વાયુપુરાણમ્

કેચિદ્રાસભવર્ણાભા લાક્ષારક્તનિભાસ્તથા। મનઃશિલાભાસ્ત્વપરે કપોતાભાસ્તથામ્બુદાઃ ।। ૩૮.

કેટલાંક વાદળો ગધેડાની જેમ રંગ ધરાવે છે, કેટલાંક લાક્ષા જેવી લાલ છે; બીજાં મન:શિલા જેવા છે, અને કેટલાંક કબૂતરની જેમ ધૂસરી છે.

ઇન્દ્રગોપનિભાઃ કેચિદુત્તિષ્ઠન્તિ ઘના દિવિ। કેચિત્પુરધરાકારાઃ કેચિદ્ગજકુલોપમાઃ ।। ૩૮.

કેટલાંક વાદળો ઇન્દ્રગોપ જેવી લાલછાંય છે, કેટલાંક નગરની દિવાલ જેવા છે, તો કેટલાંક હાથીના ઝુંડ જેવા છે.

કે ચિત્પર્વતસંકાશાઃ કેચિત્સ્થલનિભા ઘનાઃ। કુણ્ડાગારનિભાઃ કેચિત્કેચિન્મીનકુલોપમાઃ ।। ૩૮.

કેટલાંક પર્વત જેવા છે, કેટલાંક મેદાન જેવા છે; કેટલાંક સભાગૃહ જેવા છે, અને કેટલાંક માછલીઓના જૂથ જેવા છે.

બહુરૂપા ઘોરરૂપા ઘોરસ્વરનિનાદિનઃ। તદા જલધરાઃ સર્વે પૂરયન્તિ નભઃસ્થલમ્ ।। ૩૮.

પછી બધા વાદળો અનેક રૂપ ધારણ કરે છે, ભયાનક દેખાવ અને ડરાવના અવાજ સાથે આખા આકાશને ઘેરી લે છે.

તતસ્તે જલદા ઘોરા નવીના ભાસ્કરાત્મિકાઃ। સપ્તધા સંવૃતાત્માનસ્તમગ્નિં શમયન્ત્યુત ।। ૩૮.

એ સમયે એ ભયાનક, નવી ઊગેલી વાદળો, જેમણે સૂર્યની શક્તિ ધારણ કરી છે, સાત પ્રકારના સ્વરૂપે અંધકાર અને અગ્નિને બુઝાવી દે છે.

તતસ્તે જલદા વર્ષં મુઞ્ચન્તિ ચ મહોદ્યમમ્। સુઘોરમશિવં સર્વ્વં નાશયન્તિ ચ પાવકમ્ ।। ૩૮.

પછી એ વાદળો ભારે જોરથી વરસાદ વરસાવે છે—ખૂબ જ ભયાનક અને અશુભ—અને આખો અગ્નિ બુઝાવી નાખે છે.

પ્રવૃષ્ટૈશ્ચ તથાત્યર્થં વારિભિઃ પૂર્ય્યતે જગત્। અદ્ભિસ્તેજોઽભિભૂતઞ્ચ તદાગ્નિઃ પ્રાવિશત્યપઃ ।। ૩૮.

એ રીતે ભારે વરસાદના પાણીથી આખું જગત ભરાઈ જાય છે; પાણીથી દમણ થયેલો અગ્નિ પણ એ જ પાણીમાં સમાઈ જાય છે.

નષ્ટે ચાગ્નૌ વર્ષશતે પયોદાઃ પાકસમ્ભવાઃ। પ્લાવયન્તિ જગત્સર્વં બૃહજ્જાલપરિસ્રવૈઃ ।। ૩૮.

સો વર્ષના વરસાદ પછી, જ્યારે અગ્નિ નાશ પામે છે, તપથી ઉત્પન્ન થયેલા વાદળો વિશાળ ધોધથી આખું જગત પાણીમાં ગરકાવ કરે છે.

ધારાભિઃ પૂરયન્તીમં ચોદ્યમાનાઃ સ્વયમ્ભુવા। અન્યે તુ સલિલૌઘૈસ્તુ વેલામભિભવન્ત્યપિ। સાદ્રિર્દ્વીપાન્તરં પૃથ્વી હ્યદ્ભિઃ સંછાદ્યતે તદા ।। ૩૮.

સ્વયંભૂ દ્વારા ચલાવવામાં આવતા કેટલાક વાદળો ધોધથી જગતને ભરાવે છે, તો બીજા વાદળો પાણીના પ્રવાહથી કિનારાઓને પાર કરી જાય છે; ત્યારે પર્વતો અને દ્વીપો સહિત આખી પૃથ્વી પાણીમાં ઢંકાઈ જાય છે.

તસ્ય વૃષ્ટ્યા ચ તોયં તત્સર્વ્વં હિ પરિમણ્ડિતમ્। પ્રવિશત્યુદધૌ વિપ્રાઃ પીતં સૂર્ય્યસ્ય રશ્મિભિઃ ।। ૩૮.

એ વરસાદથી બધું પાણી, બધું ઘેરીને, સમુદ્રમાં પ્રવેશે છે, જે સૂર્યની કિરણોથી પીવાઈ ગયું છે, હે વિદ્વાનો.

આદિત્યરશ્મિભિઃ પીતં જલમભ્રેષુ તિષ્ઠતિ। પુનઃ પતતિ તદ્ભૂમૌ તેન પૂર્ય્યન્તિ ચાર્ણવાઃ ।। ૩૮.

સૂર્યકિરણોથી પીવાયેલું પાણી વાદળોમાં રહે છે; પછી એ ફરીથી ધરા પર વરસે છે, અને એથી સમુદ્રો ફરીથી ભરાઈ જાય છે.

તતઃ સમુદ્રાઃ સ્વાં વેલાં પરિક્રામન્તિ સર્વ્વશઃ। પર્વ્વતાશ્ચ વિશીર્ય્યન્તે મહી ચાપ્સુ નિમજ્જતિ ।। ૩૮.

પછી સમુદ્રો દરેક રીતે પોતાની સીમા ઓળંગી જાય છે; પર્વતો તૂટી જાય છે અને પૃથ્વી પાણીમાં ડૂબી જાય છે.

તતસ્તુ સહસોદ્ભ્રાન્તઃ પયોદાંસ્તાન્નભસ્તલે। સંવેષ્ટયતિ ઘોરાત્મા દિવિ વાયુઃ સમન્તતઃ ।। ૩૮.

પછી ભયાનક પવન આખા આકાશમાં ફેલાયેલા એ વાદળોને જોરથી ઘેરી લે છે.

તસ્મિન્નેકાર્ણવે ઘોરે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે। પૂર્ણે યુગસહસ્રે વૈ નિઃશેષઃ કલ્પ ઉચ્યતે ।। ૩૮.

એ ભયાનક એકમાત્ર મહાસાગરમાં, જ્યારે ચાલતું અને અચળ બધું નાશ પામે છે, અને હજાર યુગ પૂરા થાય છે, ત્યારે તેને પૂર્ણ કલ્પવિનાશ કહે છે.

અથામ્ભસા વૃતે લોકે પ્રાહુરેકાર્ણવં બુધાઃ। અથ ભૂમિતલં ખઞ્ચ વાયુશ્ચૈકાર્ણવે તદા। નષ્ટે ભાવેઽવલીનં તત્પ્રાજ્ઞાયત ન કિઞ્ચન ।। ૩૮.

પછી જ્યારે આખું જગત પાણીથી ઢંકાઈ જાય છે, ત્યારે વિદ્વાનો તેને એકમાત્ર મહાસાગર કહે છે; એ સમયે પૃથ્વી, આકાશ અને પવન બધું એ જ મહાસાગરમાં સમાઈ જાય છે, અને બધું નાશ પામે ત્યારે કંઈ જ દેખાતું નથી, એમ વિદ્વાનો કહે છે.

પાર્થિવાસ્ત્વથ સામુદ્રા આપો હૈમાશ્ચ સર્વ્વશઃ। પ્રસરન્ત્યો વ્રજન્ત્યેકં સલિલાખ્યાં ભજન્ત્યુત ।। ૩૮.

પછી જમીનનું, સમુદ્રનું અને સોનાનું બધું જ પાણી ફેલાઈને એક થઈ જાય છે અને તેને પાણીનું સ્વરૂપ મળે છે.

આગતાગતિકં ચૈવ તદા તત્સલિલં સ્મૃતમ્। પ્રચ્છાદ્ય તિષ્ઠતિ મહીમર્ણવાખ્યં ચ તજ્જલમ્ ।। ૩૮.

એ પાણી, આવવું-જવું કહેવાતું, બધું ઢાંકી રાખે છે અને એ જ પાણી પૃથ્વીનો મહાસાગર કહેવાય છે.

આભાન્તિ યસ્માત્તા ભાભિર્ભાશબ્દવ્યાપ્તિદીપ્તિષુ। ભસ્મ સર્વ્વમનુપ્રાપ્ય તસ્માદમ્ભો નિરુચ્યતે ।। ૩૮.

કારણ કે એમાં તેજ છે, અને 'ભ' શબ્દ વ્યાપકતા અને પ્રકાશ માટે આવે છે, અને બધું ભસ્મ થઈ જાય છે, એટલે તેને પાણી કહેવામાં આવે છે.

નાનાત્વે ચૈવ શીઘ્રે ચ ધાતુર્વૈ અર ઉચ્યતે। એકાર્ણવે તદા યો વૈ ન શીઘ્રાસ્તેન તા નરાઃ ।। ૩૮.

એની વિવિધતા અને ઝડપને કારણે એ તત્વને 'અર' કહે છે; એ એકમાત્ર મહાસાગરમાં, જે ઝડપથી નથી, તેને 'નર' કહે છે.

તસ્મિન્ યુગસહસ્રાન્તે દિવસે બ્રહ્મણો ગતે। તાવન્તં કાલમેવં તુ ભવત્યેકાર્ણવં જગત્। તદા તુ સર્વ્વવ્યાપારા નિવર્ત્તન્તે પ્રજાપતેઃ ।। ૩૮.

હજારો યુગના અંતે, જ્યારે બ્રહ્માનો દિવસ પૂરો થાય છે, એ આખા સમય દરમિયાન જગત એકમાત્ર મહાસાગર બની જાય છે; ત્યારે પ્રજાપતિના બધા કાર્યો બંધ થઈ જાય છે.

એવમેકાર્ણવે તસ્મિન્નષ્ટે સ્થાવર જઙ્ગમે। તદા સ ભવતિ બ્રહ્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ ।। ૩૮.

એ રીતે, એ એકમાત્ર મહાસાગરમાં, જ્યારે ચાલતું અને અચળ બધું નાશ પામે છે, ત્યારે એ બ્રહ્મા, હજારો આંખો અને હજારો પગવાળો બની જાય છે.

સહસ્રશીર્ષા સુમનાઃ સહસ્રપાત્ સહસ્રચક્ષુર્વદનઃ સહસ્રવાક્। સહસ્રબાહુઃ પ્રથમઃ પ્રજાપતિસ્ત્રીયપથે યઃ પુરુષો નિરુચ્યતે ।। ૩૮.

હજારો માથાવાળો, હજારો પગવાળો, હજારો આંખો, ચહેરા અને અવાજો ધરાવનાર, હજારો હાથવાળો, સૌપ્રથમ પ્રજાપતિ, ત્રણેય લોકમાં જે પુરુષ તરીકે ઓળખાય છે, એ દયાળુ સ્વરૂપ છે.

આદિત્યવર્ણો ભુવનસ્ય ગોપ્તા હ્યપૂર્વ્વ એકઃ પ્રથમસ્તુરાષાટ્ । હિરણ્યગર્ભઃ પુરુષો મહાન્ વૈ સંપદ્યતે વૈ તમસઃ પરસ્તાત્ ।। ૩૮.

સૂર્ય જેવી કાંતિ ધરાવનાર, સમગ્ર જગતનો રક્ષક, અનન્ય અને પ્રથમ, ઝડપી ચાલવાળો, એ મહાન હિરણ્યગર્ભ પુરુષ છે, જે અંધકારથી પર છે.

ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે સર્વતઃ સલિલપ્લુતે। સુષુપ્સુરપ્રકાશાં સ્વાં રાત્રિં તુ કુરુતે પ્રભુઃ ।। ૩૮.

ચાર યુગોના હજાર અંતે, જ્યારે સર્વત્ર જળથી વ્યાપ્ત થાય છે, ત્યારે ભગવાન આરામ ઈચ્છે છે અને પોતાનું પ્રકાશવિહિન રાત્રિ સર્જે છે.

ચતુર્વિધા યદા શેતે પ્રજાઃ સર્વ્વાણ્ડમણ્ડિતાઃ। પશ્યન્તે તં મહાત્માનં કાલં સપ્ત મહર્ષયઃ ।। ૩૮.

જ્યારે સર્વ પ્રજાઓ, સમગ્ર બ્રહ્માંડથી શોભાયમાન, ચાર પ્રકારની ઊંઘમાં હોય છે, ત્યારે સાત મહાન ઋષિઓ એ મહાત્મા કાળને જુએ છે.

જનલોકવિવર્ત્તન્તસ્તપસા લબ્ધચક્ષુષઃ। ભૃગ્વાદયો મહાત્માનઃ પૂર્વ્વે વ્યાખ્યાતલક્ષણાઃ ।। ૩૮.

જે ભૃગુ વગેરે મહાન આત્માઓ, જેમના ગુણો અગાઉ વર્ણવાયા છે, તપથી દ્રષ્ટિ પ્રાપ્ત કરીને જનલોકમાં વિહાર કરે છે.

સત્યાદીન્ સપ્તલોકાન્ વૈ તે હિ પશ્યન્તિ ચક્ષુષા। બ્રહ્માણં તે તુ પશ્યન્તિ મહાબ્રાહ્મીષુ રાત્રિષુ ।। ૩૮.

તેઓ પોતાની દ્રષ્ટિથી સત્યથી શરૂ કરીને સાતેય લોકને જુએ છે; અને બ્રહ્માની મહાન રાત્રિઓમાં બ્રહ્માને પણ નિહાળે છે.

સપ્તર્ષયઃ પ્રપશ્યન્તિ સપ્તકાલં સ્વરાત્રિષુ। કલ્પાનાં પરમેષ્ઠિત્વાત્તસ્માદાદ્યઃ સ પઠ્યતે ।। ૩૮.

સાત ઋષિઓ સ્વર્ગીય રાત્રિઓમાં સાત પ્રકારના કાળને જુએ છે; કલ્પોમાં શ્રેષ્ઠ હોવાથી, તેને પ્રથમ કહેવાય છે.

સ યષ્ટા સર્વભૂતાનાં કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ। એવમાવેશયિત્વા તુ સ્વાત્મન્યેવ પ્રજાપતિઃ ।। ૩૮.

પ્રત્યેક કલ્પના આરંભે, એ સર્વ જીવોના યજમાન છે; બધાને પોતાના અંદર લઈ, પ્રજાપતિ પોતામાં જ સ્થિર રહે છે.