વાયુપુરાણમ્

બાલિશા બલ યૂયં વૈ ન પ્રજાનીથ ભૂતલમ્। અન્તમૂર્દ્ધ્વમધશ્ચૈવ કથં સ્રક્ષ્યથ વૈ પ્રજાઃ ।। ૪.

તમે બધા યુવાન અને નિર્દોષ છો, તમને પૃથ્વીનું ઉપર, નીચે કે વચ્ચેનું જ્ઞાન નથી; તો પછી તમે પ્રજા કેવી રીતે ઉત્પન્ન કરશો?

કિં પ્રમાણન્તુ મેદિન્યાઃ સ્રષ્ટવ્યાનિ તથૈવ ચ। અવિજ્ઞાયેહ સ્રષ્ટવ્યમન્યથા કિં નુ સ્રક્ષ્યથ। અલ્પં વાપિ બહુર્વાપિ તત્ર દોષસ્તુ દૃશ્યતે ।। ૪.

પૃથ્વીનું માપ શું છે અને શું સર્જવું જોઈએ? એ જાણ્યા વિના સર્જન કરશો તો તેમાં ખોટ જ રહેશે, ઓછું કરો કે વધારે કરો.

તે તુ તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રયાતાઃ સર્વતોદિશમ્। વાયુન્તુ સમનુપ્રાપ્ય ગતાસ્તે વૈ પરાભવમ્ ।। ૪.

આ શબ્દો સાંભળી, તેઓ સર્વ દિશામાં ચાલ્યા ગયા; અને વાયુના માર્ગે જઈને તેઓ વિનાશ પામ્યા.

અદ્યાપિ ન નિવર્ત્તન્તે ભ્રમન્તો વાયુમિશ્રિતાઃ । એવં વાયુપથં પ્રાપ્ય ભ્રમન્તે તે મહર્ષયઃ ।। ૪.

આજે પણ તેઓ પાછા ફરતા નથી, વાયુ સાથે ભટકતા રહે છે; એમ વાયુના માર્ગે જઈને મહર્ષિઓ સતત ભટકતા રહે છે.

સ્વેષુ પુત્રેષુ નષ્ટેષુ દક્ષઃ પ્રાચેતસઃ પુનઃ। વૈરિમ્યામેવ પુત્રાણાં સહસ્રમસૃજત્ પ્રભુઃ ।। ૪.

પુત્રો ગુમાવ્યા પછી, પ્રચેતસપુત્ર દક્ષે ફરી વાઇરિણીમાંથી હજાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.

પ્રજા વિવર્દ્ધયિષવઃ શબલાશ્વાઃ પુનસ્તુ તે। પૂર્વમુક્તં વચસ્તત્ર શ્રાવિતા નારદેન હ ।। ૪.

પ્રજાનું વૃદ્ધિ કરવા ઇચ્છતા એ શબલાશ્વોએ ફરી નારદે પહેલાં જે કહ્યું હતું તે સાંભળ્યું.

તચ્છ્રત્વા વચનં સર્વે કુમારાસ્તે મહૌજસઃ। અન્યોઽન્યમૂચુસ્તે સર્વે સમ્યગાહ મહાનૃષિઃ। ભ્રાતૄણાં પદવી ચૈવ ગન્તવ્યા નાત્ર સંશયઃ ।। ૪.

એ વચન સાંભળી, એ બધા બલવાન યુવાનો એકબીજાને કહ્યું, 'મહાન ઋષિએ સાચું કહ્યું છે; આપણને ભાઈઓની જ માર્ગે જવું જોઈએ, તેમાં કોઈ શંકા નથી.'

જ્ઞાત્વા પ્રમાણં પૃત્વ્યાશ્ચ સુખં સ્રક્ષ્યામહે પ્રજાઃ। તેઽપિ તેનૈવ માર્ગેણ પ્રયાતાઃ સર્વતોદિશમ્। અદ્યાપિ ન નિવર્ત્તન્તે સમુદ્રેભ્ય ઇવાપગાઃ ।। ૪.

પૃથ્વીનું માપ જાણી, આપણે આનંદથી પ્રજા ઉત્પન્ન કરીશું; તેઓ પણ એ જ માર્ગે સર્વ દિશામાં ગયા અને આજે પણ પાછા ફરતા નથી, જેમ નદીઓ સમુદ્રમાં મળી જાય છે.

તતઃ પ્રભૃતિ વૈ ભ્રાતા ભ્રાતુરન્વેષણે રતઃ। પ્રયાતો નશ્યતિ તથા તન્ન કાર્યં વિજાનતા ।। ૪.

ત્યાંથી, ભાઈ પોતાના ભાઈને શોધવા જાય છે તો એ પણ એ જ રીતે વિનાશ પામે છે; જે જાણે છે, તેને આવું કરવું જોઈએ નહીં.

નષ્ટેષુ શબલાશ્વેષુ દક્ષઃ ક્રુદ્ધોઽભવદ્વિભુઃ। નારદં નાશમેહીતિ ગર્ભવાસં વસેતિ ચ ।। ૪.

શબલાશ્વો ગુમાવ્યા પછી, દક્ષ ગુસ્સે ભરાયા અને નારદને શાપ આપ્યો: 'તું વિનાશ પામજે અને ગર્ભમાં વાસ કરજે!'

તથા તેષ્વપિ નષ્ટેષુ મહાત્મસુ પુરા કિલ। ષષ્ટિકન્યાઽસૃજદ્દક્ષો વૈરિણ્યામેવ વિશ્રુતાઃ ।। ૪.

એ રીતે, જ્યારે એ મહાન આત્માઓ પણ ગુમાવાયા, ત્યારે દક્ષે વાઇરિણીમાંથી સાઠ પ્રસિદ્ધ દીકરીઓ ઉત્પન્ન કરી.

તાસ્તદા પ્રતિજગ્રાહ પત્ન્યર્થે કશ્યપઃ પ્રભુઃ। ધર્મઃ સોમસ્તુ ભગવાંસ્તથૈવાન્યે મહર્ષયઃ ।। ૪.

પછી, પત્ની માટે, ભગવાન કશ્યપે તેમને સ્વીકાર્યા; એ જ રીતે, ધર્મ, સોમ અને બીજા મહાન ઋષિઓએ પણ એમ જ કર્યું.

ઇમા વિસૃષ્ટિં દક્ષસ્ય કૃત્સ્નાં યો વેદ તત્ત્વતઃ। આયુષ્માન્ કીર્ત્તિમાન્ ધન્યઃ પ્રજાનાંશ્ચ ભવત્યુત ।। ૪.

જે કોઈ દક્ષની આ સમગ્ર સર્જનને સાચી રીતે જાણે છે, તે લાંબા આયુષ્યવાળો, પ્રસિદ્ધ, ધન્ય અને સંતાનથી સમૃદ્ધ બને છે.

દેવાનાં દાનવાનાઞ્ચ દૈત્યાનાઞ્ચૈવ સર્વશઃ। ઉત્પત્તિં વિસ્તરેણેહ બ્રૂહિ વૈવસ્વતેઽન્તરે ।। ૫.

હવે, વૈવસ્વત મનુના સમયમાં, બધા દેવો, દાનવો અને દૈત્યોની ઉત્પત્તિ વિગતે કહો.

ધર્મસ્ય તાવદ્વક્ષ્યામિ નિસર્ગં તં નિબોધત। અરુન્ધતી વસુર્યામી લમ્બા ભાનુર્મરુત્વતી ।। ૫.

પહેલા હું ધર્મની સ્વાભાવિક ઉત્પત્તિ કહિશ; સાંભળો: અરુંધતી, વસુર્યામી, લંબા, ભાનુ અને મરુત્વતી—

સઙ્કલ્પા ચ મુહૂર્તા ચ સાધ્યા વિશ્વા તથૈવ ચ। ધર્મપત્ન્યો દશત્વેતા દક્ષઃ પ્રાચેતસો દદૌ ।। ૫.

સંકલ્પા, મુહૂર્તા, સાધ્યા અને વિશ્વા—આ દસ પુત્રીઓ દક્ષ પ્રાચેતસે ધર્મને પત્ની તરીકે આપી.

સાધ્યા પુત્રાંસ્તુ ધર્મસ્ય સાધ્યાન્ દ્વાદશ જજ્ઞિરે। સાધ્યા નામ મહાભાગાશ્છન્દજા યજ્ઞભાગિનઃ। દેવેભ્યસ્તાન્ પરાન્ દેવાન્ દેવજ્ઞાઃ પરિચક્ષિરે ।। ૫.

સાધ્યાથી ધર્મના બાર પુત્રો, સાધ્યાઓ જન્મ્યા—મહાભાગ્યશાળી, છંદોમાંથી જન્મેલા અને યજ્ઞમાં ભાગ લેનારા; દેવજ્ઞો તેમને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ માને છે.

બ્રહ્મણો વૈ મુખાત્ સૃષ્ટા જયા દેવાઃ પ્રજેપ્સયા। સર્વે મન્ત્રશરીરાસ્તે સ્મૃતા મન્વન્તરેષ્વિહ ।। ૫.

જયાઓ, સંતાનની ઇચ્છાથી, બ્રહ્માના મુખમાંથી દેવરૂપે ઉત્પન્ન થયા; બધા મન્વંતરોમાં તેઓ મંત્રમય દેવો કહેવાય છે.

દર્શશ્ચ પૌર્ણમાસશ્ચ બૃહદ્યચ્ચ રથન્તરમ્ । ચિત્તિશ્ચૈવ વિચિત્તિશ્ચ આકૂતિઃ કૂતિરેવ ચ ।। ૫.

દર્શન, પૌર્ણમાસ, બૃહદ્યા, રથંતર, ચિત્તિ, વિચિત્તિ, આકૃતિ અને કૂતિ—

વિજ્ઞાતા ચૈવ વિજ્ઞાતો મનો યજ્ઞશ્ચ તે સ્મૃતાઃ । નામાન્યેતાનિ તેષાં વૈ જયાનાં પ્રથિતાનિ ચ ।। ૫.

વિજ્ઞાતા, વિજ્ઞાત, મન અને યજ્ઞ—આ તેમના નામો તરીકે ઓળખાય છે, અને એ જ પ્રસિદ્ધ જયાઓ છે.

બ્રહ્મશાપેન તે જાતાઃ પુનઃ સ્વાયમ્ભુવે જિતાઃ। સ્વારોચિષે વૈ તુષિતાઃ સત્યાશ્ચૈવોત્તમે પુનઃ ।। ૫.

બ્રહ્માના શ્રાપથી, તેઓ ફરી જન્મ્યા અને સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં જીતાયા; સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં તેમને તુષિત કહેવાયા, અને ઉત્તમ મન્વંતરમાં તેમને સત્ય કહેવામાં આવ્યા.

તામસે હરયો નામ વૈકુણ્ઠા રૈવતાન્તરે। સાધ્યાશ્ચ ચાક્ષુષે નામ્ના છન્દજા જજ્ઞિરે સુરાઃ ।। ૫.

તામસ મન્વંતરમાં તેઓ હરિ કહેવાયા; રૈવત મન્વંતરમાં વૈકુંઠ અને ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં છંદોમાંથી જન્મેલા સાધ્યા દેવો કહેવાયા.

ધર્મપુત્રા મહાભાગાઃ સાધ્યા યે દ્વાદશામરાઃ। પૂર્વં સ્મ અનુસૂયન્તે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ ।। ૫.

ધર્મપુત્ર મહાભાગ્યશાળી બાર અમર સાધ્યાઓ પહેલાં મનુ ચાક્ષુષના સમયમાં અનુસરી લેવાયા હતા.

સ્વારોચિષેઽન્તરેઽતીતા દેવા યે વૈ મહૌજસઃ। તુષિતા નામ તેઽન્યોન્યમૂચુર્વૈ ચાક્ષુષેઽન્તરે ।। ૫.

પહેલાં, સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં જે મહાબલવાન દેવો તુષિત કહેવાતા, તેમણે ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં પરસ્પર વાત કરી.

કિઞ્ચિચ્છિષ્ટે તદા તસ્મિન્ દેવા વૈ તુષિતાઽભ્રુવન્। ઇતરેતરં મહાભાગાન્ વયં સાધ્યાન્ પ્રવિશ્ય વૈ। મન્વન્તરે ભવિષ્યામસ્તન્નઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ ।। ૫.

ત્યારે થોડા જ બાકી રહ્યા ત્યારે, તુષિત દેવોએ કહ્યું: 'અમે મહાભાગ્યશાળી સાધ્યાઓમાં પ્રવેશીશું; આવનારા મન્વંતરમાં અમે એ જ બનીશું, અને એ અમારું વધુ કલ્યાણ લાવશે.'

એવમુક્ત્વાતુ તે સર્વે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ। તસ્માદ્દ્વાદશસમ્ભૂતાન્ ધર્માન્ સ્વાયમ્ભુવાત્ પુનઃ ।। ૫.

આ રીતે બોલ્યા પછી, તેઓ બધા ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં ફરીથી સ્વાયંભુવના બાર ધર્મોમાંથી જન્મ્યા.

નરનારાયણૌ તત્ર જજ્ઞાતે પુનરેવ હિ। વિપશ્ચિદિન્દ્રો યશ્ચાસીત્તથા સત્યો હરિશ્ચ તૌ। સ્વારોચિષેઽન્તરે પૂર્વમાસ્તાન્તૌ તુષિતૌ સુરૌ ।। ૫.

ત્યાં, નર અને નારાયણ ફરી જન્મ્યા; વિપશ્ચિત, ઇન્દ્ર, સત્ય અને હરી—આ બંને, જે પહેલાં તુષિત દેવો હતા, સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં નિવાસ કરતા.

તુષિતાનાન્તુ સાધ્યત્વે નામાન્યેતાનિ વક્ષ્યતે। મનોઽનુમન્તા પ્રાણશ્ચ નરો યાનશ્ચ વીર્યવાન્ ।। ૫.

હવે, જે તુષિતોએ સાધ્ય રૂપ ધારણ કર્યો તેમના નામો: મન, અનુમંત, પ્રાણ, નર અને વીર્યવાન યાન.

ચિત્તિર્હયો નયશ્ચૈવ હંસો નારાયણસ્તથા। પ્રભવોઽથ વિભુશ્ચૈવ સાધ્યા દ્વાદશ જજ્ઞિરે ।। ૫.

ચિત્તિ, હય, નય, હંસ, નારાયણ, પ્રભવ અને વિભુ—આ બાર સાધ્યાઓ જન્મ્યા.