વાયુપુરાણમ્

ઉપયાજ્યાઃ સુધર્માણ ઇતિ દેવાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ । દિવસ્પતિર્મહાસત્ત્વસ્તેષામિન્દ્રો ભવિષ્યતિ ।। ૩૮.

સુધર્માણ ઉપભાગીદાર કહેવાય છે; આ દેવતાઓનું નામ છે. એમાં ઇન્દ્ર મહાસત્તાવાન અને સ્વર્ગના સ્વામી બનશે.

પુલહાત્મજપુત્રાસ્તે વિજ્ઞેયાસ્તુ રુચેઃ સુતાઃ । અઙ્ગિરાશ્ચૈવ ધૃતિમાન્ પૌલસ્ત્યઃ પથ્યવાંસ્તુ સઃ ।। ૩૮.

પુલહના પુત્રો રૂચિના પુત્ર તરીકે ઓળખાય છે; અંગિરા ધીર છે અને પૌલસ્ત્ય માર્ગ પર ચાલનારા છે.

પૌલહસ્તત્ત્વ દર્શી ચ ભાર્ગવશ્ચ નિરુત્સકઃ। નિષ્પ્રકમ્પસ્તથાત્રેયો નિર્મોહઃ કશ્યપસ્તથા ।। ૩૮.

પૌલહ તત્વના જ્ઞાતા છે, ભર્ગવ નિરલોભ છે; અત્રિ અડગ છે અને કશ્યપ મોહરહિત છે.

સ્વરૂપશ્ચૈવ વાસિષ્ઠઃ સપ્તૈતે તુ ત્રયોદશે। ચિત્રસેનો વિચિત્રશ્ચ તપો ધર્મધૃતો ભવઃ ।। ૩૮.

વશિષ્ઠ પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર છે; આ સાત ત્રયોદશ ચક્રમાં છે. ચિત્રસેન, વિचित्र, તપો, ધર્મધૃત અને ભવ.

અનેકક્ષત્રબદ્ધશ્ચ સુરસો નિર્ભયઃ પૃથઃ। રૌચ્યસ્યૈતે મનોઃ પુત્રા હ્યન્તરે તુ ત્રયોદશે ।। ૩૮.

અनेकક્ષત્ર, જે તારાઓથી બંધાયેલ છે; સુરસા નિર્ભય છે; પૃથ—આ ત્રયોદશ અંતરે મનુના પુત્રો છે.

ચતુર્દ્દશે તુ પર્યાયે ભૌતસ્યાપ્યન્તરે મનોઃ । દેવતાનાં ગણાઃ પઞ્ચ પ્રોક્તા યેતુ ભવિષ્યતિ ।। ૩૮.

ચૌદમો ચક્ર આવે ત્યારે, ભૂતના મનુના અંતરે, પાંચ દેવગણો કહ્યા છે, જે રહેશે.

ચાક્ષુષાશ્ચ કનિષ્ઠાશ્ચ પવિત્રા ભાજરાસ્તથા। વાચાવૃદ્ધાશ્ચ ઇત્યેતે પઞ્ચ દેવગણાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૮.

ચક્ષુષ, કનિષ્ઠ, પવિત્ર, ભજર અને વાચાવૃદ્ધ—આ પાંચ દેવગણો તરીકે ઓળખાય છે.

સપ્તૈવ તાંસ્તાન્ ભાગાંશ્ચ વિદ્ધિ ચાક્ષુષસંજ્ઞકાન્। બૃહદાદ્યાનિ સામાનિ કનિષ્ઠાન્ સપ્ત તાન્ વિદુઃ। સપ્ત લોકાઃ પરિત્રાસ્તે ભાજિરાઃ સપ્ત સિન્ધવઃ ।। ૩૮.

આ સાત ભાગોને ચક્ષુષ નામથી ઓળખો; મહાન સામો પ્રથમ છે, સાત કનિષ્ઠો જાણીતા છે; ભજરો સાત લોક અને સાત નદીઓનું રક્ષણ કરે છે.

વાચાવૃદ્ધાનૃષીન્ વિદ્ધિ મનોઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય વૈ। સર્વે મન્વન્તરેન્દ્રાશ્ચ વિજ્ઞેયાસ્તુલ્યલક્ષણાઃ ।। ૩૮.

વાચાવૃદ્ધ ઋષિઓને સ્વાયંભુવ મનુના માનવો તરીકે જાણો; બધા મન્વંતરનાં ઇન્દ્રો સમાન લક્ષણ ધરાવે છે.

તેજસા તપસા બુદ્ધ્યા બલશ્રુતપરાક્રમૈઃ। ત્રૈલોક્યે યાનિ સત્ત્વાનિ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ। સર્વશઃ સ્વૈર્ગુણૈસ્તાનિ ઇન્દ્રાસ્તેઽભિભવન્તિ વૈ ।। ૩૮.

ત્રણે લોકના બધા જીવોમાંથી, જે ચાલતાં અને સ્થિર છે, તેમને પોતાની તેજ, તપ, બુદ્ધિ, બળ, જ્ઞાન અને પરાક્રમથી, દરેક રીતે, ઇન્દ્રો પોતાના ગુણોથી જીતે છે.

ભૂતાપવાદિનો હૃષ્ટા મધ્યસ્થા ભૂતવાદિનઃ। ભૂતાનુવાદિનઃ સક્તાસ્ત્રયો વેદાઃ પ્રવાદિનામ્ ।। ૩૮.

કેટલાક જીવોના અસ્તિત્વને નકારવામાં આનંદ મેળવે છે, કેટલાક મધ્યસ્થ રહીને જીવોને સ્વીકારે છે, અને કેટલાક જીવોની વાર્તા કહેવામાં જ જોડાય છે—આ ત્રણ પ્રકારના વેદો કહેવાય છે.

અગ્નિધ્રઃ કાશ્યપશ્ચૈવ પૌલસ્ત્યો માગધશ્ચ યઃ। ભાર્ગવો હ્યગ્નિબાહુશ્ચ શુચિરાઙ્ગિરસસ્તથા। ઓજસ્વી સુબલશ્ચૈવ ભૌત્યસ્યૈતે મનોઃ સુતાઃ ।। ૩૮.

અગ્નિધ્ર, કાશ્યપ, પૌલસ્ત્ય, માગધ, ભાર્ગવ, અગ્નિબાહુ, શુચિ, આંગિરસ, ઓજસ્વી અને સુબલ—આ બધા મનુ ભૌત્યના પુત્રો છે.

સવર્ણા મનવો હ્યેતે ચત્વારો બ્રહ્મણઃ સુતાઃ। એકો વૈવસ્વતશ્ચૈવ સાવર્ણો મનુરુચ્યતે ।। ૩૮.

આ ચાર સાવર્ણ મનુઓ બ્રહ્માના પુત્રો છે; અને એક વૈવસ્વત મનુ, જેને સાવર્ણ મનુ પણ કહે છે.

રૌચ્યો ભૌત્યશ્ચ યૌ તૌ તુ મનોઃ પૌલહભાર્ગવૌ। ભૌત્યસ્યૈવાધિપત્યે તુ પૂર્ણઃ કલ્પસ્તુ પૂર્ય્યતે ।। ૩૮.

રૌચ્ય અને ભૌત્ય, મનુના પુત્રો, પૌલહ અને ભાર્ગવ વંશના છે; ભૌત્યના રાજમાં, પૂર્ણ કલ્પ પૂર્ણ થાય છે.

સૂત ઉવાચ।। નિઃશેષેષુ ચ સર્વેષુ તદા મન્વન્તરેષ્વિહ। અન્તેઽનેકયુગે તસ્મિન્ ક્ષીણે સંહાર ઉચ્યતે ।। ૩૮.

સૂતાએ કહ્યું: અહીં બધા મન્વંતરો પૂરા થાય ત્યારે, અનેક યુગોના અંતે, જ્યારે બધું ક્ષીણ થઈ જાય છે, ત્યારે તેને સંહાર કહે છે.

સપ્તૈતે ભાર્ગવા દેવા અન્તે મન્વન્તરે તદા। ભુક્ત્વા ત્રૈલોક્યમધ્યસ્થા યુગાખ્યાં હ્યેકસપ્તતિમ્ ।। ૩૮.

આ સાત ભાર્ગવ દેવો, મન્વંતરના અંતે, ત્રણેય લોકનો ભોગ લઈ, એકાવન યોગ સુધી મધ્યમાં રહે છે.

પિતૃભિર્મનુભિશ્ચૈવ સાર્દ્ધં સપ્તર્ષિભિસ્તુ યે। યજ્વાનશ્ચૈવ તેઽપ્યન્યે તદ્ભાક્તાશ્ચૈવ તૈઃ સહ ।। ૩૮.

પિતૃઓ, મનુઓ અને સાત ઋષિઓ સાથે, તથા બીજા યજ્ઞ કરનાર અને તેમના અનુયાયીઓ પણ, એ બધા સાથે રહે છે.

મહર્લોકં ગમિષ્યન્તિ ત્યક્ત્વા ત્રૈલોક્યમીશ્વરાઃ। તતસ્તેષુ ગતેષૂર્દ્ધ્વં ક્ષીણે મન્વન્તરે તદા। અનાધારમિદં સર્વં ત્રૈલોક્યં વૈ ભવિષ્યતિ ।। ૩૮.

ઈશ્વરો ત્રણેય લોકને છોડી મહર્લોકમાં જશે; તેઓ ઉપર જઈ અને મન્વંતર પૂરો થાય ત્યારે, આખું ત્રણેય લોક આધાર વિહોણું થઈ જશે.

તતઃ સ્થાનાનિ શૂન્યાનિ સ્થાનિનાં તાનિ વૈ દ્વિજાઃ। પ્રભ્રશ્યન્તિ વિમુક્તાનિ તારાઋક્ષગ્રહૈસ્તથા ।। ૩૮.

પછી, દ્વિજોએ, રહેવાસીઓના સ્થાન ખાલી થઈ જશે, અને તારાઓ, ગ્રહો અને નક્ષત્રો સાથે છૂટા પડી જશે.

તતસ્તેષુ વ્યતીતેષુ ત્રૈલોક્યસ્યેશ્વરેષ્વિહ। સેન્દ્રાષ્ટેષુ મહર્લોકં યસ્મિંસ્તે કલ્પવાસિનઃ ।। ૩૮.

જ્યારે ત્રણેય લોકના ઈશ્વરો, ઇન્દ્ર અને બીજા મહર્લોકમાં જાય છે, ત્યારે કલ્પ સુધી રહેનાર ત્યાં વસે છે.

જિતાદ્યાશ્ચ ગણા હ્યત્ર ચાક્ષુષાન્તાશ્ચતુર્દશ। મન્વન્તરેષુ સર્વ્વેષુ દેવાસ્તે વૈ મહૌજસઃ ।। ૩૮.

જિતાદિ અને બીજા, ચૌદ ગણા, ચાક્ષુષ સુધી, આ મહાબળવાન દેવો બધા મન્વંતરોમાં રહે છે.

તતસ્તેષુ ગતેષૂર્દ્ધ્વં સાયોજ્યં કલ્પવાસિનામ્। સમેત્ય દેવાસ્તે સર્વે પ્રાપ્તે સંકલને તદા ।। ૩૮.

પછી, તેઓ ઉપર ગયા પછી, કલ્પ સુધી રહેનારાઓનું મિલન થાય છે; બધા દેવો સંકલન સમયે ભેગા થાય છે.

મહર્લોકં પરિત્યજ્ય ગણાસ્તે વૈ ચતુર્દ્દશ। સશરીરાશ્ચ શ્રૂયન્તે જનલોકં સહાનુગાઃ ।। ૩૮.

મહર્લોક છોડીને, એ ચૌદ ગણા, પોતાના શરીર અને અનુયાયીઓ સાથે, કહેવાય છે કે જનલોકમાં જાય છે.

એવં દેવેષ્વતીતેષુ મહર્લોકાજ્જનં પ્રતિ। ભૂતાદિષ્વવશિષ્ટેષુ સ્થાવરાન્તેષુ ચાપ્યુત ।। ૩૮.

આ રીતે, દેવો મહર્લોકમાંથી જનલોક તરફ ગયા પછી, માત્ર ભૂતાદિ તત્વો અને અચળ જીવજંતુઓ જ બાકી રહે છે.

શૂન્યેષુ લોકસ્થાનેષુ મહાન્તેષુ ભૂરાદિષુ। દેવેષુ ચ ગતેષૂર્દ્ધ્વં સાયોજ્યં કલ્પવાસિનામ્ ।। ૩૮.

જ્યારે ભૂથી શરૂ થતા મોટા લોક ખાલી થઈ જાય છે અને દેવો ઉપર જાય છે, ત્યારે કલ્પવાસીઓનું મિલન થાય છે.

સંહૃત્ય તાંસ્તતો બ્રહ્મા દેવર્ષિપિતૃદાનવાન્। સંસ્થાપયતિ વૈ સર્ગં મહદૄષ્ટ્યા યુગક્ષયે ।। ૩૮.

પછી બ્રહ્મા દેવો, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને દાનવોને સંહારી, યોગના અંતે પોતાની મહાન દૃષ્ટિથી ફરી સર્જન કરે છે.

તત્ર યુગસહસ્રાન્તમહર્યર્દ્બ્રહ્મણો વિદુઃ। રાત્રિં યુગસહસ્રાન્તામહોરાત્રવિદો જનાઃ ।। ૩૮.

અહીં, બ્રહ્માના દિવસ અને રાત્રિ જાણનાર કહે છે કે એક દિવસ હજાર યુગનો છે અને રાત્રિ પણ હજાર યુગ જેટલી છે.

નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકો યશ્ચૈવાત્યન્તિકોઽર્થતઃ। ત્રિવિધઃ સર્વ્વભૂતાનામિત્યેષ પ્રતિસઞ્ચરઃ ।। ૩૮.

બધા જીવોનાં વિનાશ ત્રણ પ્રકારના છે: ક્યારેક થતો, તત્વરૂપ અને સંપૂર્ણ. એ જ રીતે સમજાવાયું છે.

બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકસ્તસ્ય કલ્પદાહઃ પ્રસંયમઃ। પ્રતિસર્ગે તુ ભૂતાનાં પ્રાકૃતઃ કરણક્ષયઃ ।। ૩૮.

ક્યારેક થતો વિનાશ 'બ્રાહ્મ' કહેવાય છે, જેમાં યુગના અંતે જગત દહન થાય છે; ફરી સર્જનમાં, તત્વરૂપ વિનાશ એ છે કે જીવોના તત્વો નાશ પામે છે.