વાયુપુરાણમ્

જિતાદ્યાશ્ચ ગણા હ્યત્ર ચાક્ષુષાન્તાશ્ચતુર્દશ। મન્વન્તરેષુ સર્વ્વેષુ દેવાસ્તે વૈ મહૌજસઃ ।। ૩૮.

જિતાદિ અને બીજા, ચૌદ ગણા, ચાક્ષુષ સુધી, આ મહાબળવાન દેવો બધા મન્વંતરોમાં રહે છે.

તતસ્તેષુ ગતેષૂર્દ્ધ્વં સાયોજ્યં કલ્પવાસિનામ્। સમેત્ય દેવાસ્તે સર્વે પ્રાપ્તે સંકલને તદા ।। ૩૮.

પછી, તેઓ ઉપર ગયા પછી, કલ્પ સુધી રહેનારાઓનું મિલન થાય છે; બધા દેવો સંકલન સમયે ભેગા થાય છે.

મહર્લોકં પરિત્યજ્ય ગણાસ્તે વૈ ચતુર્દ્દશ। સશરીરાશ્ચ શ્રૂયન્તે જનલોકં સહાનુગાઃ ।। ૩૮.

મહર્લોક છોડીને, એ ચૌદ ગણા, પોતાના શરીર અને અનુયાયીઓ સાથે, કહેવાય છે કે જનલોકમાં જાય છે.

એવં દેવેષ્વતીતેષુ મહર્લોકાજ્જનં પ્રતિ। ભૂતાદિષ્વવશિષ્ટેષુ સ્થાવરાન્તેષુ ચાપ્યુત ।। ૩૮.

આ રીતે, દેવો મહર્લોકમાંથી જનલોક તરફ ગયા પછી, માત્ર ભૂતાદિ તત્વો અને અચળ જીવજંતુઓ જ બાકી રહે છે.

શૂન્યેષુ લોકસ્થાનેષુ મહાન્તેષુ ભૂરાદિષુ। દેવેષુ ચ ગતેષૂર્દ્ધ્વં સાયોજ્યં કલ્પવાસિનામ્ ।। ૩૮.

જ્યારે ભૂથી શરૂ થતા મોટા લોક ખાલી થઈ જાય છે અને દેવો ઉપર જાય છે, ત્યારે કલ્પવાસીઓનું મિલન થાય છે.

સંહૃત્ય તાંસ્તતો બ્રહ્મા દેવર્ષિપિતૃદાનવાન્। સંસ્થાપયતિ વૈ સર્ગં મહદૄષ્ટ્યા યુગક્ષયે ।। ૩૮.

પછી બ્રહ્મા દેવો, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને દાનવોને સંહારી, યોગના અંતે પોતાની મહાન દૃષ્ટિથી ફરી સર્જન કરે છે.

તત્ર યુગસહસ્રાન્તમહર્યર્દ્બ્રહ્મણો વિદુઃ। રાત્રિં યુગસહસ્રાન્તામહોરાત્રવિદો જનાઃ ।। ૩૮.

અહીં, બ્રહ્માના દિવસ અને રાત્રિ જાણનાર કહે છે કે એક દિવસ હજાર યુગનો છે અને રાત્રિ પણ હજાર યુગ જેટલી છે.

નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકો યશ્ચૈવાત્યન્તિકોઽર્થતઃ। ત્રિવિધઃ સર્વ્વભૂતાનામિત્યેષ પ્રતિસઞ્ચરઃ ।। ૩૮.

બધા જીવોનાં વિનાશ ત્રણ પ્રકારના છે: ક્યારેક થતો, તત્વરૂપ અને સંપૂર્ણ. એ જ રીતે સમજાવાયું છે.

બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકસ્તસ્ય કલ્પદાહઃ પ્રસંયમઃ। પ્રતિસર્ગે તુ ભૂતાનાં પ્રાકૃતઃ કરણક્ષયઃ ।। ૩૮.

ક્યારેક થતો વિનાશ 'બ્રાહ્મ' કહેવાય છે, જેમાં યુગના અંતે જગત દહન થાય છે; ફરી સર્જનમાં, તત્વરૂપ વિનાશ એ છે કે જીવોના તત્વો નાશ પામે છે.

જ્ઞાનાચ્ચાત્યન્તિકઃ પ્રોક્તઃ કારણાનામસમ્ભવઃ । તતઃ સંહૃત્ય તાન્ બ્રહ્મા દેવાંસ્ત્રૈલોક્યવાસિનઃ ।। ૩૮.

જ્ઞાનથી થતો સંપૂર્ણ વિનાશ કહેવાય છે, જેમાં કારણોનો ઉદ્ભવ બંધ થાય છે; ત્યારબાદ બ્રહ્મા એ બધાને, દેવો અને ત્રણેય લોકનાં રહેવાસીઓને, પોતાના માં સમાવી લે છે.

અહરન્તે પ્રકુરુતે સર્ગસ્ય પ્રલયં પુનઃ। સુષુપ્સુર્ભગવાન્ બ્રહ્મા પ્રજાઃ સંહરતે તદા ।। ૩૮.

દિવસના અંતે, તે ફરી સર્જનનો વિનાશ કરે છે; ભગવાન બ્રહ્મા, આરામ ઈચ્છે છે ત્યારે, સર્વ પ્રજાઓને પોતાના માં ખેંચી લે છે.

તતો યુગસહસ્રાન્તે સંપ્રાપ્તે ચ યુગક્ષયે। તત્રાત્મસ્થાઃ પ્રજાઃ કર્ત્તું પ્રપેદે સ પ્રજાપતિઃ ।। ૩૮.

પછી, જ્યારે હજાર યુગો વીતી જાય છે અને યુગનો અંત આવે છે, ત્યારે એ પ્રજાપતિ પોતામાં સ્થિત રહેલી પ્રજાઓ સર્જવા તૈયાર થાય છે.

તદા ભવત્યનાવૃષ્ટિસ્તદા સા શત વાર્ષિકી। તથા યાન્યલ્પસારાણિ સત્ત્વાનિ પૃથિવીતલે ।। ૩૮.

એ સમયે વરસાદ થતો નથી, અને એ દુષ્કાળ સો વર્ષ સુધી ચાલે છે; તેથી, પૃથ્વી પરના બધા નબળા જીવો—

તાન્યેવાત્ર પ્રલીયન્તે ભૂમિત્વમુપયાન્તિ ચ। સપ્તરશ્મિરથો ભૂત્વા હ્યુદતિષ્ઠદ્વિભાવસુઃ ।। ૩૮.

—આ બધાં અહીં નાશ પામે છે અને પૃથ્વીરૂપ થઈ જાય છે; પછી તેજસ્વી અગ્નિ સાત કિરણવાળો બની ઊગે છે.

અસહ્યરશ્મિર્ભગવાન્ પિબન્નમ્ભો ગભસ્તિભિઃ। હરિતા રશ્મયસ્તસ્ય દીપ્યમાનાસ્તુ સપ્તભિઃ ।। ૩૮.

ભગવાન, અસહ્ય કિરણો સાથે, પોતાની કિરણોથી પાણી પી જાય છે; એની સાતેય કિરણો તેજથી ઝગમગતી અને લીલી હોય છે.

ભૂય એવ વિવર્તન્તે વ્યાપ્નુવન્તો વનં શનૈઃ। ભૌમં કાષ્ઠં ધનં તેજો ભૃશમદ્ભિસ્તુ દીપ્યતે ।। ૩૮.

પછી એ કિરણો ફરી ફરી વળે છે અને ધીરે ધીરે જંગલોમાં વ્યાપી જાય છે; પૃથ્વીનું લાકડું એ તેજસ્વી કિરણોથી ભારે રીતે સળગે છે.

તસ્માદુદકં સૂર્ય્યસ્ય તપતોઽતિ હિ કથ્યતે। નાવૃષ્ટ્યા તપતે સૂર્યો નાવૃષ્ટ્યા પરિવિષ્યતે ।। ૩૮.

એથી કહેવાય છે કે સૂર્ય પોતાની ગરમીથી પાણી ઉઠાવે છે; દુષ્કાળને કારણે સૂર્ય વધુ તપે છે અને એથી વધુ ઉગ્ર બને છે.

નાવૃષ્ટ્યા પરિચિન્વન્તિ વારિણા દીપ્યતે રવિઃ। તસ્માદપઃ પિબન્ યા વૈ દીપ્યતે રવિરમ્બરે ।। ૩૮.

દુષ્કાળને કારણે સૂર્યને પાણીથી તાજગી મળતી નથી, તેથી તે વધુ તેજથી ઝગમગે છે; એ રીતે, પાણી પી જતાં સૂર્ય આકાશમાં દહન કરે છે.

તસ્ય તે રશ્મયઃ સપ્ત પિબન્ત્યમ્ભો મહાર્ણવાત્। તેનાહારેણ સન્દીપ્તઃ સૂર્ય્યઃ સપ્ત ભવત્યુત ।। ૩૮.

એના સાત કિરણો મહાસાગરમાંથી પાણી પી જાય છે; એ આહારથી પોષાયેલી સૂર્યસ્વરૂપ સાત ગણો થઈ જાય છે.

તતસ્તે રશ્મયઃ સપ્ત સૂર્ય્યભૂતાશ્ચતુર્દિશમ્। ચતુર્લોકમિમં સર્વં દહન્તિ શિખિનસ્તદા ।। ૩૮.

પછી એ સાતેય કિરણો, સૂર્યરૂપ બનીને, ચારે દિશામાં ઝગમગે છે અને આ ચારેય લોકને દહન કરે છે.

પ્રાપ્નુવન્તિ ચ ભાભિસ્તુ હ્યૂર્દ્ધં ચાધશ્ચ રશ્મિભિઃ। દીપ્યન્તે ભાસ્કરાઃ સપ્ત યુગાન્તાગ્નિઃ પ્રતાપિનઃ ।। ૩૮.

એના કિરણો ઉપર અને નીચે બંને તરફ પહોંચે છે; સાતેય સૂર્ય યુગના અંતના અગ્નિથી ઉગ્ર રીતે દહન કરે છે.

તે વારિણા ચ સંદીપ્તા બહુસાહસ્રરશ્મયઃ। ખં સમાવૃત્ય તિષ્ઠન્તિ નિર્દહન્તો વસુન્ધરામ્ ।। ૩૮.

પાણીથી ઝગમગતા, અનેક હજાર કિરણો સાથે, એ આકાશને ઢાંકી ઉભા રહે છે અને પૃથ્વીને દહન કરે છે.

તતસ્તેષાં પ્રતાપેન દહ્યમાના વસુન્ધરા। સાદ્રિનદ્યર્ણવા પૃથ્વી વિસ્નેહા સમપદ્યત ।। ૩૮.

પછી, એના તાપથી પૃથ્વી—પર્વતો, નદીઓ અને મહાસાગરો સાથે—સંપૂર્ણ રીતે શુષ્ક થઈ જાય છે.

દીપ્તાભિઃ સન્તતાભિશ્ચ ચિત્રાભિશ્ચ સમન્તતઃ। અધશ્ચોર્ધ્વશ્ચ તિર્યક્ ચ સંરુદ્ધં સૂર્યરશ્મિભિઃ ।। ૩૮.

ઝગમગતી, સતત અને વિવિધ કિરણોથી, ઉપર, નીચે અને આડેધડ, બધું સૂર્યના કિરણોથી ઘેરી લેવાય છે.

સૂર્ય્યગ્નીનાં પ્રવૃદ્ધાનાં સંસૃષ્ટાનાં પરસ્પરમ્। એકત્વમુપયાતાનામેકજ્વાલં ભવત્યુત ।। ૩૮.

જ્યારે સૂર્યના અગ્નિ વધીને અને એકબીજામાં ભળી જાય છે, ત્યારે એ બધું એક જ જ્વાળા બની જાય છે.

સર્વલોકપ્રણાશઞ્ચ સોઽગ્નિર્ભૂત્વા તુ મણ્ડલી। ચતુર્લોકમિદં સર્વં નિર્દહત્યાશુ તેજસા ।। ૩૮.

એ અગ્નિ ગોળાકાર રૂપ ધારણ કરીને બધા લોકોએ નાશ કરે છે; એની તેજસ્વિતા વડે આ ચારેય લોક ઝડપથી ભસ્મ થઇ જાય છે.

તતઃ પ્રલીયતે સર્વ્વં જઙ્ગમં સ્થાવરં તદા। નિર્વૃક્ષા નિસ્તૃણા ભૂમિઃ કૂર્મપૃષ્ઠસમા ભવેત્ ।। ૩૮.

પછી એ સમયે ચાલતું અને અચળ બધું નાશ પામે છે; ધરતી પર વૃક્ષો અને ઘાસ રહી નથી, અને તે કાચબાની પીઠ જેવી સમતળ બની જાય છે.

અમ્બરીષમિવાભાતિ સર્વં મારિષિતં જગત્। સર્વમેવ તદાર્ચિર્ભિઃ પૂર્ણં જજ્વાલ્યતે નભઃ ।। ૩૮.

આગમાં બળી ગયેલું આખું જગત ઊનના ગોળા જેવું દેખાય છે; એ સમયે આખું આકાશ જ્યોતોથી ભરાઈને ધધકે છે.

પાતાલે યાનિ ભૂતાનિ મહોતધિગતાનિ ચ । તતસ્તાનિ પ્રલીયન્તે ભૂમિત્વમુપયાન્તિ ચ ।। ૩૮.

પાતાળમાં રહેલા અને મહાસાગરમાં વસતા બધા જીવ પણ એ પછી નાશ પામે છે અને ધરતીરૂપ થઇ જાય છે.