વાયુપુરાણમ્

ભૂતાપવાદિનો હૃષ્ટા મધ્યસ્થા ભૂતવાદિનઃ। ભૂતાનુવાદિનઃ સક્તાસ્ત્રયો વેદાઃ પ્રવાદિનામ્ ।। ૩૮.

કેટલાક જીવોના અસ્તિત્વને નકારવામાં આનંદ મેળવે છે, કેટલાક મધ્યસ્થ રહીને જીવોને સ્વીકારે છે, અને કેટલાક જીવોની વાર્તા કહેવામાં જ જોડાય છે—આ ત્રણ પ્રકારના વેદો કહેવાય છે.

અગ્નિધ્રઃ કાશ્યપશ્ચૈવ પૌલસ્ત્યો માગધશ્ચ યઃ। ભાર્ગવો હ્યગ્નિબાહુશ્ચ શુચિરાઙ્ગિરસસ્તથા। ઓજસ્વી સુબલશ્ચૈવ ભૌત્યસ્યૈતે મનોઃ સુતાઃ ।। ૩૮.

અગ્નિધ્ર, કાશ્યપ, પૌલસ્ત્ય, માગધ, ભાર્ગવ, અગ્નિબાહુ, શુચિ, આંગિરસ, ઓજસ્વી અને સુબલ—આ બધા મનુ ભૌત્યના પુત્રો છે.

સવર્ણા મનવો હ્યેતે ચત્વારો બ્રહ્મણઃ સુતાઃ। એકો વૈવસ્વતશ્ચૈવ સાવર્ણો મનુરુચ્યતે ।। ૩૮.

આ ચાર સાવર્ણ મનુઓ બ્રહ્માના પુત્રો છે; અને એક વૈવસ્વત મનુ, જેને સાવર્ણ મનુ પણ કહે છે.

રૌચ્યો ભૌત્યશ્ચ યૌ તૌ તુ મનોઃ પૌલહભાર્ગવૌ। ભૌત્યસ્યૈવાધિપત્યે તુ પૂર્ણઃ કલ્પસ્તુ પૂર્ય્યતે ।। ૩૮.

રૌચ્ય અને ભૌત્ય, મનુના પુત્રો, પૌલહ અને ભાર્ગવ વંશના છે; ભૌત્યના રાજમાં, પૂર્ણ કલ્પ પૂર્ણ થાય છે.

સૂત ઉવાચ।। નિઃશેષેષુ ચ સર્વેષુ તદા મન્વન્તરેષ્વિહ। અન્તેઽનેકયુગે તસ્મિન્ ક્ષીણે સંહાર ઉચ્યતે ।। ૩૮.

સૂતાએ કહ્યું: અહીં બધા મન્વંતરો પૂરા થાય ત્યારે, અનેક યુગોના અંતે, જ્યારે બધું ક્ષીણ થઈ જાય છે, ત્યારે તેને સંહાર કહે છે.

સપ્તૈતે ભાર્ગવા દેવા અન્તે મન્વન્તરે તદા। ભુક્ત્વા ત્રૈલોક્યમધ્યસ્થા યુગાખ્યાં હ્યેકસપ્તતિમ્ ।। ૩૮.

આ સાત ભાર્ગવ દેવો, મન્વંતરના અંતે, ત્રણેય લોકનો ભોગ લઈ, એકાવન યોગ સુધી મધ્યમાં રહે છે.

પિતૃભિર્મનુભિશ્ચૈવ સાર્દ્ધં સપ્તર્ષિભિસ્તુ યે। યજ્વાનશ્ચૈવ તેઽપ્યન્યે તદ્ભાક્તાશ્ચૈવ તૈઃ સહ ।। ૩૮.

પિતૃઓ, મનુઓ અને સાત ઋષિઓ સાથે, તથા બીજા યજ્ઞ કરનાર અને તેમના અનુયાયીઓ પણ, એ બધા સાથે રહે છે.

મહર્લોકં ગમિષ્યન્તિ ત્યક્ત્વા ત્રૈલોક્યમીશ્વરાઃ। તતસ્તેષુ ગતેષૂર્દ્ધ્વં ક્ષીણે મન્વન્તરે તદા। અનાધારમિદં સર્વં ત્રૈલોક્યં વૈ ભવિષ્યતિ ।। ૩૮.

ઈશ્વરો ત્રણેય લોકને છોડી મહર્લોકમાં જશે; તેઓ ઉપર જઈ અને મન્વંતર પૂરો થાય ત્યારે, આખું ત્રણેય લોક આધાર વિહોણું થઈ જશે.

તતઃ સ્થાનાનિ શૂન્યાનિ સ્થાનિનાં તાનિ વૈ દ્વિજાઃ। પ્રભ્રશ્યન્તિ વિમુક્તાનિ તારાઋક્ષગ્રહૈસ્તથા ।। ૩૮.

પછી, દ્વિજોએ, રહેવાસીઓના સ્થાન ખાલી થઈ જશે, અને તારાઓ, ગ્રહો અને નક્ષત્રો સાથે છૂટા પડી જશે.

તતસ્તેષુ વ્યતીતેષુ ત્રૈલોક્યસ્યેશ્વરેષ્વિહ। સેન્દ્રાષ્ટેષુ મહર્લોકં યસ્મિંસ્તે કલ્પવાસિનઃ ।। ૩૮.

જ્યારે ત્રણેય લોકના ઈશ્વરો, ઇન્દ્ર અને બીજા મહર્લોકમાં જાય છે, ત્યારે કલ્પ સુધી રહેનાર ત્યાં વસે છે.

જિતાદ્યાશ્ચ ગણા હ્યત્ર ચાક્ષુષાન્તાશ્ચતુર્દશ। મન્વન્તરેષુ સર્વ્વેષુ દેવાસ્તે વૈ મહૌજસઃ ।। ૩૮.

જિતાદિ અને બીજા, ચૌદ ગણા, ચાક્ષુષ સુધી, આ મહાબળવાન દેવો બધા મન્વંતરોમાં રહે છે.

તતસ્તેષુ ગતેષૂર્દ્ધ્વં સાયોજ્યં કલ્પવાસિનામ્। સમેત્ય દેવાસ્તે સર્વે પ્રાપ્તે સંકલને તદા ।। ૩૮.

પછી, તેઓ ઉપર ગયા પછી, કલ્પ સુધી રહેનારાઓનું મિલન થાય છે; બધા દેવો સંકલન સમયે ભેગા થાય છે.

મહર્લોકં પરિત્યજ્ય ગણાસ્તે વૈ ચતુર્દ્દશ। સશરીરાશ્ચ શ્રૂયન્તે જનલોકં સહાનુગાઃ ।। ૩૮.

મહર્લોક છોડીને, એ ચૌદ ગણા, પોતાના શરીર અને અનુયાયીઓ સાથે, કહેવાય છે કે જનલોકમાં જાય છે.

એવં દેવેષ્વતીતેષુ મહર્લોકાજ્જનં પ્રતિ। ભૂતાદિષ્વવશિષ્ટેષુ સ્થાવરાન્તેષુ ચાપ્યુત ।। ૩૮.

આ રીતે, દેવો મહર્લોકમાંથી જનલોક તરફ ગયા પછી, માત્ર ભૂતાદિ તત્વો અને અચળ જીવજંતુઓ જ બાકી રહે છે.

શૂન્યેષુ લોકસ્થાનેષુ મહાન્તેષુ ભૂરાદિષુ। દેવેષુ ચ ગતેષૂર્દ્ધ્વં સાયોજ્યં કલ્પવાસિનામ્ ।। ૩૮.

જ્યારે ભૂથી શરૂ થતા મોટા લોક ખાલી થઈ જાય છે અને દેવો ઉપર જાય છે, ત્યારે કલ્પવાસીઓનું મિલન થાય છે.

સંહૃત્ય તાંસ્તતો બ્રહ્મા દેવર્ષિપિતૃદાનવાન્। સંસ્થાપયતિ વૈ સર્ગં મહદૄષ્ટ્યા યુગક્ષયે ।। ૩૮.

પછી બ્રહ્મા દેવો, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને દાનવોને સંહારી, યોગના અંતે પોતાની મહાન દૃષ્ટિથી ફરી સર્જન કરે છે.

તત્ર યુગસહસ્રાન્તમહર્યર્દ્બ્રહ્મણો વિદુઃ। રાત્રિં યુગસહસ્રાન્તામહોરાત્રવિદો જનાઃ ।। ૩૮.

અહીં, બ્રહ્માના દિવસ અને રાત્રિ જાણનાર કહે છે કે એક દિવસ હજાર યુગનો છે અને રાત્રિ પણ હજાર યુગ જેટલી છે.

નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકો યશ્ચૈવાત્યન્તિકોઽર્થતઃ। ત્રિવિધઃ સર્વ્વભૂતાનામિત્યેષ પ્રતિસઞ્ચરઃ ।। ૩૮.

બધા જીવોનાં વિનાશ ત્રણ પ્રકારના છે: ક્યારેક થતો, તત્વરૂપ અને સંપૂર્ણ. એ જ રીતે સમજાવાયું છે.

બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકસ્તસ્ય કલ્પદાહઃ પ્રસંયમઃ। પ્રતિસર્ગે તુ ભૂતાનાં પ્રાકૃતઃ કરણક્ષયઃ ।। ૩૮.

ક્યારેક થતો વિનાશ 'બ્રાહ્મ' કહેવાય છે, જેમાં યુગના અંતે જગત દહન થાય છે; ફરી સર્જનમાં, તત્વરૂપ વિનાશ એ છે કે જીવોના તત્વો નાશ પામે છે.

જ્ઞાનાચ્ચાત્યન્તિકઃ પ્રોક્તઃ કારણાનામસમ્ભવઃ । તતઃ સંહૃત્ય તાન્ બ્રહ્મા દેવાંસ્ત્રૈલોક્યવાસિનઃ ।। ૩૮.

જ્ઞાનથી થતો સંપૂર્ણ વિનાશ કહેવાય છે, જેમાં કારણોનો ઉદ્ભવ બંધ થાય છે; ત્યારબાદ બ્રહ્મા એ બધાને, દેવો અને ત્રણેય લોકનાં રહેવાસીઓને, પોતાના માં સમાવી લે છે.

અહરન્તે પ્રકુરુતે સર્ગસ્ય પ્રલયં પુનઃ। સુષુપ્સુર્ભગવાન્ બ્રહ્મા પ્રજાઃ સંહરતે તદા ।। ૩૮.

દિવસના અંતે, તે ફરી સર્જનનો વિનાશ કરે છે; ભગવાન બ્રહ્મા, આરામ ઈચ્છે છે ત્યારે, સર્વ પ્રજાઓને પોતાના માં ખેંચી લે છે.

તતો યુગસહસ્રાન્તે સંપ્રાપ્તે ચ યુગક્ષયે। તત્રાત્મસ્થાઃ પ્રજાઃ કર્ત્તું પ્રપેદે સ પ્રજાપતિઃ ।। ૩૮.

પછી, જ્યારે હજાર યુગો વીતી જાય છે અને યુગનો અંત આવે છે, ત્યારે એ પ્રજાપતિ પોતામાં સ્થિત રહેલી પ્રજાઓ સર્જવા તૈયાર થાય છે.

તદા ભવત્યનાવૃષ્ટિસ્તદા સા શત વાર્ષિકી। તથા યાન્યલ્પસારાણિ સત્ત્વાનિ પૃથિવીતલે ।। ૩૮.

એ સમયે વરસાદ થતો નથી, અને એ દુષ્કાળ સો વર્ષ સુધી ચાલે છે; તેથી, પૃથ્વી પરના બધા નબળા જીવો—

તાન્યેવાત્ર પ્રલીયન્તે ભૂમિત્વમુપયાન્તિ ચ। સપ્તરશ્મિરથો ભૂત્વા હ્યુદતિષ્ઠદ્વિભાવસુઃ ।। ૩૮.

—આ બધાં અહીં નાશ પામે છે અને પૃથ્વીરૂપ થઈ જાય છે; પછી તેજસ્વી અગ્નિ સાત કિરણવાળો બની ઊગે છે.

અસહ્યરશ્મિર્ભગવાન્ પિબન્નમ્ભો ગભસ્તિભિઃ। હરિતા રશ્મયસ્તસ્ય દીપ્યમાનાસ્તુ સપ્તભિઃ ।। ૩૮.

ભગવાન, અસહ્ય કિરણો સાથે, પોતાની કિરણોથી પાણી પી જાય છે; એની સાતેય કિરણો તેજથી ઝગમગતી અને લીલી હોય છે.

ભૂય એવ વિવર્તન્તે વ્યાપ્નુવન્તો વનં શનૈઃ। ભૌમં કાષ્ઠં ધનં તેજો ભૃશમદ્ભિસ્તુ દીપ્યતે ।। ૩૮.

પછી એ કિરણો ફરી ફરી વળે છે અને ધીરે ધીરે જંગલોમાં વ્યાપી જાય છે; પૃથ્વીનું લાકડું એ તેજસ્વી કિરણોથી ભારે રીતે સળગે છે.

તસ્માદુદકં સૂર્ય્યસ્ય તપતોઽતિ હિ કથ્યતે। નાવૃષ્ટ્યા તપતે સૂર્યો નાવૃષ્ટ્યા પરિવિષ્યતે ।। ૩૮.

એથી કહેવાય છે કે સૂર્ય પોતાની ગરમીથી પાણી ઉઠાવે છે; દુષ્કાળને કારણે સૂર્ય વધુ તપે છે અને એથી વધુ ઉગ્ર બને છે.

નાવૃષ્ટ્યા પરિચિન્વન્તિ વારિણા દીપ્યતે રવિઃ। તસ્માદપઃ પિબન્ યા વૈ દીપ્યતે રવિરમ્બરે ।। ૩૮.

દુષ્કાળને કારણે સૂર્યને પાણીથી તાજગી મળતી નથી, તેથી તે વધુ તેજથી ઝગમગે છે; એ રીતે, પાણી પી જતાં સૂર્ય આકાશમાં દહન કરે છે.

તસ્ય તે રશ્મયઃ સપ્ત પિબન્ત્યમ્ભો મહાર્ણવાત્। તેનાહારેણ સન્દીપ્તઃ સૂર્ય્યઃ સપ્ત ભવત્યુત ।। ૩૮.

એના સાત કિરણો મહાસાગરમાંથી પાણી પી જાય છે; એ આહારથી પોષાયેલી સૂર્યસ્વરૂપ સાત ગણો થઈ જાય છે.