વાયુપુરાણમ્

સાવર્ણસ્ય તુ તે પુત્રાઃ પ્રાજાપત્યસ્ય વૈ મનોઃ। દ્વાદશે ત્વથ પર્યાયે રુદ્રપુત્રસ્ય વૈ મનોઃ ।। ૩૮.

આ બધા પ્રજાપતિ સાવર્ણિ મનુના પુત્રો છે; અને બારમા મન્વંતરમાં રુદ્રપુત્ર મનુના પુત્રો થશે.

ચતુર્થે ઋતુસાવર્ણે દેવાસ્તસ્યાન્તરે શ્રૃણુ। પઞ્ચૈવ તુ ગણાઃ પ્રોક્તા દેવતાનામનાગતાઃ ।। ૩૮.

ચોથા ઋતુસાવર્ણિ મન્વંતરમાં જે દેવતાઓ હશે, એ સાંભળો; ત્યાં પાંચ સમૂહ આવનારા દેવતાઓના કહેવાયા છે.

હરિતા રોહિતાશ્ચૈવ દેવાઃ સુમનસસ્તથા। સુકર્મ્માણઃ સુપારાશ્ચ પઞ્ચ દેવગણાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૮.

હરિત, રોહિત, સુમનસ, સુકર્મા અને સુપાર—આ પાંચ દેવસમૂહ માનવામાં આવે છે.

બ્રહ્મણો માનસા હ્યેતે એકૈકો દશકો ગણઃ। અરુન્તિજો હરિશ્ચૈવ વિદ્વાન્ યશ્ચ સહસ્રશઃ ।। ૩૮.

આ બધા બ્રહ્માના મનથી ઉત્પન્ન પુત્રો છે, દરેક સમૂહમાં દસ દસ છે; અરુંતિજ, હરિ, વિદ્વાન અને સહસ્રશ—આ બધા.

પર્વતાનુચરશ્ચૈવ હ્યપોંઽશુશ્ચ મનોજવઃ। ઉર્જ્જા સ્વાહા સ્વધા તારા દશૈતે રોહિતાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૮.

પર્વતોના અનુયાયી, અપાંશુ, મનોજવ, ઊર્જા, સ્વાહા, સ્વધા, તારા—આ દસ રોહિત કહેવાય છે.

તપોજાનિર્ભૃતિશ્ચૈવ વાચા બન્ધુશ્ચ યઃ સ્મૃતઃ । રજશ્ચૈવ તુ રાજશ્ચ સ્વર્ણપાદસ્તથૈવ ચ ।। ૩૮.

તપોજનિ, ભૃતિ, વાચા, બંધુ, રજ, રાજ અને સ્વર્ણપાદ—આ પણ.

વ્યુષ્ટિર્વિધિશ્ચ વૈ દેવો દશૈતે રોહિતાઃ સ્મૃતાઃ । ઉષિતાદ્યાસ્તુ યે દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિશત્પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૩૮.

વ્યુષ્તિ, વિધિ—આ દસ રોહિત કહેવાય છે; અને ઉષિતા વગેરે દેવતાઓ ત્રણસો ત્રીસ ગણાય છે.

દેવાન્ સુમનસો વિદ્ધિ સુકર્માણો નિબોધત। સુપર્વા વૃષભઃ પૃષ્ટઃ કૃપિદ્યુમ્નૌ વિપશ્ચિતઃ ।। ૩૮.

સુમનસ દેવતાઓને ઓળખો અને સુકર્માઓના નામ સાંભળો: સુપર્વ, વૃષભ, પૃષ્ઠ, કૃપિદ્યુમ્ન અને વિપશ્ચિત.

વિક્રમશ્ચ ક્રમશ્ચૈવ નિભૃતઃ કાન્ત એવ ચ ૩૮.

વિક્રમ, ક્રમ, નિભૃત અને કાંત—આ પણ.

વર્ય્યોદિતસ્તથા જિષ્ટો વર્ચસ્વી દ્યુતિમાન્ હવિઃ। શુભો હવિકૃતાત્પ્રાપ્તિર્વ્યાપૃથો દશમસ્તથા ।। ૩૮.

વર્યોદિત, જિષ્ટ, વર્ચસ્વી, દ્યુતિમાન, હવિઃ, શુભ, હવિકૃત, પ્રાપ્તિ, વ્યાપૃત અને દસમો.

સુપારા માનસાસ્ત્વેતે દેવા વૈ સમ્પ્રકીર્ત્તિતાઃ। તેષામિન્દ્રસ્તુ વિજ્ઞેય ઋતધામા મહાયશાઃ ।। ૩૮.

આ સુપાર દેવતાઓ મનથી ઉત્પન્ન કહેવાયા છે; એમાં ઈન્દ્રનું નામ ઋતધામા છે, જે મહાન યશસ્વી છે.

કૃતિર્વસિષ્ઠપુત્રસ્તુ હ્યાત્રેયઃ સુતપાસ્તથા। તપોમૂર્તિશ્ચાઙ્ગિરસસ્તપસ્વી કાશ્યપસ્તથા ।। ૩૮.

વશિષ્ઠના પુત્ર કૃતિ છે, અત્રિના પુત્ર સુતપા છે, અંગિરા તપસ્વી સ્વરૂપે છે અને કશ્યપ પણ મહાન તપસ્વી છે.

તપોઽશયાનઃ પૌલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચ તપોરતિઃ। ભાર્ગવઃ સપ્તમસ્ત્વેષાં વિજ્ઞેયસ્તુ તપોમતિઃ ।। ૩૮.

પૌલસ્ત્ય તપમાં સ્થિર છે, પુલહ તપમાં રત છે અને ભર્ગવ એ સાતમા છે, જે તપની બુદ્ધિ માટે જાણીતા છે.

એતે સપ્તર્ષયઃ સિદ્ધા અન્યે સાવર્ણિકેઽન્તરે। દેવવાનુપદેવશ્ચ દેવશ્રેષ્ઠો વિદૂરથઃ ।। ૩૮.

આ સાત ઋષિઓ સિદ્ધ છે; સાવર્ણિ મન્વંતરમાં બીજા પણ છે—દેવવાન, ઉપદેવ, દેવશ્રેષ્ઠ અને વિદૂરથ.

મિત્રવાન્ મિત્રબિન્દુશ્ચ મિત્રસેનો હ્યમિત્રહા। મિત્રબાહુઃ સુવર્ચાશ્ચ દ્વાદશૈતે મનોઃ સુતાઃ ।। ૩૮.

મિત્રવાન, મિત્રબિંદુ, મિત્રસેન, અમિત્રહા, મિત્રબાહુ અને સુવર્ચા—આ બાર મનુના પુત્રો છે.

ત્રયો દશે તુ પર્યાયે ભાવ્યા રૌચ્યાન્તરે પુનઃ। ત્રય એવ ગણાઃ પ્રોક્તા દેવાનાન્તુ સ્વયમ્ભુવા ।। ૩૮.

આગળના ચક્રમાં, રુચિના અંતરે ફરીથી ત્રણ ગણા ઉત્પન્ન થશે; સ્વયંભુએ દેવતાઓના ત્રણ ગણા જણાવ્યા છે.

બ્રહ્મણો માનસાઃ પુત્રાસ્તે હિ સર્વે મહાત્મનઃ। સુત્રામાણઃ સુધર્મ્માણઃ સુકર્મ્માણશ્ચ તે ત્રયઃ ।। ૩૮.

આ બધા બ્રહ્માના મનથી ઉત્પન્ન પુત્રો છે, બધા મહાન આત્મા છે: સુત્રામાણ, સુધર્માણ અને સુકર્માણ—આ ત્રણ.

ત્રિદશાનાં ગણાઃ પ્રોક્તા ભવિષ્યાઃ સોમપાયિનઃ। ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવતા યાઃ પ્રાભવિષ્યન્ત યાજ્ઞિકૈઃ ।। ૩૮.

આ દેવતાઓના ગણા કહ્યા છે: ભવિષ્યમાં સોમ પાન કરનારા; યજ્ઞમાં ઉપસ્થિત થનારા ત્રેતીસ દેવતાઓ.

આજ્યેન પૃષદાજ્યેન ગ્રહશ્રેષ્ઠેન ચૈવ હિ। દેવૈર્દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિંશત્પૃથક્ત્વેન નિબોધત ।। ૩૮.

શુદ્ધ ઘી, મિશ્રિત ઘી અને શ્રેષ્ઠ હવન દ્રવ્યથી, ત્રેતીસ દેવતાઓને અલગ-અલગ જાણો.

સુત્રામાણઃ પ્રયાજ્યાસ્તુ હ્યાદ્યાજ્યાસ્તુ સામ્પ્રતમ્। સુકર્મણોઽનુયાજ્યાસ્તુ પૃષદાજ્યાશિનસ્તુ યે ।। ૩૮.

સુત્રામાણ મુખ્ય ભાગીદાર છે, સૌપ્રથમ હવન પામે છે; સુકર્માણ અનુયાયી છે, જે મિશ્રિત ઘી ગ્રહણ કરે છે.

ઉપયાજ્યાઃ સુધર્માણ ઇતિ દેવાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ । દિવસ્પતિર્મહાસત્ત્વસ્તેષામિન્દ્રો ભવિષ્યતિ ।। ૩૮.

સુધર્માણ ઉપભાગીદાર કહેવાય છે; આ દેવતાઓનું નામ છે. એમાં ઇન્દ્ર મહાસત્તાવાન અને સ્વર્ગના સ્વામી બનશે.

પુલહાત્મજપુત્રાસ્તે વિજ્ઞેયાસ્તુ રુચેઃ સુતાઃ । અઙ્ગિરાશ્ચૈવ ધૃતિમાન્ પૌલસ્ત્યઃ પથ્યવાંસ્તુ સઃ ।। ૩૮.

પુલહના પુત્રો રૂચિના પુત્ર તરીકે ઓળખાય છે; અંગિરા ધીર છે અને પૌલસ્ત્ય માર્ગ પર ચાલનારા છે.

પૌલહસ્તત્ત્વ દર્શી ચ ભાર્ગવશ્ચ નિરુત્સકઃ। નિષ્પ્રકમ્પસ્તથાત્રેયો નિર્મોહઃ કશ્યપસ્તથા ।। ૩૮.

પૌલહ તત્વના જ્ઞાતા છે, ભર્ગવ નિરલોભ છે; અત્રિ અડગ છે અને કશ્યપ મોહરહિત છે.

સ્વરૂપશ્ચૈવ વાસિષ્ઠઃ સપ્તૈતે તુ ત્રયોદશે। ચિત્રસેનો વિચિત્રશ્ચ તપો ધર્મધૃતો ભવઃ ।। ૩૮.

વશિષ્ઠ પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર છે; આ સાત ત્રયોદશ ચક્રમાં છે. ચિત્રસેન, વિचित्र, તપો, ધર્મધૃત અને ભવ.

અનેકક્ષત્રબદ્ધશ્ચ સુરસો નિર્ભયઃ પૃથઃ। રૌચ્યસ્યૈતે મનોઃ પુત્રા હ્યન્તરે તુ ત્રયોદશે ।। ૩૮.

અनेकક્ષત્ર, જે તારાઓથી બંધાયેલ છે; સુરસા નિર્ભય છે; પૃથ—આ ત્રયોદશ અંતરે મનુના પુત્રો છે.

ચતુર્દ્દશે તુ પર્યાયે ભૌતસ્યાપ્યન્તરે મનોઃ । દેવતાનાં ગણાઃ પઞ્ચ પ્રોક્તા યેતુ ભવિષ્યતિ ।। ૩૮.

ચૌદમો ચક્ર આવે ત્યારે, ભૂતના મનુના અંતરે, પાંચ દેવગણો કહ્યા છે, જે રહેશે.

ચાક્ષુષાશ્ચ કનિષ્ઠાશ્ચ પવિત્રા ભાજરાસ્તથા। વાચાવૃદ્ધાશ્ચ ઇત્યેતે પઞ્ચ દેવગણાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૮.

ચક્ષુષ, કનિષ્ઠ, પવિત્ર, ભજર અને વાચાવૃદ્ધ—આ પાંચ દેવગણો તરીકે ઓળખાય છે.

સપ્તૈવ તાંસ્તાન્ ભાગાંશ્ચ વિદ્ધિ ચાક્ષુષસંજ્ઞકાન્। બૃહદાદ્યાનિ સામાનિ કનિષ્ઠાન્ સપ્ત તાન્ વિદુઃ। સપ્ત લોકાઃ પરિત્રાસ્તે ભાજિરાઃ સપ્ત સિન્ધવઃ ।। ૩૮.

આ સાત ભાગોને ચક્ષુષ નામથી ઓળખો; મહાન સામો પ્રથમ છે, સાત કનિષ્ઠો જાણીતા છે; ભજરો સાત લોક અને સાત નદીઓનું રક્ષણ કરે છે.

વાચાવૃદ્ધાનૃષીન્ વિદ્ધિ મનોઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય વૈ। સર્વે મન્વન્તરેન્દ્રાશ્ચ વિજ્ઞેયાસ્તુલ્યલક્ષણાઃ ।। ૩૮.

વાચાવૃદ્ધ ઋષિઓને સ્વાયંભુવ મનુના માનવો તરીકે જાણો; બધા મન્વંતરનાં ઇન્દ્રો સમાન લક્ષણ ધરાવે છે.