનો યજ્ઞશ્ચ તે સ્મૃતાઃ । નામાન્યેતાનિ તેષાં વૈ જયાનાં પ્રથિતાનિ ચ ।। ૫.

વિજ્ઞાતા, વિજ્ઞાત, મન અને યજ્ઞ—આ તેમના નામો તરીકે ઓળખાય છે, અને એ જ પ્રસિદ્ધ જયાઓ છે.

બ્રહ્મશાપેન તે જાતાઃ પુનઃ સ્વાયમ્ભુવે જિતાઃ। સ્વારોચિષે વૈ તુષિતાઃ સત્યાશ્ચૈવોત્તમે પુનઃ ।। ૫.

બ્રહ્માના શ્રાપથી, તેઓ ફરી જન્મ્યા અને સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં જીતાયા; સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં તેમને તુષિત કહેવાયા, અને ઉત્તમ મન્વંતરમાં તેમને સત્ય કહેવામાં આવ્યા.

તામસે હરયો નામ વૈકુણ્ઠા રૈવતાન્તરે। સાધ્યાશ્ચ ચાક્ષુષે નામ્ના છન્દજા જજ્ઞિરે સુરાઃ ।। ૫.

તામસ મન્વંતરમાં તેઓ હરિ કહેવાયા; રૈવત મન્વંતરમાં વૈકુંઠ અને ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં છંદોમાંથી જન્મેલા સાધ્યા દેવો કહેવાયા.

ધર્મપુત્રા મહાભાગાઃ સાધ્યા યે દ્વાદશામરાઃ। પૂર્વં સ્મ અનુસૂયન્તે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ ।। ૫.

ધર્મપુત્ર મહાભાગ્યશાળી બાર અમર સાધ્યાઓ પહેલાં મનુ ચાક્ષુષના સમયમાં અનુસરી લેવાયા હતા.

સ્વારોચિષેઽન્તરેઽતીતા દેવા યે વૈ મહૌજસઃ। તુષિતા નામ તેઽન્યોન્યમૂચુર્વૈ ચાક્ષુષેઽન્તરે ।। ૫.

પહેલાં, સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં જે મહાબલવાન દેવો તુષિત કહેવાતા, તેમણે ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં પરસ્પર વાત કરી.

કિઞ્ચિચ્છિષ્ટે તદા તસ્મિન્ દેવા વૈ તુષિતાઽભ્રુવન્। ઇતરેતરં મહાભાગાન્ વયં સાધ્યાન્ પ્રવિશ્ય વૈ। મન્વન્તરે ભવિષ્યામસ્તન્નઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ ।। ૫.

ત્યારે થોડા જ બાકી રહ્યા ત્યારે, તુષિત દેવોએ કહ્યું: 'અમે મહાભાગ્યશાળી સાધ્યાઓમાં પ્રવેશીશું; આવનારા મન્વંતરમાં અમે એ જ બનીશું, અને એ અમારું વધુ કલ્યાણ લાવશે.'

એવમુક્ત્વાતુ તે સર્વે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ। તસ્માદ્દ્વાદશસમ્ભૂતાન્ ધર્માન્ સ્વાયમ્ભુવાત્ પુનઃ ।। ૫.

આ રીતે બોલ્યા પછી, તેઓ બધા ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં ફરીથી સ્વાયંભુવના બાર ધર્મોમાંથી જન્મ્યા.

નરનારાયણૌ તત્ર જજ્ઞાતે પુનરેવ હિ। વિપશ્ચિદિન્દ્રો યશ્ચાસીત્તથા સત્યો હરિશ્ચ તૌ। સ્વારોચિષેઽન્તરે પૂર્વમાસ્તાન્તૌ તુષિતૌ સુરૌ ।। ૫.

ત્યાં, નર અને નારાયણ ફરી જન્મ્યા; વિપશ્ચિત, ઇન્દ્ર, સત્ય અને હરી—આ બંને, જે પહેલાં તુષિત દેવો હતા, સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં નિવાસ કરતા.

તુષિતાનાન્તુ સાધ્યત્વે નામાન્યેતાનિ વક્ષ્યતે। મનોઽનુમન્તા પ્રાણશ્ચ નરો યાનશ્ચ વીર્યવાન્ ।। ૫.

હવે, જે તુષિતોએ સાધ્ય રૂપ ધારણ કર્યો તેમના નામો: મન, અનુમંત, પ્રાણ, નર અને વીર્યવાન યાન.

ચિત્તિર્હયો નયશ્ચૈવ હંસો નારાયણસ્તથા। પ્રભવોઽથ વિભુશ્ચૈવ સાધ્યા દ્વાદશ જજ્ઞિરે ।। ૫.

ચિત્તિ, હય, નય, હંસ, નારાયણ, પ્રભવ અને વિભુ—આ બાર સાધ્યાઓ જન્મ્યા.

સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વં તતઃ સ્વારોચિષે પુનઃ। નામાન્યાસન્ પુનસ્તાનિ તુષિતાનાં નિબોધત ।। ૫.

પહેલા સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં અને પછી સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં પણ તુષિતોના નામો હતા. હવે ફરીથી એ તુષિતોના નામો ધ્યાનથી સાંભળો.

પ્રાણોઽપાનસ્તથોદાનઃ સમાનો વ્યાન એવ ચ। ચક્ષુઃ શ્રોત્રં તથા પ્રાણઃ સ્પર્શો બુદ્ધિર્મનસ્તથા ।। ૫.

પ્રાણ, અપાન, ઉદાન, સમાન અને વ્યાન; અને સાથે જ દ્રષ્ટિ, શ્રવણ, પ્રાણ, સ્પર્શ, બુદ્ધિ અને મન—આ બધા નામો છે.

પ્રાણાપાનાવુદાનશ્ચ સમાનો વ્યાન એવ ચ। નામાન્યેતાનિ પૂર્વન્તુ તુષિતાનાં સ્મૃતાનિ હ ।। ૫.

પ્રાણ, અપાન, ઉદાન, સમાન અને વ્યાન—આ નામો પહેલા તુષિતોમાં જાણીતા હતા.

વસોસ્તુ વસવઃ પુત્રાઃ સાધ્યાનામનુજાઃ સ્મૃતાઃ । ધરો ધ્રુવશ્ચ સોમશ્ચ આપશ્ચૈવાનલોઽનિલઃ। પ્રત્યૂષશ્ચ પ્રભાસશ્ચ વસવોઽષ્ટૌ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૫.

વસુના પુત્રોને વસુઓ કહેવામાં આવે છે, અને તેઓ સાધ્યોના નાના ભાઈઓ તરીકે ઓળખાય છે. ધરા, ધ્રુવ, સોમ, આપ, અનલ, અનિલ, પ્રતિઉષ અને પ્રભાસ—આ આઠ વસુઓ ગણાય છે.

ધરસ્ય પુત્રો દ્રવિણો હુતહવ્યવહસ્તથા। ધ્રુવપુત્રો ભવો નામ્ના કાલો લોકપ્રકાલનઃ ।। ૫.

ધરાના પુત્ર દ્રવિણ અને હુતહવ્યવહ પણ છે. ધ્રુવનાં પુત્રનું નામ ભવ છે, જે કાળ છે અને જગતને પ્રકાશિત કરે છે.

સોમસ્ય ભગવાન્ વર્ચા બુધશ્ચ ગ્રહબોધનઃ। રોહિણ્યાં તૌ સમુત્પન્નૌ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતૌ ।। ૫.

સોમના પ્રસિદ્ધ પુત્રો વર્ચા અને બુધ છે, જે ગ્રહોના જ્ઞાતા છે. બંને રોહિણીમાંથી જન્મ્યા છે અને ત્રણેય લોકોમાં પ્રસિદ્ધ છે.

ધારોર્મિકલિલાશ્ચૈવ ત્રયશ્ચન્દ્રમસઃ સુતાઃ। આપસ્ય પુત્રો વૈતણ્ડ્યઃ શમઃ શાન્તસ્તથૈવ ચ ।। ૫.

ધારાના પુત્રો મિકલિલા છે; ચંદ્રના ત્રણ પુત્રો પણ કહેવાય છે. આપના પુત્ર વૈતંડ્ય, શમ અને શાંત પણ છે.

સ્કન્દઃ સનત્કુમારશ્ચ જજ્ઞે પાદેન તેજસઃ। અગ્નિપુત્રઃ કુમારસ્તુ શરસ્તમ્બે વ્યજાયત। તસ્ય શાખો વિશખશ્ચ નૈગમેયશ્ચ પૃષ્ઠજાઃ ।। ૫.

સ્કંદ, જેને સનત્કુમાર પણ કહે છે, તે પગની તેજથી જન્મ્યા હતા. અગ્નિના પુત્ર કુમાર શરઉછેરીમાં જન્મ્યા. તેમના શાખા, વિશાખા અને નૈગમેયા, એ બધા તેમની પીઠમાંથી જન્મ્યા.

અનિલસ્ય શિવા ભાર્યા તસ્યાઃ પુત્રો મનોજવઃ। અવિજ્ઞાતગતિશ્ચૈવ દ્વૌ પુત્રાવનિલસ્ય ચ ।। ૫.

અનિલની પત્ની શિવા છે અને તેમના પુત્ર મનોજવ છે. અનિલના બે પુત્રો છે: અવિજ્ઞાતગતિ અને મનોજવ.

પ્રત્યૂષસ્ય વિદુઃ પુત્ર ઋષિર્નામ્ના તુ દેવલઃ। દ્વૌ પુત્રૌ દેવલસ્યાપિ ક્ષમાવન્તૌ મનીષિણૌ ।। ૫.

પ્રતિઉષનો પુત્ર ઋષિ દેવલ કહેવાય છે. દેવલના બે પુત્રો છે: ક્ષમાવંત અને મનીષી, બંને જ્ઞાની છે.