વાયુપુરાણમ્

આદિત્યરશ્મિભિઃ પીતં જલમભ્રેષુ તિષ્ઠતિ। પુનઃ પતતિ તદ્ભૂમૌ તેન પૂર્ય્યન્તિ ચાર્ણવાઃ ।। ૩૮.

સૂર્યકિરણોથી પીવાયેલું પાણી વાદળોમાં રહે છે; પછી એ ફરીથી ધરા પર વરસે છે, અને એથી સમુદ્રો ફરીથી ભરાઈ જાય છે.

તતઃ સમુદ્રાઃ સ્વાં વેલાં પરિક્રામન્તિ સર્વ્વશઃ। પર્વ્વતાશ્ચ વિશીર્ય્યન્તે મહી ચાપ્સુ નિમજ્જતિ ।। ૩૮.

પછી સમુદ્રો દરેક રીતે પોતાની સીમા ઓળંગી જાય છે; પર્વતો તૂટી જાય છે અને પૃથ્વી પાણીમાં ડૂબી જાય છે.

તતસ્તુ સહસોદ્ભ્રાન્તઃ પયોદાંસ્તાન્નભસ્તલે। સંવેષ્ટયતિ ઘોરાત્મા દિવિ વાયુઃ સમન્તતઃ ।। ૩૮.

પછી ભયાનક પવન આખા આકાશમાં ફેલાયેલા એ વાદળોને જોરથી ઘેરી લે છે.

તસ્મિન્નેકાર્ણવે ઘોરે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે। પૂર્ણે યુગસહસ્રે વૈ નિઃશેષઃ કલ્પ ઉચ્યતે ।। ૩૮.

એ ભયાનક એકમાત્ર મહાસાગરમાં, જ્યારે ચાલતું અને અચળ બધું નાશ પામે છે, અને હજાર યુગ પૂરા થાય છે, ત્યારે તેને પૂર્ણ કલ્પવિનાશ કહે છે.

અથામ્ભસા વૃતે લોકે પ્રાહુરેકાર્ણવં બુધાઃ। અથ ભૂમિતલં ખઞ્ચ વાયુશ્ચૈકાર્ણવે તદા। નષ્ટે ભાવેઽવલીનં તત્પ્રાજ્ઞાયત ન કિઞ્ચન ।। ૩૮.

પછી જ્યારે આખું જગત પાણીથી ઢંકાઈ જાય છે, ત્યારે વિદ્વાનો તેને એકમાત્ર મહાસાગર કહે છે; એ સમયે પૃથ્વી, આકાશ અને પવન બધું એ જ મહાસાગરમાં સમાઈ જાય છે, અને બધું નાશ પામે ત્યારે કંઈ જ દેખાતું નથી, એમ વિદ્વાનો કહે છે.

પાર્થિવાસ્ત્વથ સામુદ્રા આપો હૈમાશ્ચ સર્વ્વશઃ। પ્રસરન્ત્યો વ્રજન્ત્યેકં સલિલાખ્યાં ભજન્ત્યુત ।। ૩૮.

પછી જમીનનું, સમુદ્રનું અને સોનાનું બધું જ પાણી ફેલાઈને એક થઈ જાય છે અને તેને પાણીનું સ્વરૂપ મળે છે.

આગતાગતિકં ચૈવ તદા તત્સલિલં સ્મૃતમ્। પ્રચ્છાદ્ય તિષ્ઠતિ મહીમર્ણવાખ્યં ચ તજ્જલમ્ ।। ૩૮.

એ પાણી, આવવું-જવું કહેવાતું, બધું ઢાંકી રાખે છે અને એ જ પાણી પૃથ્વીનો મહાસાગર કહેવાય છે.

આભાન્તિ યસ્માત્તા ભાભિર્ભાશબ્દવ્યાપ્તિદીપ્તિષુ। ભસ્મ સર્વ્વમનુપ્રાપ્ય તસ્માદમ્ભો નિરુચ્યતે ।। ૩૮.

કારણ કે એમાં તેજ છે, અને 'ભ' શબ્દ વ્યાપકતા અને પ્રકાશ માટે આવે છે, અને બધું ભસ્મ થઈ જાય છે, એટલે તેને પાણી કહેવામાં આવે છે.

નાનાત્વે ચૈવ શીઘ્રે ચ ધાતુર્વૈ અર ઉચ્યતે। એકાર્ણવે તદા યો વૈ ન શીઘ્રાસ્તેન તા નરાઃ ।। ૩૮.

એની વિવિધતા અને ઝડપને કારણે એ તત્વને 'અર' કહે છે; એ એકમાત્ર મહાસાગરમાં, જે ઝડપથી નથી, તેને 'નર' કહે છે.

તસ્મિન્ યુગસહસ્રાન્તે દિવસે બ્રહ્મણો ગતે। તાવન્તં કાલમેવં તુ ભવત્યેકાર્ણવં જગત્। તદા તુ સર્વ્વવ્યાપારા નિવર્ત્તન્તે પ્રજાપતેઃ ।। ૩૮.

હજારો યુગના અંતે, જ્યારે બ્રહ્માનો દિવસ પૂરો થાય છે, એ આખા સમય દરમિયાન જગત એકમાત્ર મહાસાગર બની જાય છે; ત્યારે પ્રજાપતિના બધા કાર્યો બંધ થઈ જાય છે.

એવમેકાર્ણવે તસ્મિન્નષ્ટે સ્થાવર જઙ્ગમે। તદા સ ભવતિ બ્રહ્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ ।। ૩૮.

એ રીતે, એ એકમાત્ર મહાસાગરમાં, જ્યારે ચાલતું અને અચળ બધું નાશ પામે છે, ત્યારે એ બ્રહ્મા, હજારો આંખો અને હજારો પગવાળો બની જાય છે.

સહસ્રશીર્ષા સુમનાઃ સહસ્રપાત્ સહસ્રચક્ષુર્વદનઃ સહસ્રવાક્। સહસ્રબાહુઃ પ્રથમઃ પ્રજાપતિસ્ત્રીયપથે યઃ પુરુષો નિરુચ્યતે ।। ૩૮.

હજારો માથાવાળો, હજારો પગવાળો, હજારો આંખો, ચહેરા અને અવાજો ધરાવનાર, હજારો હાથવાળો, સૌપ્રથમ પ્રજાપતિ, ત્રણેય લોકમાં જે પુરુષ તરીકે ઓળખાય છે, એ દયાળુ સ્વરૂપ છે.

આદિત્યવર્ણો ભુવનસ્ય ગોપ્તા હ્યપૂર્વ્વ એકઃ પ્રથમસ્તુરાષાટ્ । હિરણ્યગર્ભઃ પુરુષો મહાન્ વૈ સંપદ્યતે વૈ તમસઃ પરસ્તાત્ ।। ૩૮.

સૂર્ય જેવી કાંતિ ધરાવનાર, સમગ્ર જગતનો રક્ષક, અનન્ય અને પ્રથમ, ઝડપી ચાલવાળો, એ મહાન હિરણ્યગર્ભ પુરુષ છે, જે અંધકારથી પર છે.

ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે સર્વતઃ સલિલપ્લુતે। સુષુપ્સુરપ્રકાશાં સ્વાં રાત્રિં તુ કુરુતે પ્રભુઃ ।। ૩૮.

ચાર યુગોના હજાર અંતે, જ્યારે સર્વત્ર જળથી વ્યાપ્ત થાય છે, ત્યારે ભગવાન આરામ ઈચ્છે છે અને પોતાનું પ્રકાશવિહિન રાત્રિ સર્જે છે.

ચતુર્વિધા યદા શેતે પ્રજાઃ સર્વ્વાણ્ડમણ્ડિતાઃ। પશ્યન્તે તં મહાત્માનં કાલં સપ્ત મહર્ષયઃ ।। ૩૮.

જ્યારે સર્વ પ્રજાઓ, સમગ્ર બ્રહ્માંડથી શોભાયમાન, ચાર પ્રકારની ઊંઘમાં હોય છે, ત્યારે સાત મહાન ઋષિઓ એ મહાત્મા કાળને જુએ છે.

જનલોકવિવર્ત્તન્તસ્તપસા લબ્ધચક્ષુષઃ। ભૃગ્વાદયો મહાત્માનઃ પૂર્વ્વે વ્યાખ્યાતલક્ષણાઃ ।। ૩૮.

જે ભૃગુ વગેરે મહાન આત્માઓ, જેમના ગુણો અગાઉ વર્ણવાયા છે, તપથી દ્રષ્ટિ પ્રાપ્ત કરીને જનલોકમાં વિહાર કરે છે.

સત્યાદીન્ સપ્તલોકાન્ વૈ તે હિ પશ્યન્તિ ચક્ષુષા। બ્રહ્માણં તે તુ પશ્યન્તિ મહાબ્રાહ્મીષુ રાત્રિષુ ।। ૩૮.

તેઓ પોતાની દ્રષ્ટિથી સત્યથી શરૂ કરીને સાતેય લોકને જુએ છે; અને બ્રહ્માની મહાન રાત્રિઓમાં બ્રહ્માને પણ નિહાળે છે.

સપ્તર્ષયઃ પ્રપશ્યન્તિ સપ્તકાલં સ્વરાત્રિષુ। કલ્પાનાં પરમેષ્ઠિત્વાત્તસ્માદાદ્યઃ સ પઠ્યતે ।। ૩૮.

સાત ઋષિઓ સ્વર્ગીય રાત્રિઓમાં સાત પ્રકારના કાળને જુએ છે; કલ્પોમાં શ્રેષ્ઠ હોવાથી, તેને પ્રથમ કહેવાય છે.

સ યષ્ટા સર્વભૂતાનાં કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ। એવમાવેશયિત્વા તુ સ્વાત્મન્યેવ પ્રજાપતિઃ ।। ૩૮.

પ્રત્યેક કલ્પના આરંભે, એ સર્વ જીવોના યજમાન છે; બધાને પોતાના અંદર લઈ, પ્રજાપતિ પોતામાં જ સ્થિર રહે છે.

અથાત્મનિ મહાતેજાઃ સર્વમાદાય સર્વકૃત્। તતસ્તે વસતે રાત્રિં તમસ્યેકાર્ણવે જલે ।। ૩૮.

પછી, એ મહાતેજસ્વી અને સર્વ સર્જનહાર, બધું પોતામાં સંકોચી, અંધકારમય એકમાત્ર જળ સમુદ્રમાં રાત્રિ દરમિયાન નિવાસ કરે છે.

તતો રાત્રિક્ષયે પ્રાપ્તે પ્રતિબુદ્ધઃ પ્રજાપતિઃ। મનઃ સિસૃક્ષયા યુક્તં સર્ગાય નિદધે પુનઃ ।। ૩૮.

પછી, જ્યારે રાત્રિ પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે પ્રજાપતિ જાગે છે; સર્જન કરવાની ઈચ્છાથી ભરપૂર થઈ, ફરી સર્જન માટે મન લગાવે છે.

એવં સલોકે નિર્વૃત્તે ઉપશાન્તે પ્રજાપતૌ। બ્રહ્મનૈમિત્તિકે તસ્મિન્ કલ્પિતે વૈ પ્રસંયમે ।। ૩૮.

આ રીતે, જ્યારે જગત નષ્ટ થાય છે અને પ્રજાપતિ વિશ્રાંતિમાં હોય છે, ત્યારે બ્રહ્મા દ્વારા સર્જાયેલી અને સ્થિર થયેલી પ્રલયમાં,

દેહૈર્વિયોગઃ સત્વાનાં તસ્મિન્ વૈ કૃત્સ્નશઃ સ્મૃતઃ। તતો દગ્ધેષુ ભૂતેષુ સર્વ્વેષ્વાદિત્યરશ્મિભિઃ। દેવર્ષિમનુવર્ય્યેષુ તસ્મિન્ સઙ્કલને તદા ।। ૩૮.

તે પ્રલયમાં, સર્વ જીવોના શરીરથી સંપૂર્ણ વિયોગ થતો કહેવાય છે; પછી, જ્યારે સર્વ તત્વો સૂર્યકિરણોથી ભસ્મ થાય છે, દેવ, ઋષિ અને મનુષ્યોમાં એ સંકલન થાય છે.

ગન્ધર્વાદીનિ સત્વાનિ પિશાચાન્તાનિ સર્વ્વશઃ। કલ્પાદાવપ્રતપ્તાનિ જનમેવાશ્રયન્તિ વૈ ।। ૩૮.

ગંધર્વથી લઈને પિશાચ સુધીના તમામ જીવ, કલ્પના આરંભે હજુ દુઃખ ન પામેલા, મનુષ્યોમાં જન્મ લે છે.

તિર્યગ્યોનીનિ સત્વાનિ નારકેયાનિ યાન્યપિ। તદા તાન્યપિ દગ્ધાનિ ધુતપાપાનિ સર્વ્વશઃ। જને તાન્યુપપદ્યન્તે યાવત્સંપ્લવતે જગત્ ।। ૩૮.

પશુયોનિમાં જન્મેલા અને નરક માટે નિર્ધારિત જે પણ જીવ હોય, એ પણ એ સમયે દહન પામી, પાપથી મુક્ત થઈ, જગત ચાલે ત્યાં સુધી મનુષ્યોમાં જન્મે છે.

વ્યુષ્ટાયાન્તુ રજન્યાં તુ બ્રહ્મણેઽવ્યક્તયોનયે। જાયન્તે હિ પુનસ્તાનિ સર્વ્વભૂતાનિ કૃત્સ્નશઃ ।। ૩૮.

પણ જ્યારે રાત્રિ પૂરી થાય છે, ત્યારે સર્વ જીવો ફરીથી, અજ્ઞાત મૂળવાળા બ્રહ્મામાંથી જન્મે છે.

ઋષયો મનવો દેવાઃ પ્રજાઃ સર્વ્વશ્ચતુર્વિધાઃ। તેષામપીહ સિદ્ધાનાં નિધનોત્પત્તિરુચ્યતે ।। ૩૮.

ઋષિ, મનુઓ, દેવો અને સર્વ ચાર પ્રકારના જીવ—તેમા પણ સિદ્ધો માટે અહીં જન્મ અને મરણ બંને કહેવાય છે.

યથા સૂર્યસ્ય લોકેઽસ્મિન્નુદયાસ્તમનં સ્મૃતમ્। તથા જન્મનિરોધશ્ચ ભૂતાનામિહ દૃશ્યતે ।। ૩૮.

જેમ આ દુનિયામાં સૂર્યના ઉદય અને અસ્તને જાણવામાં આવે છે, તેમ અહીં જીવોના જન્મ અને અવસાન પણ દેખાય છે.

આભૂતસંપ્લવાત્તસ્માદ્ભવઃ સંસાર ઉચ્યતે । યથા સર્વ્વાણિ ભૂતાનિ જાયન્તે હિ વર્ષાસ્વિહ ।। ૩૮.

આથી, સર્વ જીવોના વિલયને કારણે, આને સંસાર કહેવાય છે; જેમ વરસાદમાં સર્વ જીવ અહીં જન્મે છે.